Mỗi khi thời tiết chuyển lạnh hoặc mắc cảm cúm, không ít người thường tìm đến một tô cháo hành nhiều ớt, bát mì cay xé lưỡi hay đĩa thức ăn đậm vị tiêu với mong muốn "toát mồ hôi, thông mũi". Cảm giác cay nồng xộc thẳng lên xoang khiến dịch mũi tuôn trào thường tạo ra ảo giác rằng đường thở đã được giải phóng tức thì.

Tuy nhiên, dưới góc độ y học, thói quen ăn đồ cay nóng khi đang nghẹt mũi và đau họng lại là "con dao hai lưỡi". Hoạt chất capsaicin trong ớt không những không giúp giải quyết tận gốc tình trạng nghẹt do viêm, mà còn có thể châm ngòi cho các kích ứng nghiêm trọng, khiến niêm mạc vùng họng vốn đang tổn thương trở nên đau rát, phù nề nặng nề hơn.

Cơn chảy nước mũi do ăn cay: Sự thật đằng sau cảm giác thông mũi giả tạo

Nhiều người lầm tưởng rằng dịch mũi chảy ròng ròng sau vài thìa súp cay là dấu hiệu các xoang đang được "thông tắc" và đào thải độc tố. Thực tế, phản ứng này trong y khoa được gọi là viêm mũi vị giác (gustatory rhinitis) [1]. Đây hoàn toàn không phải là quá trình làm thông thoáng đường thở tự nhiên mà chỉ là phản xạ thần kinh của cơ thể khi tiếp xúc với tác nhân kích thích [1].

Các nghiên cứu lâm sàng chỉ ra rằng viêm mũi vị giác đặc trưng bởi tình trạng chảy nước mũi trong, lỏng, xuất hiện nhanh chóng chỉ vài phút sau khi ăn thực phẩm cay hoặc nóng [1], [2]. Điểm đáng lưu ý nhất là phản ứng này hoàn toàn không đi kèm với việc làm giảm nghẹt mũi, không giải quyết triệu chứng ngứa hay đau tức vùng mặt [1], [2]. Người bệnh thấy mũi "chảy" nên ngỡ là mũi đã thông, nhưng thể tích lòng mũi thực chất không tăng lên, niêm mạc bên trong vẫn đang sung huyết [2].

Cơ chế sinh lý bệnh của hiện tượng này bắt nguồn từ sự rối loạn hoặc quá mẫn của hệ thần kinh thực vật, bao gồm phản xạ của hệ adrenergic và cholinergic [1]. Một số loại thực phẩm và hoa quả có đặc tính tự nhiên gây kích ứng cục bộ lên niêm mạc lưỡi và họng mà không cần thông qua phản ứng dị ứng qua trung gian miễn dịch [1]. Chẳng hạn như dứa có thể gây rát miệng và họng cục bộ [1]. Việc chảy nước mũi khi ăn đồ kích thích hoặc thức ăn cay nóng đơn thuần là phản ứng thần kinh vận mạch chứ không được coi là dị ứng thực phẩm [1].

Capsaicin kích hoạt thụ thể: Cơ chế gây tiết dịch và rát họng

Để hiểu rõ tại sao đồ cay lại gây ra phản ứng dữ dội như vậy, các nhà khoa học đã tập trung nghiên cứu capsaicin – hoạt chất tạo vị cay nồng đặc trưng có trong các loại ớt thuộc chi Capsicum [3]. Capsaicin kích thích thụ thể cảm giác đau và nhiệt mang tên TRPV1 (Transient Receptor Potential Vanilloid 1) [4]. Thụ thể này phân bố dày đặc ở đầu tận cùng của dây thần kinh cảm giác sinh ba nằm dọc theo đường hô hấp trên và ống tiêu hóa trên [2].

Khi ăn ớt, capsaicin gắn vào các thụ thể TRP, thúc đẩy sự giải phóng ồ ạt các neuropeptide từ các sợi thần kinh cảm giác [5]. Quá trình này dẫn tới sự kích thích quá mức hệ thần kinh phó giao cảm [5]. Từ đó, cơ thể khởi động một phản xạ phó giao cảm và kích hoạt các thụ thể cholinergic muscarinic nhạy cảm với atropine, điều hòa sự bài tiết dịch của các tuyến niêm mạc [2]. Kết quả là các tuyến nhầy mũi bị kích thích tăng tiết ồ ạt tạo thành dòng nước mũi lỏng [5], [2].

