Nhiều người mắc bệnh đái tháo đường thường tìm đến các bài thuốc dân gian với mong muốn kiểm soát chỉ số đường huyết an toàn, lành tính. Trong đó, mè đất nhám (tên khoa học là Leucas aspera) là loài thảo dược mọc hoang dã quen thuộc, được truyền tai nhau về công dụng pha hãm hoặc sắc lấy nước uống giúp hạ đường trong máu. Thắc mắc về việc nước sắc từ loài cây này có thực sự mang lại hiệu quả trị bệnh hay không là mối bận tâm của rất nhiều bệnh nhân.
Trả lời thẳng thắn dựa trên các bằng chứng khoa học hiện có: Nước sắc mè đất nhám chưa thể khẳng định giúp hạ đường huyết ở người bệnh đái tháo đường. Dù các chiết xuất từ mè đất nhám ghi nhận một số hoạt tính ức chế enzyme tiêu hóa tinh bột và kích thích tế bào hấp thu đường, toàn bộ các dữ liệu này mới chỉ dừng lại ở quy mô thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro), chưa từng trải qua thử nghiệm lâm sàng trên người.
Cơ chế tác động tiềm năng lên chuyển hóa đường
Cơ thể người bệnh đái tháo đường gặp khó khăn trong việc vận chuyển đường từ máu vào trong tế bào hoặc hấp thu quá nhanh lượng tinh bột sau bữa ăn. Để can thiệp vào quá trình này, các nhà nghiên cứu dược liệu thường tập trung vào hai hướng: ức chế men phân giải đường và tăng khả năng thu nạp đường của tế bào cơ bắp.
Chiết xuất từ mè đất nhám được ghi nhận tác động vào enzyme alpha-amylase [1]. Đây là loại enzyme tiêu hóa chủ chốt giữ vai trò bẻ gãy các liên kết carbohydrate phức tạp thành đường đơn trong ống tiêu hóa. Khi enzyme này bị cản trở, quá trình biến đổi tinh bột chậm lại, giúp làm giảm tốc độ đường ngấm vào tuần hoàn máu.
Bên cạnh đó, dịch chiết của lá mè đất nhám còn thể hiện khả năng thúc đẩy quá trình hấp thu glucose vào dòng tế bào [2]. Ngoài ra, cây còn chứa hàm lượng chất chống oxy hóa giúp dọn dẹp các gốc tự do, hạn chế tình trạng mất cân bằng oxy hóa vốn là yếu tố thường đi kèm với đái tháo đường [1, 2].
Nghiên cứu phòng thí nghiệm nói gì về mè đất nhám?
Để làm rõ tiềm năng sinh học của thảo dược này, các nhà khoa học đã tiến hành những phân tích chuyên sâu về hóa thực vật và dược lý tế bào.
Nghiên cứu công bố năm 2017 đã đánh giá hoạt tính chống đái tháo đường và chống oxy hóa in vitro từ dịch chiết lá mè đất nhám (Leucas aspera) [2]. Thử nghiệm dùng dung môi phân cực (ethanol) và không phân cực (petroleum ether) trên dòng tế bào cơ C2C12 [2]. Kết quả cho thấy cả hai loại chiết xuất đều thể hiện hoạt tính dọn gốc tự do DPPH tốt với chỉ số IC50 lần lượt là 18,96 mcg/mL (dịch chiết ethanol) và 19,90 mcg/mL (dịch chiết petroleum ether) [2]. Về khả năng hấp thu glucose, dịch chiết ethanol cho thấy khả năng tăng cường hấp thu đường tốt hơn chiết xuất petroleum ether ở cùng nồng độ [2]. Ngược lại, chiết xuất petroleum ether thể hiện độc tính tế bào cao hơn trên dòng C2C12 với nồng độ ức chế 50% tế bào (IC50) là 110,75 +- 5,5 mcg/mL, so với 415,25 +- 8,0 mcg/mL của dịch chiết ethanol [2]. Các tác giả kết luận lá mè đất nhám có hoạt tính tiềm năng nhưng cần thực hiện thêm nghiên cứu trên mô hình động vật [2].
Một nghiên cứu khác vào năm 2016 đã tiến hành định lượng các hợp chất triterpene và đánh giá khả năng ức chế men alpha-amylase của 4 loài thuộc chi Leucas, bao gồm cả mè đất nhám (Leucas aspera) [1]. Bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC), nghiên cứu xác định sự hiện diện của hai hoạt chất sinh học quan trọng là axit oleanolic và axit ursolic trong cây [1]. Khi kiểm tra hoạt tính kháng đái tháo đường in vitro thông qua ức chế alpha-amylase bằng phương pháp tinh bột - iod và phương pháp DNS, giá trị IC50 của dịch chiết mè đất nhám đạt 1,56 +- 0,01 mg/mL [1]. Hoạt tính dọn gốc tự do DPPH của các loài dao động từ 0,6 +- 0,011 đến 1,68 +- 0,011 mg/mL, trong đó mè đất nhám đứng đầu về năng lực chống oxy hóa tổng thể [1].
Giá trị thực tế và khoảng trống bằng chứng
Những phát hiện phòng thí nghiệm kể trên cho thấy mè đất nhám chứa các hợp chất tự nhiên hữu ích đối với phản ứng oxy hóa và chuyển hóa carbohydrate [1, 2]. Tuy nhiên, khoảng cách từ đĩa thí nghiệm tế bào đến cơ thể người bệnh là rất lớn.
