Người bị hội chứng ruột kích thích (IBS) uống trà xanh có bị tiêu chảy?

Thói quen nhâm nhi tách trà xanh buổi sáng giúp nhiều người tỉnh táo, nhưng lại là nỗi ám ảnh với người có hệ tiêu hóa nhạy cảm. Không ít bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích (IBS) than phiền về việc phải vội vàng tìm nhà vệ sinh chỉ sau vài ngụm trà đậm.

Người bị hội chứng ruột kích thích uống trà xanh hoàn toàn có thể bị tiêu chảy, đặc biệt khi uống nhiều hoặc dùng trà đặc. Nguyên nhân chính đến từ hàm lượng caffeine trong trà làm kích thích dạ dày và đường ruột vốn đã rất nhạy cảm, gây co bóp mạnh và đẩy nhanh quá trình đào thải phân ^[1]. Tuy nhiên, phản ứng này phụ thuộc lớn vào liều lượng caffeine dung nạp cũng như cách chế biến trà mà người bệnh lựa chọn ^[2].

Vì sao tách trà xanh khiến "ruột nhạy cảm" nổi loạn?

Hội chứng ruột kích thích (IBS) là rối loạn chức năng đường tiêu hóa phổ biến nhất hiện nay ^[3]. Thống kê cho thấy căn bệnh này ảnh hưởng đến khoảng 11,2% dân số toàn cầu ^[3]. Tại khu vực Đông Nam Á và Nam Á, tỷ lệ mắc dao động ở mức cao, từ 7% đến 17% ^[3]. Riêng tại Hàn Quốc, tỷ lệ này nằm trong khoảng 6,6% đến 16,8%, gây suy giảm chất lượng sống do các triệu chứng phức tạp và tái phát liên tục ^[3].

Ở người mắc IBS, đặc biệt là thể tiêu chảy (IBS-D), hàng rào bảo vệ ruột vốn đã có sự thay đổi. Một nghiên cứu công bố năm 2019 thực hiện trên 50 bệnh nhân IBS thể táo bón, 50 bệnh nhân IBS thể tiêu chảy, 53 người mắc bệnh Celiac và 42 người khỏe mạnh đã làm rõ điều này ^[4]. Kết quả xét nghiệm cho thấy nhóm bệnh nhân IBS ở cả hai thể đều có nồng độ zonulin trong huyết thanh cao hơn đáng kể so với người khỏe mạnh, tương đương với mức của người đang mắc bệnh Celiac tiến triển ^[4]. Zonulin là một dấu ấn sinh học phản ánh tình trạng tăng tính thấm thành ruột (hay còn gọi là rò rỉ ruột) ^[4]. Đáng chú ý, ở nhóm IBS thể tiêu chảy, nồng độ zonulin càng cao thì số lần đi tiêu mỗi tuần càng nhiều và mức độ bất mãn với thói quen đại tiện càng lớn ^[4].

Khi đường ruột sẵn có nền tảng nhạy cảm và tăng tính thấm như vậy, sự xuất hiện của các chất kích thích từ đồ uống sẽ dễ dàng gây ra bão triệu chứng. Trà xanh tự nhiên chứa ba hoạt chất chính là caffeine, catechin và axit tannic ^[5]. Dù mang lại nhiều lợi ích sức khỏe, thành phần caffeine trong trà xanh lại chính là yếu tố gây lo ngại cho hệ tiêu hóa ^[1].

Các tài liệu y khoa ghi nhận việc tiêu thụ caffeine, bao gồm cả caffeine từ trà xanh, có thể trực tiếp gây ra tình trạng khó chịu ở dạ dày, buồn nôn, nôn mửa và tiêu chảy ^[2]. Một nghiên cứu từ năm 1984 cũng kết luận trà là chất kích thích mạnh mẽ quá trình tiết axit dạ dày ^[5]. Đối với người nhạy cảm với caffeine, đau bụng, xáo trộn dạ dày là phàn nàn phổ biến thứ hai chỉ sau các triệu chứng thần kinh ^[5]. Khi lượng lớn caffeine và axit đi xuống đường ruột đang bị tổn thương hàng rào bảo vệ của người bệnh IBS, nhu động ruột dễ bị kích thích quá mức, dẫn đến các cơn đau quặn và tiêu chảy cấp kỳ.

