Sau một ngày dài làm việc căng thẳng và đối mặt với nhiều áp lực, không ít người gặp khó khăn trong việc dỗ giấc ngủ vào ban đêm. Để tìm kiếm sự thư thái, thói quen nhâm nhi một tách trà thảo mộc tự nhiên trước khi lên giường ngày càng được nhiều người ưa chuộng. Trong số các loại thảo dược quen thuộc, mã tiên thảo (còn được gọi là cỏ roi ngựa) thường được nhắc đến như một liệu pháp dân gian giúp giải tỏa căng thẳng và cải thiện chất lượng giấc ngủ.
Uống trà mã tiên thảo vào buổi tối thực sự có thể hỗ trợ bạn cảm thấy thư giãn và dễ ngủ hơn nhờ vào các hoạt chất tự nhiên có đặc tính an thần và giảm lo âu. Tuy nhiên, tác dụng này chủ yếu được ghi nhận qua các chiết xuất đậm đặc trong phòng thí nghiệm trên động vật, chứ chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người để coi đây là phương thuốc chữa mất ngủ hoàn chỉnh.
Cơ chế tác động: Các hoạt chất sinh học xoa dịu hệ thần kinh
Từ thời cổ đại, mã tiên thảo đã được y học dân gian tại châu Âu, Tây Á và Bắc Phi ứng dụng rộng rãi nhằm cải thiện tình trạng trầm cảm và căng thẳng tinh thần [1]. Cây thảo mộc này không chỉ đơn thuần mang lại mùi hương thảo mộc dịu nhẹ mà còn chứa đựng một tổ hợp phong phú các phân tử sinh học có lợi cho sức khỏe.
Các phân tích hóa thực vật hiện đại đã xác định mã tiên thảo rất giàu iridoid, axit phenolic, phenylpropanoid glycoside, flavonoid và terpenoid [2]. Đặc biệt, trong các chiết xuất khô từ cây, giới khoa học đã phân lập được 8 hợp chất phenolic chính cùng 17 loại axit amin thiết yếu [2].
Khi được hấp thu vào cơ thể, các hợp chất tự nhiên này tác động lên hệ thần kinh trung ương, giúp làm dịu những kích thích quá mức và mang lại hiệu ứng an thần nhẹ nhàng [3]. Bên cạnh đó, tinh dầu của mã tiên thảo chứa thành phần chủ yếu là các isoprenoid, góp phần tạo nên hoạt tính sinh học đa dạng cho loài cây này [1]. Sự phối hợp của các hoạt chất kể trên giải thích vì sao một tách trà ấm có thể giúp các cơ bắp thả lỏng và tâm trí bớt bồn chồn trước giờ ngủ.
Thử nghiệm tiền lâm sàng năm 2016: Khả năng gây buồn ngủ và kéo dài giấc ngủ
Để xác thực tác dụng an thần lưu truyền trong dân gian, một nghiên cứu dược lý thực nghiệm vào năm 2016 đã tiến hành đánh giá chiết xuất thô của mã tiên thảo trên chuột thí nghiệm qua nhiều bài kiểm tra thần kinh chuyên biệt [3]. Các nhà nghiên cứu đã ứng dụng mô hình gây ngủ bằng thuốc thiopental, thử nghiệm trường mở, mê cung chữ thập nâng cao và mô hình hộp sáng - tối để đo lường các phản ứng hành vi [3].
Kết quả trong thử nghiệm giấc ngủ do thiopental kích thích cho thấy chiết xuất thô mã tiên thảo ở dải liều 50 đến 300 mg/kg thể trọng đã làm giảm đáng kể thời gian khởi phát giấc ngủ, đồng thời kéo dài tổng thời gian ngủ của động vật thí nghiệm [3]. Mức độ cải thiện này có ý nghĩa thống kê rõ rệt khi so sánh trực tiếp với nhóm đối chứng chỉ dùng nước muối sinh lý [3].
Không chỉ hỗ trợ đưa giấc ngủ đến nhanh hơn, chiết xuất mã tiên thảo ở liều 50 đến 300 mg/kg còn giúp chuột tăng đáng kể thời gian và số lần di chuyển vào các nhánh mở trong mê cung chữ thập nâng cao [3]. Đồng thời, số lần và thời gian chuột ở lại các nhánh kín đã giảm đi rõ rệt [3]. Tại bài kiểm tra hộp sáng - tối, liều lượng này giúp chuột dành nhiều thời gian hơn trong khoang sáng và giảm thời gian trốn ở khoang tối, tạo ra hiệu ứng giải tỏa lo âu tương tự như hoạt chất diazepam [3].