Điểm hạn chế lớn nhất là chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá hiệu lực của mè đất nhám trên bệnh nhân đái tháo đường. Kết quả ức chế men tiêu hóa hay tăng hấp thu đường trong ống nghiệm [1, 2] không đồng nghĩa với việc uống nước sắc từ cây sẽ tạo ra tác dụng hạ đường huyết tương đương trong cơ thể người. Khi sắc nước uống, nồng độ hoạt chất tan ra có thể rất thấp hoặc bị phân hủy bởi nhiệt độ và axit dạ dày.
Hơn nữa, dịch chiết dùng trong nghiên cứu được tinh chế bằng cồn ethanol hoặc ether dầu hỏa [2], hoàn toàn khác với cách đun nấu bằng nước thông thường tại gia đình. Do đó, việc tự ý sắc cây mè đất nhám uống để thay thế thuốc trị bệnh là hành động thiếu căn cứ khoa học vững chắc.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược hạ đường huyết
Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng các loại cây cỏ tự nhiên như mè đất nhám hoàn toàn vô hại, có thể uống thay nước lọc mỗi ngày. Thực tế, nghiên cứu độc tính tế bào cho thấy chiết xuất lá cây có khả năng ức chế sự phát triển của tế bào cơ [2]. Nếu dung nạp các chất chiết không đúng cách, nguy cơ gặp tác dụng phụ vẫn có thể xảy ra.
Một ngộ nhận nguy hiểm khác là tin rằng thảo dược có thể "chữa khỏi dứt điểm" bệnh đái tháo đường. Đái tháo đường là bệnh lý mạn tính đòi hỏi sự kiểm soát liên tục thông qua lối sống, chế độ ăn và thuốc điều trị. Việc tin theo lời đồn rồi bỏ ngang thuốc hạ đường huyết theo toa của bác sĩ có thể dẫn đến biến chứng tăng đường huyết cấp tính rất nguy hiểm.
Cũng cần lưu ý rằng chiết xuất từ mè đất nhám còn có hoạt tính làm tan cục máu đông (tiêu sợi huyết) trong phòng thí nghiệm, với tỷ lệ làm tan cục máu đông đạt 37,32 +- 2,00% trong thử nghiệm in vitro [3]. Điều này cho thấy thảo dược có những tác động sinh học phức tạp lên cơ thể chứ không đơn thuần chỉ là một loại "nước mát".
Ai nên thận trọng khi tiếp cận thảo dược này?
Người bệnh đái tháo đường đang sử dụng các loại thuốc hạ đường huyết theo chỉ định của bác sĩ cần đặc biệt cẩn trọng. Việc kết hợp tùy tiện các loại thảo dược có thể làm thay đổi đáp ứng của cơ thể, gây khó khăn cho bác sĩ trong việc theo dõi và điều chỉnh liều thuốc điều trị.
Do mè đất nhám thể hiện hoạt tính làm tan cục máu đông in vitro [3], những người đang mắc các rối loạn về đông máu, người chuẩn bị phẫu thuật hoặc người đang dùng thuốc chống đông máu cần tránh sử dụng để phòng ngừa các tương tác bất lợi.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không nên dùng nước sắc mè đất nhám vì cây chứa nhiều hợp chất tự nhiên và chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào được xác lập trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này. Người có bệnh lý nền về gan, thận cũng cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn thử nghiệm bất kỳ bài thuốc truyền miệng nào.
Gợi ý tiếp cận và kiểm soát bệnh đúng đắn
Thay vì phụ thuộc vào việc tìm kiếm các loại lá cây chưa rõ hiệu quả thực tế, người bệnh đái tháo đường nên kiên trì với những phương pháp đã được khoa học chứng minh hiệu quả.
Về dinh dưỡng, cần duy trì chế độ ăn uống cân bằng, chia nhỏ bữa ăn hợp lý, ưu tiên rau xanh, chất xơ và hạn chế các loại tinh bột tinh chế, đồ ngọt để tránh làm tăng đường huyết đột ngột sau ăn. Việc uống đủ nước lọc mỗi ngày và vận động thể lực đều đặn ít nhất 30 phút mỗi ngày đóng vai trò then chốt giúp tế bào nhạy cảm hơn với insulin.
Nếu có nguyện vọng dùng thêm mè đất nhám như một thức uống hỗ trợ, người bệnh nhất thiết phải tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị. Tuyệt đối không tự ý ngắt hái cây mọc hoang để đun sắc uống với số lượng lớn, không dùng thay thế nước uống hàng ngày và không bao giờ được tự ý giảm liều hay bỏ thuốc điều trị đã được kê đơn.
Kiểm soát đường huyết là một hành trình dài hạn đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa lối sống khoa học và tuân thủ y lệnh. Mè đất nhám chỉ mới bộc lộ tiềm năng sinh học ban đầu trong phòng thí nghiệm và chưa đủ cơ sở để dùng làm phương pháp hạ đường huyết. Người bệnh hãy tỉnh táo, đặt sự an toàn lên hàng đầu và luôn trao đổi cùng bác sĩ chuyên môn trước mọi quyết định liên quan đến sức khỏe.