Không chỉ có capsaicin trong ớt, các cơ chất khác có khả năng kích hoạt họ thụ thể TRP này còn bao gồm nhiệt độ quá cao hoặc quá lạnh, rượu, tinh dầu mù tạt và một số thành phần trong tỏi [5]. Chúng gây khử cực và tái cực nơ-ron cảm giác, kích thích xuất bào từ các tuyến niêm mạc [5]. Đối với vùng họng, capsaicin tiếp xúc trực tiếp với bề mặt niêm mạc đang viêm, kích hoạt phản xạ trục thần kinh và gây cảm giác bỏng rát, ngứa ngáy dữ dội, kích thích ho và hắt hơi [4], [6].

Bằng chứng khoa học về capsaicin trong các bệnh lý mũi

Các nhà nghiên cứu đã thực hiện nhiều thử nghiệm để đánh giá xem capsaicin có thể ứng dụng trong điều trị các bệnh lý đường hô hấp trên hay không, đặc biệt là viêm mũi dị ứng và không dị ứng.

Nghiên cứu tổng quan hệ thống của Cochrane (2015) về viêm mũi không dị ứng đã tổng hợp 4 nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với tổng cộng 302 người tham gia trong độ tuổi từ 16 đến 65 [7]. Những bệnh nhân này mắc viêm mũi không dị ứng vô căn ở mức độ trung bình đến nặng và được theo dõi trong khoảng thời gian từ 4 đến 38 tuần [7]. Đánh giá cho thấy việc xịt capsaicin trực tiếp qua đường mũi có thể là một phương án điều trị được cân nhắc nhằm làm giảm triệu chứng nghẹt và chảy mũi ở nhóm bệnh nhân này [7].

Cơ chế mang lại lợi ích trong nghiên cứu trên được giải thích là do capsaicin tạo ra một đợt kích thích nơ-ron ban đầu, sau đó dẫn đến giai đoạn trơ kéo dài, khiến các thụ thể thần kinh không còn nhạy cảm với các kích thích khác [3]. Các bệnh nhân viêm mũi vô căn có mật độ biểu hiện thụ thể TRPV1 ở niêm mạc mũi cao hơn người bình thường, và việc điều trị bằng capsaicin xịt mũi chuẩn liều y tế đã giúp giảm lượng thụ thể TRPV1 này [3].

Tuy nhiên, giới hạn của bằng chứng khoa học nằm ở chỗ: hiệu quả này hoàn toàn không xuất hiện khi capsaicin được nạp qua đường ăn uống thông thường. Nghiên cứu dược động học trên người cho thấy capsaicin sau bữa ăn có sinh khả dụng rất thấp trong hệ tuần hoàn vì phần lớn bị chuyển hóa tại ruột thành dihydrocapsaicin [4]. Vì vậy, việc ăn đồ cay nồng không thể mang lại tác dụng điều trị giải mẫn cảm chuẩn hóa như dung dịch xịt y tế chuyên dụng [4], [3].

Hơn nữa, một tổng quan hệ thống khác của Cochrane (2006) đối với bệnh nhân viêm mũi dị ứng người lớn chỉ ra rằng một thử nghiệm nhỏ không tìm thấy bằng chứng cho thấy capsaicin xịt mũi có tác dụng điều trị bệnh [6]. Sau điều trị, mức leukotriene trong dịch rửa mũi của nhóm dùng capsaicin không tăng, và capsaicin cũng không được khuyến nghị cho các thể viêm mũi dị ứng hay viêm mũi ở người cao tuổi [6], [3].

Đáng chú ý, capsaicin thậm chí còn là tác nhân gây bệnh đối với đường thở nếu tiếp xúc dạng hít. Một báo cáo lâm sàng năm 2011 ghi nhận trường hợp nữ công nhân nhà máy xay xát 44 tuổi bị viêm mũi nghề nghiệp sau 4 năm phơi nhiễm với bụi capsaicin từ ớt đỏ [8]. Khi thực hiện thử nghiệm kích thích mũi bằng capsaicin, điểm triệu chứng mũi và số lượng bạch cầu ái toan (eosinophil) trong niêm mạc của bệnh nhân tăng vọt chỉ sau 10 phút và phải mất từ 1 đến 3 giờ mới giảm dần [8]. Phản ứng kích thích này diễn ra qua cơ chế phi miễn dịch, chứng minh capsaicin có thể gây kích ứng nghiêm trọng cho đường hô hấp [8].

