Thói quen tự sắc thuốc nam thanh nhiệt, giải độc tại nhà rất phổ biến tại Việt Nam. Nhiều người có cơ địa huyết áp thấp băn khoăn liệu uống các vị thuốc mát như hoàng cầm có gây hoa mắt, chóng mặt do tụt huyết áp hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là người huyết áp thấp cần hết sức thận trọng khi dùng hoàng cầm. Dược liệu này chứa các hoạt chất nhóm flavonoid có tác dụng làm giãn mạch máu và hạ huyết áp rõ rệt trên các mô hình nghiên cứu tiền lâm sàng [1] [2]. Với người có nền huyết áp vốn đã thấp, tác động giãn mạch và hạ áp này có thể làm giảm thêm áp lực máu trong lòng mạch, gây bất lợi cho sức khỏe nếu tự ý sử dụng.
Hoàng cầm và mối liên hệ với huyết áp trong y học
Hoàng cầm có tên khoa học là Scutellaria baicalensis Georgi, thuộc họ Hoa môi (Lamiaceae) [3]. Loài cây thuốc này phân bố rộng rãi tại Trung Quốc, Nga, Mông Cổ, Triều Tiên và Nhật Bản [3]. Bộ phận chính được dùng làm thuốc là phần rễ phơi hoặc sấy khô của cây [2] [3].
Trong y học cổ truyền phương Đông, rễ hoàng cầm được sử dụng từ hàng백 năm nay với công năng thanh nhiệt,燥 thấp, tả hỏa và giải độc [2] [3]. Dược liệu này thường có mặt trong các bài thuốc hỗ trợ điều trị viêm gan, tiêu chảy, nôn mửa và đặc biệt là chứng tăng huyết áp [1] [3]. Các tài liệu lịch sử cũng ghi nhận việc dùng rễ hoàng cầm như tác nhân kháng khuẩn, kháng virus đối với tụ cầu khuẩn, phế cầu khuẩn, dịch tả, kiết lỵ và virus cúm [2].
Phân tích hóa thực vật hiện đại đã phân lập và xác định được hơn 40 hợp chất từ cây hoàng cầm, bao gồm nhóm flavonoid, terpenoid, tinh dầu và polysaccharide [3]. Trong đó, hai hoạt chất nhóm flavonoid quan trọng nhất quyết định tác dụng tim mạch của rễ hoàng cầm là baicalin và baicalein [1] [2]. Chính các hoạt chất này là nguyên nhân khiến người có huyết áp thấp cần lưu tâm đặc biệt trước khi dùng.
Cơ chế giãn mạch và hạ áp của flavonoid hoàng cầm
Huyết áp được duy trì ổn định nhờ sự phối hợp giữa lực bơm của tim và độ co giãn (trương lực) của thành mạch máu. Khi cơ trơn thành mạch co lại, lòng mạch hẹp đi làm huyết áp tăng lên; ngược lại, khi cơ trơn giãn ra, lòng mạch rộng hơn khiến huyết áp giảm xuống. Các hoạt chất trong hoàng cầm tác động trực tiếp vào quá trình co giãn này thông qua nhiều con đường sinh học khác nhau.
Hoạt chất baicalin trong chiết xuất hoàng cầm có khả năng làm giảm sự co mạch do hormone angiotensin II gây ra, đồng thời thúc đẩy quá trình giãn mạch trên các mạch máu đã bị co thắt trước đó bởi chất dẫn truyền thần kinh norepinephrine [1]. Tác dụng giãn mạch này phụ thuộc ít nhất một phần vào việc điều hòa kênh canxi loại L trên màng tế bào [1]. Ở cấp độ tế bào cơ trơn mạch máu, baicalin làm giảm sự giải phóng ion canxi nội bào, giảm biểu hiện thụ thể AT1R (thụ thể tiếp nhận tín hiệu gây co mạch của angiotensin II) và ức chế kích hoạt con đường tín hiệu MLCK/p-MLC vốn điều khiển sự co cơ trơn [1].