Nghiên cứu khoa học nói gì về trà và hội chứng ruột kích thích?

Mối liên hệ giữa trà xanh và đường ruột không chỉ có một chiều tiêu cực. Các nghiên cứu khoa học hiện đại chỉ ra rằng tác động của trà lên bệnh IBS phụ thuộc rất nhiều vào thành phần cụ thể được tách chiết, loại trà và liều lượng sử dụng hàng ngày.

Về mặt dịch tễ học, một nghiên cứu đoàn hệ quy mô lớn công bố năm 2023 đã theo dõi 425.387 người trưởng thành không mắc IBS, bệnh Celiac, bệnh viêm ruột (IBD) hay ung thư tại thời điểm ban đầu từ ngân hàng dữ liệu UK Biobank ^[6]. Trong số này, có 43,9% người tham gia uống từ 4 cốc trà trở lên mỗi ngày ^[6]. Sau thời gian theo dõi trung vị 12,4 năm, các nhà khoa học ghi nhận 7.736 ca mắc IBS mới ^[6]. Phân tích số liệu cho thấy những người uống lượng trà vừa phải, chỉ từ 0,5 đến 1 cốc mỗi ngày, có nguy cơ mắc IBS thấp hơn 13% so với người không uống trà ^[6]. Ngược lại, ở nhóm uống 2-3 cốc hoặc từ 4 cốc trà trở lên mỗi ngày, tác dụng bảo vệ này biến mất và không còn sự khác biệt có ý nghĩa thống kê so với người không uống ^[6]. Điều này gợi ý rằng dùng trà ở lượng rất nhỏ có thể có lợi, nhưng uống nhiều sẽ làm mất đi ưu thế đó trên đường ruột.

Ở góc độ vi sinh vật, lá trà xanh lại là nguồn phân lập lợi khuẩn quý giá cho người bệnh IBS thể tiêu chảy. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược công bố năm 2022 đã đánh giá hiệu quả của chủng lợi khuẩn Lactiplantibacillus plantarum APsulloc 331261 (ký hiệu GTB1) được phân lập từ lá trà xanh ^[3]. Nghiên cứu thực hiện trên 27 bệnh nhân đáp ứng tiêu chuẩn chẩn đoán Rome IV của IBS thể tiêu chảy, chia nhóm dùng GTB1 hoặc giả dược trong 4 tuần và theo dõi thêm 2 tuần ^[3]. Kết quả sau 4 tuần cho thấy 94,4% người dùng lợi khuẩn từ lá trà xanh giảm triệu chứng toàn diện, cao hơn hẳn mức 62,5% ở nhóm giả dược ^[3]. Tần suất bị tiêu chảy giảm tới 45,89% ở nhóm dùng GTB1 so với mức giảm 26,76% của nhóm giả dược ^[3]. Các triệu chứng đau bụng, đầy hơi, cảm giác đi tiêu không hết đều giảm rõ rệt, đồng thời mật độ vi khuẩn có lợi Lactobacillus trong phân tăng lên đáng kể ^[3]. Giới hạn của nghiên cứu này là cỡ mẫu còn nhỏ (27 người) và sử dụng chế phẩm lợi khuẩn chiết xuất chứ không phải nước trà pha thông thường ^[3].

Ngoài ra, các hợp chất polyphenol trong trà xanh cũng được chứng minh có đặc tính kháng viêm đường ruột trên mô hình động vật. Một nghiên cứu năm 2005 trên chuột bị gây viêm đại tràng thực nghiệm bằng hóa chất DNBS cho thấy việc điều trị bằng chiết xuất polyphenol trà xanh trong 4 ngày giúp giảm đáng kể tình trạng tiêu chảy và sụt cân ^[7]. Chiết xuất này giúp cải thiện cấu trúc mô đại tràng và giảm các chất gây viêm như TNF-alpha ^[7]. Tương tự, một nghiên cứu năm 2023 trên chuột mắc IBS do chế độ ăn nhiều chất béo và nhiễm lạnh cũng ghi nhận trà Liupao (một loại trà đen chứa catechin, polyphenol, axit amin, caffeine) giúp phục hồi tổn thương tiêu hóa, điều hòa chuyển hóa nước thông qua protein AQP3 và tái tạo hệ vi sinh đường ruột ^[8]. Tuy nhiên, cả hai nghiên cứu này đều mới dừng lại ở mô hình chuột và đối tượng bệnh lý có sự khác biệt nhất định so với IBS trên người ^[8].