Trong bài thử nghiệm trường mở, chiết xuất thô làm giảm số lần di chuyển tự do và tần suất đứng bằng hai chân sau của chuột, trong khi lại làm tăng số lần băng qua các ô trung tâm [3]. Ngoài ra, chiết xuất từ 100 đến 500 mg/kg còn kéo dài thời gian xuất hiện cơn giật cơ và co giật tăng trương lực, đồng thời rút ngắn thời gian kéo dài của cơn co giật [3]. Đáng chú ý, liều 100 mg/kg giúp giảm tỷ lệ tử vong do co giật xuống còn 75%, và mức liều 300 đến 500 mg/kg đã hạ tỷ lệ tử vong này xuống mức 0% [3]. Những dữ liệu thực nghiệm này đã cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho việc ứng dụng mã tiên thảo đối với chứng mất ngủ và lo âu [3].
Khảo sát năm 2025: Chiết xuất mã tiên thảo chuẩn hóa và công nghệ mới
Nghiên cứu công bố vào năm 2025 tiếp tục làm sáng tỏ sâu hơn về hồ sơ hóa học cũng như tác động hướng thần của các dạng chiết xuất khô từ mã tiên thảo [2]. Để kiểm tra toàn diện hoạt tính, các nhà khoa học đã sử dụng phối hợp Thử nghiệm trường mở, Mê cung chữ thập nâng cao, Bài kiểm tra hộp đen - trắng và Thử nghiệm treo đuôi trên động vật [2].
Các kết quả chỉ ra rằng chiết xuất cồn - nước khô sử dụng dung môi ethanol 70% từ mã tiên thảo thể hiện tác dụng chống lo âu và chống trầm cảm rất mạnh mẽ [2]. Đặc biệt hơn, các dạng chiết xuất biến tính khi được bổ sung thêm các axit amin như valine và arginine đã bộc lộ hoạt tính an thần rõ nét và ổn định xuyên suốt các thử nghiệm [2].
Điển hình trong bài thử nghiệm treo đuôi, tổng thời gian bất động của nhóm động vật được cho dùng chiết xuất cồn - nước khô đã đạt mức thấp nhất [2]. Thời gian bất động này thấp hơn 1,22 lần so với nhóm đối chứng và thấp hơn 2,25 lần so với nhóm động vật được điều trị bằng chế phẩm đối chứng tham chiếu [2].
Bên cạnh việc xác định hoạt tính, công trình này còn chế tạo thành công một công thức gel gốc nước mới nhằm ứng dụng cho công nghệ in 3D ép đùn bán rắn, mở ra triển vọng sản xuất các dạng thuốc uống phân liều chuẩn xác từ mã tiên thảo [2]. Dù vậy, nhóm nghiên cứu cũng thẳng thắn lưu ý rằng để đánh giá chính xác tác động của các chế phẩm dược phẩm này trên hệ thần kinh trung ương của con người, các thử nghiệm lâm sàng là bước đi bắt buộc tiếp theo [2].
Tác dụng bảo vệ tế bào thần kinh và các lợi ích sinh học kèm theo
Không chỉ dừng lại ở hiệu quả xoa dịu tâm trạng trước giấc ngủ, mã tiên thảo còn sở hữu những hoạt tính sinh học giúp bảo vệ hệ thần kinh lâu dài. Một công trình nghiên cứu vào năm 2006 đã chứng minh chiết xuất mã tiên thảo có tác dụng bảo vệ tế bào thần kinh trước độc tính của peptide beta amyloid và chất khử dithiothreitol trên các tế bào thần kinh vỏ não nuôi cấy nguyên phát [1]. Đây là phát hiện mang ý nghĩa lớn đối với việc nghiên cứu ngăn ngừa tình trạng thoái hóa và mất tế bào thần kinh thường gặp ở bệnh nhân Alzheimer [1].
Song song đó, mã tiên thảo từ lâu đã có lịch sử ứng dụng phong phú để điều trị các bệnh lý đường hô hấp như ho, sổ mũi và các vấn đề về phế quản, cũng như dùng cầm máu và làm lành vết thương [1]. Nghiên cứu thực nghiệm trên chuột cống vào năm 2006 và 2007 đã lần lượt chứng minh hiệu quả giảm đau, kháng viêm và chống co thắt cơ quan tiêu hóa của dịch chiết thảo dược này [1].
Đặc biệt, tinh dầu của cây cùng hoạt chất citral còn bộc lộ hoạt tính kích thích quá trình tự chết của tế bào ung thư thông qua cơ chế kích hoạt caspase 3 trong các mô hình nuôi cấy [1]. Các nghiên cứu sơ bộ cũng cho thấy thành phần isoprenoid trong tinh dầu mã tiên thảo có tiềm năng ức chế sự nhân lên của các dòng tế bào ung thư biểu mô tuyến vú, ung thư đại tràng và tế bào bệnh bạch cầu ở người [1].
Khoảng trống nghiên cứu: Vì sao chưa thể coi là thuốc ngủ thay thế?