Bên cạnh baicalin, hoạt chất baicalein (dạng không gắn đường của baicalin) cũng thể hiện tác dụng hạ huyết áp thông qua cơ chế ức chế enzyme lipoxygenase [2]. Sự ức chế này làm giảm quá trình tổng hợp và giải phóng các sản phẩm gây co mạch có nguồn gốc từ axit arachidonic trong cơ thể [2]. Đồng thời, baicalein là chất dọn gốc tự do và ức chế enzyme xanthine oxidase mạnh, giúp cải thiện chức năng lớp tế bào nội mô lót bên trong thành mạch và bảo vệ mạch máu khỏi tổn thương do stress oxy hóa [2].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về tác dụng hạ áp này?
Tác động của hoàng cầm và các flavonoid của nó lên hệ mạch máu đã được khảo sát qua nhiều nghiên cứu trên động vật và mô phân lập trong phòng thí nghiệm. Việc xem xét chi tiết từng nghiên cứu giúp làm rõ cả tiềm năng dược lý lẫn những giới hạn khi áp dụng vào thực tế.
Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã khảo sát cơ chế chống tăng huyết áp của baicalin trên mô hình chuột nhắt chủng C57BL/6 được truyền chất gây co mạch angiotensin II [1]. Kết quả trên cơ thể sống cho thấy điều trị bằng baicalin làm giảm đáng kể sự gia tăng huyết áp, giảm tốc độ lan truyền sóng mạch và hạn chế tình trạng dày lên của thành động mạch chủ bụng ở chuột [1]. Phân tích giải trình tự RNA và con đường tín hiệu KEGG đã xác định được 537 bản sao biểu hiện khác biệt, tập trung vào các con đường co cơ trơn mạch máu và tín hiệu canxi [1]. Thử nghiệm trên vòng động mạch chủ bụng phân lập cũng xác nhận việc xử lý trước bằng baicalin giúp giảm co thắt mạch và tăng giãn mạch [1].
Một tổng quan dược lý công bố năm 2005 về đặc tính sinh học của baicalein trên hệ tim mạch cho thấy hoạt chất này giúp hạ huyết áp trên các mô hình tăng huyết áp phụ thuộc renin ở động vật sống [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu này cũng chỉ ra tính hai mặt phức tạp của hoạt chất: trong điều kiện ống nghiệm trên động mạch chuột phân lập, baicalein lại làm tăng độ nhạy cảm co mạch với các chất chủ vận như noradrenaline, phenylephrine, serotonin, U46619 và vasopressin, có thể do ức chế một cơ chế phụ thuộc oxit nitric nội mô [2]. Ngoài ra, trên tế bào nội mô tĩnh mạch rốn người nuôi cấy, baicalein giúp ức chế sản xuất chất ức chế hoạt hóa plasminogen-1 do thrombin gây ra và giảm biểu hiện phân tử kết dính do các yếu tố viêm kích thích [2].
Đến năm 2022, một nghiên cứu khác đã đánh giá sự tương tác khi phối hợp chiết xuất rễ hoàng cầm hoặc baicalein với thuốc hạ áp methyldopa trên chuột cống mang thai bị tăng huyết áp tự phát [4]. Sau khi xác nhận mang thai, chuột được cho uống baicalein với liều 200 mg/kg/ngày và chiết xuất rễ hoàng cầm liều 1000 mg/kg/ngày kết hợp cùng methyldopa liều 400 mg/kg/ngày trong 14 ngày liên tiếp, uống trước khi đo huyết áp và nhịp tim 1 giờ [4]. Kết quả cho thấy việc dùng đồng thời baicalein với methyldopa có liên quan đến sự sụt giảm huyết áp, đặc biệt rõ rệt trong 3 ngày đầu tiên, đồng thời tác động mạnh lên các yếu tố liên quan bệnh lý mạch máu như TGF-beta, HIF-1alpha, VEGF và PlGF ở tim và nhau thai [4].
