Nhiều phụ nữ lo lắng về việc tăng cân khi mang thai nên tìm đến các chế độ ăn cắt giảm tinh bột. Tuy nhiên, carbohydrate (carb) đóng vai trò then chốt trong việc cung cấp năng lượng cho mẹ và xây dựng các cơ quan của thai nhi. Cắt giảm quá mức nhóm chất này có thể tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe của cả hai mẹ con.

Theo các hướng dẫn dinh dưỡng quốc tế, ngưỡng carbohydrate tối thiểu được khuyến nghị cho thai phụ là 175 g mỗi ngày [3, 4]. Mức này dựa trên tính toán lý thuyết nhằm đáp ứng nhu cầu tiêu thụ glucose của não bộ mẹ và thai nhi [4, 7]. Bằng chứng hiện nay cho thấy thai phụ không nên loại bỏ hoàn toàn carb, mà cần duy trì mức an toàn và ưu tiên nguồn bột đường chất lượng cao [2, 5].

Cơ sở khoa học của ngưỡng tối thiểu 175g carb

Glucose là cơ chất năng lượng chính cho nhau thai và sự phát triển não bộ của thai nhi [4, 5]. Viện Y học Hoa Kỳ (IOM) và hướng dẫn của Ý khuyến cáo lượng carbohydrate trong thai kỳ không được thấp hơn 175 g/ngày [1]. Con số này đại diện cho nhu cầu sử dụng glucose tối thiểu của hệ thần kinh ở cả mẹ và con [1].

Về tỷ lệ năng lượng, hướng dẫn chung thường khuyến nghị carbohydrate cung cấp khoảng 45% đến 65% tổng năng lượng mỗi ngày [4, 5]. Đối với những thai phụ có rối loạn đường huyết, mức tiêu thụ carbohydrate vừa phải ở ngưỡng 40% đến 50% năng lượng được xem là hợp lý để ổn định đường huyết mà vẫn bảo đảm dinh dưỡng [4, 6].

Bằng chứng từ các nghiên cứu can thiệp và quan sát

Một nghiên cứu năm 1986 tại Anh theo dõi 49 thai phụ trong ba tháng cuối cho thấy năng lượng từ carbohydrate chiếm trung bình 48% tổng khẩu phần [2]. Ở nhóm 7 phụ nữ tăng cân thấp (dưới 8 kg ở tuần 36), tỷ lệ carb chiếm 50% và chất xơ đạt 20,1 g/ngày, cho thấy cơ thể mẹ có cơ chế tự thích nghi sinh học [2].

Nghiên cứu năm 2019 tại Đan Mạch trên 96 phụ nữ đái tháo đường tuýp 2 và 108 phụ nữ đái tháo đường tuýp 1 ghi nhận lượng carb tiêu thụ từ nguồn chính lần lượt là 159 g/ngày và 167 g/ngày [3]. Có tới 52% phụ nữ tuýp 2 và 40% phụ nữ tuýp 1 ăn ít hơn mức 175 g mà IOM khuyến nghị, nhưng tỷ lệ xuất hiện thể ceton trong nước tiểu mức cao (từ 4 mmol/L trở lên) chỉ chiếm 1% ở cả hai nhóm [3].

Một nghiên cứu năm 2021 trên nhóm phụ nữ thừa cân hoặc béo phì mang thai ghi nhận chế độ ăn ít carbohydrate tuyệt đối có liên quan đến việc kéo dài tuổi thai khi sinh [4]. Tuy nhiên, nghiên cứu này dựa trên bảng hỏi tự báo cáo và có dấu hiệu báo cáo thiếu năng lượng [4].

Tác động của việc giảm carb đến nồng độ ceton

Khi cơ thể thiếu hụt carbohydrate, quá trình phân giải mỡ sẽ tạo ra các thể ceton để thay thế năng lượng [5]. Nhiễm ceton máu hoặc nước tiểu là tình trạng cần hạn chế trong thai kỳ, vì từng có mối liên quan với việc suy giảm chức năng vận động và tinh thần ở trẻ nhỏ [5].

Mặc dù vậy, nghiên cứu năm 2023 trên 108 thai phụ thừa cân hoặc béo phì ở tuần thứ 28 cho thấy nồng độ beta-hydroxybutyrate lúc đói không có tương quan với lượng carb ăn vào hàng ngày (trung bình 155 g/ngày) [6]. Điều này cho thấy việc tiêu thụ carb hơi thấp hơn 175 g trong thực tế không đồng nghĩa với việc ngay lập tức làm bùng phát ceton máu [6]. Dù vậy, các chuyên gia vẫn nhấn mạnh mốc 175 g là ngưỡng an toàn về mặt lý thuyết để phòng ngừa rủi ro [6].

Điều khoa học chưa biết rõ

Mức khuyến nghị 175 g carb/ngày xuất phát từ mô hình tính toán lý thuyết về mức tiêu thụ glucose của não bộ chứ chưa có nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đối chứng trực tiếp trên phụ nữ mang thai bình thường [6].

Các dữ liệu theo dõi dài hạn về tác động của chế độ ăn ít carbohydrate trong thai kỳ lên sức khỏe và trí tuệ lâu dài của trẻ sau khi sinh vẫn còn thiếu [4]. Hiện cũng chưa có sự đồng thuận quốc tế duy nhất về tỷ lệ phần trăm carb lý tưởng cho thai phụ mắc đái tháo đường thai kỳ [5].

Ai nên thận trọng khi điều chỉnh lượng carb?

Thai phụ mắc đái tháo đường thai kỳ, đái tháo đường tuýp 1 hoặc tuýp 2 cần thận trọng nhất [2, 5]. Việc ăn quá nhiều carb trong một bữa có thể gây tăng vọt đường huyết sau ăn, nhưng cắt giảm carb quá mức lại dễ gây hạ đường huyết hoặc tích tụ ceton [2, 5].

Phụ nữ mang thai nhẹ cân hoặc khó tăng cân cũng không nên tự ý cắt giảm tinh bột [2]. Giảm carb đột ngột có thể làm giảm tổng năng lượng nạp vào, dẫn đến thiếu hụt các vi chất quan trọng như sắt, canxi và vitamin D [2].

Cách phân bổ lượng carbohydrate trong ngày

Theo các tài liệu hướng dẫn lâm sàng, ngưỡng 175 g carbohydrate mỗi ngày có thể được phân bổ từ 150 g nguồn carb chính và 25 g từ rau củ hoặc các loại hạt [7]. Nguồn carbohydrate chính nên đến từ ngũ cốc nguyên hạt, gạo, khoai tây, trái cây và sữa [7].

Để tránh hiện tượng đường huyết tăng cao sau bữa sáng, khẩu phần carb có thể chia nhỏ: khoảng 20 g cho bữa sáng, 50 g cho bữa trưa, 50 g cho bữa tối và 10 g cho mỗi bữa phụ trong ba bữa phụ [7]. Đồng thời, thai phụ nên ưu tiên thực phẩm có chỉ số đường huyết thấp, giàu chất xơ và hạn chế đồ ngọt hay thực phẩm siêu chế biến [2, 5]. Lượng đường bổ sung được khuyến cáo không nên vượt quá 25% tổng năng lượng [5].

Nhu cầu dinh dưỡng khi mang thai đòi hỏi sự cân bằng để nuôi dưỡng thai nhi phát triển an toàn. Thay vì áp dụng các trào lưu kiêng khem tinh bột cực đoan, thai phụ nên duy trì lượng carb tối thiểu quanh mức khuyến nghị và tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng thực đơn phù hợp.