Hiểu lầm thường gặp khi người bệnh đường ruột uống trà

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng lợi ích của các chiết xuất từ trà xanh với việc uống nước trà xanh đặc mỗi ngày. Như các nghiên cứu đã chỉ ra, lợi khuẩn GTB1 hay chiết xuất polyphenol giúp giảm tiêu chảy là những thành phần đã được phân lập riêng biệt, loại bỏ yếu tố gây kích thích ^[3]. Trong khi đó, một cốc trà xanh pha truyền thống chứa hỗn hợp cả polyphenol lẫn caffeine và axit tannic, chính caffeine sẽ kích hoạt cơn tiêu chảy ở người nhạy cảm trước khi các chất chống oxy hóa kịp phát huy tác dụng ^[1].

Sai lầm thứ hai là chuyển sang dùng các loại trà xanh tách caffeine (decaf) công nghiệp với kỳ vọng vừa ngon miệng vừa an toàn tuyệt đối. Thực tế, kỹ thuật tách caffeine trong trà xanh hiện nay chủ yếu dựa vào phương pháp chiết xuất chất lỏng carbon dioxide siêu tới hạn (SC-CO2) ^[1]. Dù an toàn hơn việc dùng dung môi hóa học độc hại, quá trình tách caffeine này lại làm mất đi phần lớn các hợp chất tạo hương dễ bay hơi của trà xanh, khiến trà có mùi thơm yếu ớt và vị đắng gắt hơn nhiều ^[1]. Một số dòng trà tự nhiên không chứa caffeine như trà ca cao (Camellia ptilophylla) đang được nghiên cứu như giải pháp thay thế trên chuột, nhưng chưa phổ biến rộng rãi cho bệnh nhân IBS ^[1].

Một quan niệm sai lệch khác là uống thật nhiều trà xanh để "thanh lọc" ruột. Ở người bình thường, liều khuyến nghị thường ở mức 2-3 cốc mỗi ngày (tương đương 240-320 mg polyphenol) hoặc 100-750 mg chiết xuất tiêu chuẩn hóa ^[2]. Nhưng với người có nguy cơ hoặc đang mắc vấn đề tiêu hóa, dữ liệu từ hơn 425.000 người tại Anh cho thấy chỉ mức 0,5-1 cốc trà mỗi ngày mới gắn liền với lợi ích giảm nguy cơ IBS, uống từ 2 cốc trở lên không mang lại hiệu quả này ^[6]. Thêm vào đó, nạp quá nhiều polyphenol ở nồng độ cao còn có bằng chứng dược lý gây stress oxy hóa và độc tính cho gan trên cơ thể sống ^[2].

Những ai cần đặc biệt thận trọng với trà xanh?

Bên cạnh nhóm bệnh nhân IBS thể tiêu chảy và người có tiền sử nhạy cảm với caffeine (dễ bị bồn chồn, cáu gắt, mất ngủ, run rẩy, tim đập nhanh, chán ăn, buồn nôn, tiểu nhiều, phát ban da), nhiều nhóm đối tượng khác cần hạn chế hoặc tránh dùng trà xanh ^[5].

Người có nguy cơ thiếu máu thiếu sắt cần hết sức lưu ý. Trà xanh hầu như không chứa calo nhưng lại cản trở sự hấp thu sắt và thiamine (vitamin B1) ^[5]. Nghiên cứu trên tế bào ruột người cho thấy hợp chất polyphenol (như EGCG trong trà xanh) sẽ gắn kết chặt với sắt ngay tại tế bào ruột, tạo thành một phức hợp không thể vận chuyển vào máu ^[5]. Phức hợp sắt-polyphenol này sau đó bị đào thải hoàn toàn qua phân khi tế bào ruột bong tróc ^[5]. Do đó, người thiếu máu hoặc hay bị tiêu chảy mãn tính kém hấp thu nếu uống nhiều trà xanh sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu sắt ^[5].