Ngoài hệ tuần hoàn chung, một nghiên cứu năm 2017 trên mô hình chuột bị tăng áp động mạch phổi do thiếu oxy mạn tính cũng ghi nhận baicalin làm giảm áp lực tâm thu thất phải, giảm phì đại thất phải và đảo ngược một phần quá trình tái cấu trúc mạch máu phổi [5]. Hoạt chất này hoạt động thông qua việc tăng biểu hiện thụ thể adenosine A2A, từ đó ức chế trục tín hiệu SDF-1/CXCR4/PI3K/AKT và chặn con đường ERK1/2 để giảm sự tăng sinh quá mức của tế bào cơ trơn mạch máu [5]. Baicalin cũng cho thấy tác dụng cải thiện tình trạng giảm phân áp oxy máu động mạch và độ pH ở chuột thiếu oxy mạn tính [5].
Lợi ích tiềm năng và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Các dữ liệu nghiên cứu hiện có khẳng định rễ hoàng cầm và hai hoạt chất baicalin, baicalein có hoạt tính sinh học rõ rệt lên hệ tim mạch [1] [2]. Ngoài tác dụng lên huyết áp, các hợp chất từ hoàng cầm còn mang lại nhiều lợi ích dược lý khác như tác dụng lên hệ thần kinh, hệ miễn dịch, bảo vệ gan, chống khối u, chống huyết khối và chống oxy hóa [2] [3]. Khả năng bảo vệ lớp nội mô mạch máu và ngăn chặn sự dày lên bất thường của thành mạch mở ra tiềm năng ứng dụng trong hỗ trợ kiểm soát xơ cứng động mạch và tăng huyết áp [1] [2].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của các bằng chứng này là toàn bộ dữ liệu về cơ chế giãn mạch và liều lượng hạ áp đều mới dừng ở mức độ nghiên cứu tiền lâm sàng trên chuột (như chuột C57BL/6, chuột tăng huyết áp tự phát) và trên mô tế bào phân lập trong ống nghiệm [1] [2] [4]. Ngay cả trong các thử nghiệm này, tác động lên mạch máu của hoạt chất cũng thể hiện sự khác biệt giữa môi trường sống thực tế (hạ áp, giãn mạch) và môi trường ống nghiệm (có thể tăng nhạy cảm co mạch ở một số điều kiện) [2].
Bản thân các nhà khoa học trong bài tổng quan năm 2019 cũng nhấn mạnh rằng cần phải nghiên cứu thêm về đặc tính tạo thuốc và dược động học (quá trình hấp thu, phân bố, chuyển hóa, thải trừ) của các hoạt chất trong hoàng cầm [3]. Đồng thời, chất lượng dược liệu hoàng cầm giữa các vùng trồng khác nhau vẫn chưa có tiêu chuẩn kiểm soát đồng nhất [3]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn nào xác định ngưỡng liều an toàn tuyệt đối của hoàng cầm trên người bị huyết áp thấp.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược thanh nhiệt
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng thảo dược tự nhiên dùng để "mát gan, giải độc" thì hoàn toàn lành tính và ai uống cũng được. Thực tế, hoàng cầm chứa hơn 40 hợp chất hóa học có hoạt tính dược lý mạnh tác động trực tiếp lên kênh ion canxi và các thụ thể mạch máu [1] [3]. Ở người có huyết áp bình thường hoặc cao, tác dụng giãn mạch của baicalin giúp đưa huyết áp về mức an toàn [1]. Nhưng ở người có huyết áp nền thấp, việc làm giãn thêm cơ trơn mạch máu có thể khiến huyết áp tụt sâu hơn.
Hiểu lầm thứ hai là kết hợp tùy tiện thảo dược với thuốc tây mà không lường trước tương tác cộng gộp. Nghiên cứu năm 2022 trên chuột mang thai đã chứng minh khi dùng chung baicalein hoặc chiết xuất hoàng cầm với thuốc hạ áp methyldopa, huyết áp giảm xuống nhanh, nhất là trong 3 ngày đầu [4]. Điều này cho thấy các hoạt chất trong hoàng cầm có thể tương tác dược lực học với các thuốc tác động lên hệ tim mạch, làm thay đổi hiệu quả hoặc tăng nguy cơ hạ áp quá mức.
Ai nên thận trọng khi sử dụng hoàng cầm?