Dù các kết quả thử nghiệm mang lại nhiều tín hiệu tích cực, người dùng cần có cái nhìn thấu đáo và phân định rõ ràng giữa nghiên cứu phòng thí nghiệm với thực tế đời sống. Hầu hết các thử nghiệm chứng minh tác dụng an thần, chống co giật và kéo dài thời gian ngủ đều sử dụng dịch chiết cô đặc hoặc chiết xuất cồn chuẩn hóa ở liều lượng chính xác tính theo thể trọng động vật [3], [2].
Trong khi đó, việc hãm một vài nhánh lá khô trong ấm nước nóng tại nhà chỉ chiết xuất được một phần các hoạt chất hòa tan trong nước, với nồng độ thấp hơn đáng kể so với dung môi chiết xuất chuyên dụng trong phòng nghiên cứu. Thêm vào đó, việc thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người khiến giới y khoa chưa thể đưa ra liều lượng chuẩn xác để điều trị dứt điểm tình trạng mất ngủ kinh niên [2].
Do vậy, trà mã tiên thảo không thể thay thế cho các loại thuốc an thần hoặc phác đồ điều trị chuyên khoa của bác sĩ. Người tiêu dùng nên xem việc thưởng thức trà như một phương pháp bổ trợ lành mạnh trong chu trình thư giãn buổi tối, giúp tạo tâm lý thoải mái để cơ thể bước vào giấc ngủ một cách tự nhiên.
Những ai cần thận trọng khi uống trà mã tiên thảo?
Mặc dù có nguồn gốc tự nhiên, việc sử dụng trà mã tiên thảo vẫn đòi hỏi sự cẩn trọng đối với một số nhóm đối tượng cụ thể để tránh những ảnh hưởng không mong muốn. Một nghiên cứu đã chỉ ra rằng nước sắc từ mã tiên thảo có khả năng làm giảm lượng sắt sẵn có để cơ thể hấp thu [1]. Do đó, những người đang bị thiếu máu do thiếu sắt hoặc người đang trong liệu trình uống bổ sung viên sắt không nên uống loại trà này gần bữa ăn hoặc gần thời điểm uống thuốc bổ sung sắt.
Phụ nữ đang mang thai cũng nên tránh tùy tiện sử dụng mã tiên thảo do các tác dụng dược lý dân gian liên quan đến việc cầm máu và co thắt cơ trơn có thể gây rủi ro cho thai kỳ [1]. Phụ nữ đang cho con bú cũng cần hỏi ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng thường xuyên.
Ngoài ra, những người đang sử dụng các loại thuốc hướng thần, thuốc chống co giật hoặc thuốc an thần điều trị mất ngủ không nên tự ý dùng kết hợp với trà mã tiên thảo đậm đặc để phòng ngừa nguy cơ tương tác dược chất [3]. Nếu bạn thường xuyên bị mất ngủ triền miên kèm theo suy nhược cơ thể, việc thăm khám chuyên khoa để tìm nguyên nhân gốc rễ luôn là ưu tiên hàng đầu.
Cách pha và thưởng thức trà mã tiên thảo vào buổi tối
Để trà mã tiên thảo phát huy hiệu quả thư giãn tối ưu mà không làm gián đoạn giấc ngủ, bạn nên uống một tách nhỏ trước khi đi ngủ khoảng 30 đến 60 phút. Khoảng thời gian này giúp hệ tiêu hóa kịp xử lý lượng chất lỏng, hạn chế tình trạng phải thức giấc giữa đêm để đi vệ sinh, đồng thời giúp các dưỡng chất kịp ngấm vào cơ thể.
Cách pha trà tại nhà rất đơn giản: lấy khoảng 2 đến 3 gram cành lá mã tiên thảo khô rửa sạch, cho vào ấm và rót khoảng 200 ml nước nóng ở nhiệt độ 90 đến 95 độ C. Đậy kín nắp và hãm trà trong khoảng 7 đến 10 phút để các hợp chất phenolic cùng tinh dầu hòa tan vào nước [2].
Nước trà có hương thơm mộc mạc và vị đắng nhẹ tự nhiên. Nếu chưa quen với vị thảo mộc nguyên bản, bạn có thể khuấy thêm nửa thìa cà phê mật ong để ly trà thêm ấm áp và dễ uống. Hãy kết hợp việc uống trà với thói quen tắt bớt đèn sáng, rời xa màn hình điện thoại và điều chỉnh phòng ngủ thông thoáng để dễ dàng chìm vào giấc ngủ sâu.
Nhìn chung, một tách trà mã tiên thảo ấm vào buổi tối là giải pháp thảo mộc tự nhiên đáng thử để hỗ trợ làm dịu thần kinh và giúp giấc ngủ đến êm ả hơn [3], [2]. Tuy nhiên, bạn nên dùng với lượng vừa phải, hiểu đúng giới hạn của thảo dược và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ nếu có bệnh lý nền mạn tính.