Phụ nữ mang thai và đang cho con bú cùng trẻ nhỏ cũng nằm trong nhóm cảnh báo. Ba chất caffeine, catechin và axit tannic trong trà xanh đều liên quan đến các rủi ro thai kỳ ^[5]. Uống lượng lớn trà xanh có thể gây dị tật ống thần kinh ở thai nhi do tác dụng đối kháng axit folic, vì vậy một số tài liệu khuyến cáo phụ nữ mang thai không nên dùng trà xanh, hoặc tối đa không quá 1-2 cốc mỗi ngày do tốc độ giải độc caffeine của cơ thể họ rất chậm ^[1].

Người mắc bệnh lý nền đang dùng thuốc điều trị tuyệt đối không tự ý uống nhiều trà xanh. Bệnh nhân có bệnh tim mạch nặng được khuyến cáo không nên uống trà xanh ^[1]. Người đang dùng thuốc chống đông máu Warfarin không được uống trà xanh vì thức uống này chứa vitamin K làm giảm tác dụng của thuốc ^[2]. Người đang uống thuốc Aspirin cũng cần tránh kết hợp với trà xanh do làm ảnh hưởng đến quá trình kết tập tiểu cầu, tăng nguy cơ chảy máu ^[2].

Cách uống trà an toàn cho người có hệ tiêu hóa nhạy cảm

Nếu người bệnh IBS vẫn muốn duy trì sở thích thưởng trà mà không làm bùng phát cơn đau bụng, tiêu chảy, việc điều chỉnh cách uống là bắt buộc:

• Chọn sản phẩm không chứa caffeine: Các chuyên gia nha khoa và sức khỏe khuyến cáo nên ưu tiên chọn các sản phẩm trà xanh đã loại bỏ caffeine (caffeine-free) để nhận được lợi ích từ chất chống oxy hóa mà tránh được tác dụng phụ gây buồn nôn, tiêu chảy của caffeine ^[2].
• Kiểm soát chặt liều lượng: Chỉ nên bắt đầu bằng lượng rất nhỏ, khoảng nửa cốc đến tối đa 1 cốc trà loãng mỗi ngày để thăm dò phản ứng của ruột, tương ứng với mức liều an toàn được ghi nhận trong nghiên cứu dịch tễ ^[6].
• Không uống lúc bụng đói: Vì trà kích thích tiết nhiều axit dạ dày, người có ruột nhạy cảm nên uống trong hoặc sau bữa ăn để giảm xót ruột ^[5]. Tuy nhiên, một nghiên cứu năm 1984 chỉ ra có thể giảm kích thích axit của trà bằng cách pha thêm chút sữa và đường (người bệnh IBS cần chọn loại sữa không chứa lactose nếu bị bất dung nạp) ^[5].
• Uống cách xa bữa ăn giàu sắt và giờ uống thuốc: Để tránh việc polyphenol khóa chặt sắt tại ruột và tương tác thuốc, hãy uống trà cách các bữa ăn chính giàu sắt hoặc viên sắt bổ sung ít nhất vài giờ ^[5].
• Vệ sinh răng miệng sau uống: Trà làm đổi màu mảng bám răng và nếu không chải sạch trong vòng 24 giờ, mảng bám sẽ cứng lại thành cao răng ^[5].

Tóm lại, người mắc hội chứng ruột kích thích hoàn toàn có thể bị tiêu chảy nếu uống trà xanh đậm đặc do tác động kích thích của caffeine lên thành ruột vốn đang tăng tính thấm. Lắng nghe cơ thể, giảm lượng trà xuống dưới 1 cốc loãng mỗi ngày hoặc chuyển sang chế phẩm không chứa caffeine là giải pháp an toàn để bảo vệ đường tiêu hóa. Nếu tình trạng rối loạn đại tiện kéo dài hoặc bạn đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh nền, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi đưa trà xanh vào thực đơn hàng ngày.