Tác động tiêu cực lên niêm mạc họng đang tổn thương

Khi đang bị viêm đường hô hấp trên dẫn đến nghẹt mũi, người bệnh thường phải thở bằng miệng. Thói quen này làm niêm mạc hầu họng bị khô ráp, mất đi lớp màng nhầy ẩm bảo vệ và trở nên cực kỳ nhạy cảm.

Việc tiêu thụ một lượng lớn ớt cay trong điều kiện này sẽ dẫn đến những tác động bất lợi rõ rệt:

Thứ nhất, capsaicin khi đi qua thành sau họng sẽ kích thích trực tiếp lên các đầu tận cùng thần kinh cảm giác đang bị phơi trần do biểu mô viêm loét [2], [4]. Thụ thể TRPV1 bị kích hoạt mạnh mẽ sẽ tạo ra cảm giác rát buốt, đau nhói dữ dội tại chỗ [4].

Thứ hai, capsaicin kích thích phản xạ ho qua trung gian sợi thần kinh C [4], [6]. Ở người đang có tổn thương họng, những cơn ho sặc sụa và hắt hơi liên tục do cay nóng sẽ làm tăng ma sát cơ học lên các mô liên kết đang phù nề, khiến niêm mạc họng tổn thương sâu hơn, lâu lành và làm tăng nguy cơ khản tiếng kéo dài [4], [6].

Thứ ba, đồ ăn quá cay kích thích dạ dày tiết nhiều axit hơn. Axit dịch vị trào ngược lên ngã ba hầu họng cộng hưởng cùng tác động cay nóng của gia vị sẽ khiến tình trạng viêm thanh quản, viêm họng hạt trở nên trầm trọng và dai dẳng.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng đồ cay giải cảm

Nhiều người tin rằng "ăn càng cay thì độc tố càng nhanh bài tiết qua mồ hôi và dịch mũi". Đây là nhận thức hoàn toàn sai lệch. Việc toát mồ hôi hay chảy nước mũi chỉ là phản ứng của hệ thần kinh thực vật trước nhiệt độ và tác nhân kích thích vị giác nhằm hạ nhiệt cơ thể và rửa trôi kích thích [1], [5]. Lượng virus, vi khuẩn bám sâu trong tế bào niêm mạc đường hô hấp hoàn toàn không bị tiêu diệt hay rửa trôi bởi việc ăn ớt cay [1].

Một ngộ nhận khác là ăn đồ cay thường xuyên sẽ giúp "luyện" cho họng và mũi quen dần và khỏe hơn. Đúng là việc thường xuyên kích thích thụ thể TRPV1 có thể làm cạn kiệt các neuropeptide, giúp giảm dần cảm giác cay miệng theo thời gian [4]. Tuy nhiên, hiện tượng dung nạp này đòi hỏi sự thích nghi dần dần trên một niêm mạc hoàn toàn khỏe mạnh [4]. Áp dụng điều này khi niêm mạc đang có ổ viêm cấp tính không khác nào chà xát thêm vào một vết thương hở.

Ngoài ra, nhiều người nhầm lẫn giữa viêm mũi vị giác do đồ cay với dị ứng thức ăn thực sự. Khoa học chứng minh viêm mũi do đồ cay chỉ là phản xạ thần kinh vận mạch phi miễn dịch [1], [2]. Các ca viêm mũi dị ứng thực sự qua trung gian kháng thể IgE do thức ăn rất hiếm gặp trên lâm sàng và thường phải đi kèm các biểu hiện toàn thân như chàm, mày đay, hen phế quản hoặc sốc phản vệ nguy hiểm [1].