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt thận trọng là người có cơ địa huyết áp thấp hoặc thường xuyên bị hạ huyết áp tư thế. Do baicalin và baicalein có tác dụng ức chế co mạch và thúc đẩy giãn mạch thông qua kênh canxi và ức chế tổng hợp chất gây co mạch [1] [2], việc dùng hoàng cầm liều cao hoặc kéo dài có nguy cơ làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu máu tưới lên não và các cơ quan.
Nhóm thứ hai là những người đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh lý tim mạch hoặc thuốc có tác dụng phụ làm giảm huyết áp. Dữ liệu tương tác giữa chiết xuất hoàng cầm và thuốc methyldopa cho thấy sự thay đổi rõ rệt về huyết áp và các chỉ số sinh hóa mạch máu ngay trong những ngày đầu phối hợp [4]. Việc tự ý uống thêm nước sắc hoàng cầm khi đang dùng thuốc điều trị có thể gây ra những biến động huyết áp khó kiểm soát.
Nhóm thứ ba là phụ nữ mang thai, đặc biệt là những người có biến chứng thai kỳ như tiền sản giật (tình trạng đặc trưng bởi phù, huyết áp từ 140/90 mmHg trở lên và đạm niệu từ 300 mg trở lên trong 24 giờ, ảnh hưởng 3-4% thai kỳ toàn cầu) [4]. Dù nghiên cứu trên chuột gợi ý tiềm năng kết hợp hoạt chất hoàng cầm với thuốc điều trị tăng huyết áp thai kỳ, nhưng thai kỳ là giai đoạn có sự tương tác phức tạp giữa nhau thai, hệ miễn dịch và hệ tim mạch [4]. Mọi can thiệp bằng dược liệu trong giai đoạn này đều phải có sự giám sát chặt chẽ của bác sĩ chuyên khoa.
Cách áp dụng thực tế để đảm bảo an toàn
Trong đời sống hàng ngày, nếu người có huyết áp thấp được thầy thuốc kê đơn có vị hoàng cầm để hỗ trợ điều trị các chứng viêm nhiễm, tiêu chảy hay bệnh lý gan mật [3], người bệnh cần thông báo rõ tình trạng huyết áp thấp của mình cho bác sĩ trước khi dùng. Không tự ý mua rễ hoàng cầm khô về sắc uống thay nước lọc hàng ngày chỉ với mục đích thanh nhiệt khi chưa rõ thể trạng.
Khi bắt đầu sử dụng các chế phẩm có chứa hoàng cầm theo chỉ định, người có huyết áp thấp nên theo dõi sát chỉ số huyết áp bằng máy đo tại nhà, đặc biệt là trong 3 ngày đầu tiên sử dụng [4]. Thời điểm uống dược liệu nên cách xa thời điểm dùng các thuốc điều trị khác và nên uống sau bữa ăn, kèm theo việc uống đủ nước để duy trì thể tích tuần hoàn ổn định.
Về cách chế biến và sử dụng, rễ hoàng cầm khô trong y học cổ truyền thường được phối ngũ cùng nhiều vị thuốc khác để điều hòa tính vị thay vì dùng độc vị liều cao [2] [3]. Do hàm lượng hoạt chất giữa các vùng trồng chưa đồng nhất [3], người dùng chỉ nên mua dược liệu tại các cơ sở y tế uy tín, có nguồn gốc rõ ràng và tuân thủ đúng liều lượng được thầy thuốc hướng dẫn. Nếu xuất hiện cảm giác choáng váng, mệt mỏi, lạnh tay chân sau khi uống, cần ngừng ngay và nằm nghỉ ở tư thế đầu thấp, sau đó tham khảo ý kiến bác sĩ.
Tóm lại, hoàng cầm là vị thuốc quý có nhiều tác dụng kháng khuẩn, chống viêm và bảo vệ tim mạch, nhưng lại chứa các flavonoid gây giãn mạch và hạ huyết áp như baicalin và baicalein [1] [2]. Người bị huyết áp thấp không nên tự ý dùng dược liệu này để tránh nguy cơ tụt huyết áp. Việc sử dụng hoàng cầm khi có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị luôn cần có sự tư vấn và theo dõi của bác sĩ chuyên khoa.
