Người bệnh tiểu đường thường truyền tai nhau dùng lá, hoa cây cảnh làm thuốc sắc uống giảm đường máu. Phượng tím cũng được đồn đoán có công dụng kiểm soát glucose huyết.
Thực tế, chưa có bằng chứng khoa học xác nhận phượng tím giúp hạ đường huyết hay ức chế enzyme chuyển hóa đường ở người tiểu đường. Nghiên cứu hiện có chỉ ghi nhận khả năng chống oxy hóa trong phòng thí nghiệm của loài cây này [1].
Nguồn gốc lời đồn hạ đường huyết từ thảo dược
Tâm lý e ngại dùng thuốc tây lâu dài khiến nhiều bệnh nhân tiểu đường tìm đến thảo dược tự nhiên. Các loài cây quen thuộc như phượng tím vô tình trở thành đối tượng được săn lùng làm bài thuốc truyền miệng.
Tuy nhiên, việc gán ghép tác dụng điều hòa glucose máu cho một loài thực vật cần dựa trên thử nghiệm lâm sàng. Khi chưa có dữ liệu kiểm chứng trên người, tự ý sử dụng lá hoặc hoa phượng tím tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe.
Hoạt chất trong phượng tím tác động ra sao
Phượng tím có tên khoa học là Jacaranda mimosifolia [1]. Phân tích hóa học từ lá và hoa của cây này cho thấy sự hiện diện của các nhóm chất polyphenol tổng số và flavonoid tổng số [1].
Ngoài ra, các nhà khoa học còn phân lập được hợp chất phenylethanoid glucoside mới cùng với hoạt chất jacaranone từ lá phượng tím [1]. Các thành phần này chủ yếu thể hiện đặc tính chống oxy hóa thông qua cơ chế dọn dẹp gốc tự do trong ống nghiệm, hoàn toàn chưa ghi nhận cơ chế ức chế enzyme chuyển hóa đường [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì về phượng tím
Một nghiên cứu công bố năm 2013 đã tiến hành phân tích thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của cây phượng tím [1]. Nhóm nghiên cứu thực hiện chiết xuất lá và hoa phượng tím bằng nhiều loại dung môi khác nhau để so sánh hàm lượng chất chống oxy hóa, polyphenol và flavonoid [1].
Hoạt tính chống oxy hóa tổng số của các dịch chiết được đánh giá bằng hai phương pháp thử nghiệm trong phòng thí nghiệm là DPPH và ABTS [1]. Đối với hai hợp chất tinh khiết được phân lập từ lá là phenylethanoid glucoside và jacaranone, khả năng chống oxy hóa được phát hiện thông qua phương pháp sắc ký lớp mỏng kết hợp DPPH (DPPH-TLC) [1].
Kết quả nghiên cứu chỉ dừng lại ở việc xác nhận sự có mặt của các hợp chất chống oxy hóa trong lá và hoa phượng tím [1]. Toàn bộ quá trình thực nghiệm không đo lường chỉ số đường huyết, không khảo sát enzyme chuyển hóa đường và không thử nghiệm trên cơ thể sống hay bệnh nhân tiểu đường.
Lợi ích thực sự và giới hạn của bằng chứng
Giá trị duy nhất được ghi nhận từ dữ liệu hiện tại là tiềm năng chống oxy hóa của dịch chiết lá và hoa phượng tím trong điều kiện phòng thí nghiệm [1]. Các hợp chất như polyphenol và flavonoid vốn phổ biến trong thế giới thực vật và đóng vai trò trung hòa gốc tự do [1].
Giới hạn lớn nhất của bằng chứng này là khoảng cách từ ống nghiệm đến cơ thể người. Một chất có khả năng dọn gốc tự do trên đĩa thử DPPH hay ABTS không đồng nghĩa với việc uống nước sắc của chúng sẽ làm giảm glucose máu hay thay thế được thuốc điều trị đái tháo đường.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng cây cảnh trị bệnh
Sai lầm phổ biến nhất là đánh đồng khái niệm "chống oxy hóa" với khả năng "chữa bệnh tiểu đường". Nhiều người nghe thông tin cây có chứa hoạt chất sinh học liền mặc định cây đó uống vào sẽ hạ đường huyết.
Một hiểu lầm khác là cho rằng lá và hoa tự nhiên luôn an toàn tuyệt đối. Trong nghiên cứu năm 2013, các nhà khoa học phải dùng các dung môi chuyên dụng để tách chiết và tinh chế hoạt chất, hoàn toàn khác với việc người dân tự hái lá tươi hay hoa khô về đun nước uống [1].
Ai nên thận trọng
Người mắc bệnh tiểu đường tuyệt đối không tự ý dùng lá hoặc hoa phượng tím để kiểm soát đường huyết. Việc bỏ thuốc điều trị theo phác đồ để chuyển sang uống nước sắc cây cảnh có thể khiến đường máu tăng vọt và gây biến chứng cấp tính.
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú, trẻ em và người có bệnh lý nền về gan, thận cũng cần tránh sử dụng các loại dịch chiết tự chế từ phượng tím. Chưa có bất kỳ dữ liệu nào khẳng định tính an toàn hay liều lượng không gây độc của hợp chất jacaranone khi đưa vào cơ thể người.
Quản lý đường huyết an toàn trong thực tế
Thay vì tìm kiếm các loại lá cây chưa rõ tác dụng như phượng tím, người bệnh nên bổ sung chất chống oxy hóa thông qua các loại rau xanh, trái cây ít ngọt đã được chứng minh an toàn trong bữa ăn hàng ngày. Chế độ dinh dưỡng cân bằng giúp kiểm soát cân nặng và ổn định đường máu sau ăn.
Bên cạnh ăn uống, duy trì vận động thể lực đều đặn và uống đủ nước là nền tảng hỗ trợ chuyển hóa glucose hiệu quả. Người bệnh cần tuân thủ đúng liều thuốc được kê đơn và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn dùng thêm bất kỳ sản phẩm thảo dược nào.
Tóm lại, chưa có cơ sở khoa học nào cho thấy chiết xuất phượng tím giúp hạ đường huyết hay ức chế enzyme chuyển hóa đường. Nghiên cứu hiện tại chỉ mới tìm thấy các chất chống oxy hóa từ lá và hoa cây này trong ống nghiệm [1]. Người bệnh tiểu đường cần tỉnh táo trước các lời đồn và kiên trì điều trị theo hướng dẫn y khoa.