Nhóm người cần tuyệt đối thận trọng với đồ cay nóng

Việc tiêu thụ thức ăn cay nóng khi đường hô hấp đang có vấn đề tiềm ẩn nhiều nguy cơ đặc biệt đối với các nhóm đối tượng sau:

  • Người cao tuổi: Viêm mũi vị giác rất phổ biến ở người cao tuổi, gây chảy nước mũi nhiều sau ăn làm giảm sự thèm ăn và dẫn đến thiếu hụt dinh dưỡng [5]. Ngoài ra, nhóm người cao tuổi thường sử dụng nhiều loại thuốc điều trị bệnh mạn tính [5]. Việc phối hợp nhiều thuốc, đặc biệt là thuốc hạ huyết áp như thuốc chẹn beta hoặc ức chế men chuyển, vốn đã có tác dụng phụ gây viêm mũi do làm gián đoạn trương lực giao cảm và giãn mạch tại chỗ [5]. Thêm tác động kích ứng từ capsaicin sẽ khiến tình trạng viêm mũi nặng nề hơn [5].
  • Người mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD): Thức ăn cay làm giãn cơ thắt thực quản dưới, khiến axit trào ngược lên họng và thanh quản, kết hợp với capsaicin gây bỏng rát và ho mạn tính [4].
  • Người có tiền sử hen suyễn hoặc viêm đường hô hấp mạn tính: Bụi cay từ thức ăn có thể dễ dàng bị hít vào đường thở, khởi phát phản xạ ho dữ dội và co thắt phế quản cấp tính [4], [8].
  • Trẻ nhỏ và người có cơ địa quá mẫn cảm thần kinh: Hệ thần kinh cảm giác chưa ổn định có thể phản ứng dữ dội với capsaicin, gây co thắt thanh quản tạm thời và nôn trớ [2].

Lời khuyên áp dụng an toàn và biện pháp thay thế khoa học

Nếu bạn đang bị nghẹt mũi và đau họng, thay vì dựa vào đồ cay nồng tiềm ẩn nhiều rủi ro, hãy áp dụng các giải pháp chăm sóc đường thở an toàn và có kiểm chứng khoa học:

  • Ưu tiên độ ẩm và hơi nước ấm: Xông mặt bằng hơi nước ấm hoặc tắm nước nóng trong phòng kín giúp làm mềm gỉ mũi, làm ẩm biểu mô họng khô ráp và làm loãng chất nhầy tự nhiên mà không gây kích ứng các sợi thần kinh cảm giác.
  • Rửa mũi bằng dung dịch nước muối sinh lý: Dùng bình rửa mũi chuyên dụng với dung dịch nước muối sinh lý đẳng trương giúp làm sạch dịch nhầy ứ đọng, rửa trôi dị nguyên và giảm sung huyết niêm mạc mũi an toàn.
  • Sử dụng thực phẩm ấm, thanh nhẹ: Thay vì dùng ớt cay nồng, hãy dùng súp gà, cháo thịt băm nấu cùng gừng tươi hoặc hành lá thái nhỏ. Gừng và hành mang lại cảm giác ấm dịu, hỗ trợ làm dịu họng mà không chứa hàm lượng capsaicin gây bỏng rát niêm mạc [4].
  • Uống nhiều nước ấm: Duy trì lượng dịch đầy đủ giúp các dịch tiết đường hô hấp không bị cô đặc, hỗ trợ niêm mạc phục hồi lớp bảo vệ bề mặt nhanh chóng.
  • Dùng thuốc theo chỉ định: Nếu nghẹt mũi quá nhiều hoặc chảy mũi dai dẳng, người bệnh nên tham khảo ý kiến bác sĩ để dùng thuốc xịt kháng cholinergic (như atropine hoặc ipratropium) hay thuốc xịt giảm sung huyết đúng phác đồ, tránh tự ý ăn đồ cay hoặc tự ý sử dụng các chế phẩm capsaicin tại nhà [2], [3].

Ăn đồ cay nóng khi đang nghẹt mũi chỉ đem lại cảm giác "thông thoáng" thoáng qua do phản xạ chảy nước mũi cấp tính, trong khi niêm mạc mũi bên trong vẫn phù nề và họng có nguy cơ bị kích ứng nghiêm trọng [1], [2]. Để bảo vệ hệ hô hấp đang nhạy cảm, người bệnh nên tránh xa gia vị cay nồng, ưu tiên nghỉ ngơi, giữ ấm và áp dụng các biện pháp làm dịu tự nhiên. Khi các triệu chứng kéo dài hoặc diễn tiến nặng, việc thăm khám bác sĩ chuyên khoa tai mũi họng là cần thiết để có hướng điều trị an toàn, dứt điểm.