Sỏi thận là bệnh lý tiết niệu phổ biến gây nhiều đau đớn, trong đó sỏi canxi oxalat chiếm tới 70% tổng số ca mắc [1]. Nhiều người bệnh truyền tai nhau phải kiêng tuyệt đối trà xanh vì sợ lượng oxalat trong lá trà làm sỏi to nhanh hơn.
Tuy nhiên, người bị sỏi thận không nhất thiết phải kiêng hoàn toàn thức uống này nếu biết cách lựa chọn và sử dụng hợp lý. Dù trà xanh là thực phẩm chứa oxalat tự nhiên, nhiều nghiên cứu cho thấy các chất chống oxy hóa dồi dào trong lá trà lại có tác dụng bảo vệ tế bào thận, giảm bài tiết oxalat qua nước tiểu và ức chế quá trình kết tinh tạo sỏi [2] [3] [4].
Nghịch lý giữa lượng oxalat và chất bảo vệ thận trong trà xanh
Oxalat là một axit hữu cơ đơn giản có nhiều trong thực vật như rau bina, củ cải đường, sô cô la, các loại hạt, cám lúa mì và trà [5]. Chất này được hấp thu tại dạ dày, ruột non và ruột già sau khi ăn uống, hoặc tự sinh ra trong cơ thể qua quá trình phân hủy axit amin và axit ascorbic [5].
Trà xanh (Camellia sinensis) vốn chứa nhiều oxalat nên từng không được khuyến khích cho người có sỏi canxi oxalat [3]. Một nghiên cứu công bố năm 2010 phân tích 52 mẫu trà xanh từ các vùng khác nhau tại Trung Quốc bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) cho thấy hàm lượng oxalat hòa tan trong nước trà dao động rất rộng, từ 8,3 đến 139,8 mg/l [6]. Lá trà thu hoạch vào mùa thu khi đã phát triển kích thước tối đa chứa nhiều oxalat hơn lá non nhỏ hái vào mùa xuân [6]. Trà phẩm cấp thấp có xu hướng chứa ít oxalat hơn, trong khi thời gian ngâm ủ lá trà không ảnh hưởng đáng kể đến nồng độ oxalat trong nước uống [6].
Điểm thú vị là lá trà xanh chứa khoảng 13% hợp chất catechin có khả năng chống oxy hóa mạnh [4]. Các polyphenol chính trong trà xanh gồm EGCG, GGC, ECG, EC và gallotannin mang lại đặc tính chống tạo sỏi rất đáng chú ý [3] [1]. Chính các hoạt chất này giúp vô hiệu hóa độc tính của oxalat lên tế bào thận [2] [3].
Cơ chế chất chống oxy hóa trong trà xanh ngăn chặn sỏi thận
Quá trình hình thành sỏi thận bắt đầu khi các tinh thể canxi oxalat monohydrat (COM) mới tạo thành bám chặt vào bề mặt tế bào biểu mô ống thận [1]. Nồng độ oxalat cao kích hoạt tình trạng căng thẳng oxy hóa (oxidative stress), tạo ra các gốc tự do (ROS) và malondialdehyde (MDA) làm tổn thương tế bào, từ đó càng thúc đẩy tinh thể bám dính và phát triển thành viên sỏi [2] [1].
Các hợp chất catechin và gallotannin trong trà xanh can thiệp trực tiếp vào mắt xích này [3] [1]. Chúng làm giảm sự sản sinh gốc tự do và tăng cường hoạt động của enzyme chống oxy hóa nội sinh là superoxide dismutase (SOD) [3] [1] [4].
Bên cạnh đó, hoạt chất trong trà xanh còn ức chế sự biểu hiện của osteopontin (OPN) và protein thu hút bạch cầu đơn nhân (MCP-1) [3] [1]. OPN là một thành phần chính của khung protein tạo sỏi, khi phủ lên tinh thể canxi oxalat sẽ làm tăng xu hướng bám dính của tinh thể vào tế bào ống thận [7]. Nhờ giảm OPN, giảm độ bão hòa tinh thể brushite và tăng biểu hiện protein Bcl-2 giúp giảm tỷ lệ chết tế bào theo chương trình (apoptosis), trà xanh ngăn cản hiệu quả sự lắng đọng và lớn lên của tinh thể sỏi [3] [4].
Bằng chứng từ phòng thí nghiệm đến nghiên cứu trên người
Nhiều công trình khoa học từ cấp độ tế bào, động vật đến quần thể người đã làm rõ tác động của trà xanh đối với bệnh sỏi thận.
Một nghiên cứu năm 2005 thực hiện trên 120 con chuột cống Wistar chia làm 4 nhóm: nhóm đối chứng dùng nước muối sinh lý, nhóm gây sỏi bằng ethylene glycol và vitamin D3, nhóm gây sỏi có uống nước trà xanh và nhóm gây sỏi ăn thức ăn trộn 2,5% bột lá trà xanh [4]. Sau các mốc 7, 14 và 21 ngày, kết quả cho thấy việc dùng trà xanh giúp giảm bài tiết oxalat qua nước tiểu, giảm lắng đọng canxi oxalat, tăng hoạt tính enzyme SOD và giảm rõ rệt mức độ chết tế bào thận so với nhóm gây sỏi không dùng trà [4].
Một nghiên cứu khác năm 2006 kết hợp thử nghiệm trên dòng tế bào thận NRK-52E và mô hình chuột Sprague-Dawley đực [2]. Ở cấp độ tế bào, khi nồng độ oxalat tăng lên, số lượng tế bào sống sót giảm và gốc tự do tăng vọt, nhưng việc bổ sung EGCG đã ức chế quá trình sinh gốc tự do này [2]. Trên động vật, chuột được chia làm 3 nhóm: nhóm 1 ăn uống bình thường; nhóm 2 ăn thức ăn chứa 3% natri oxalat kèm tiêm gentamicin (40 mg/kg) và uống nước lọc; nhóm 3 có chế độ như nhóm 2 nhưng uống hoàn toàn bằng trà xanh [2]. Sau 4 tuần, nhóm chuột uống trà xanh giảm bài tiết oxalat niệu, giảm hoạt tính các enzyme chỉ điểm tổn thương ống thận (gammaglutamyltranspeptidase và N-acetylglucosaminidase), đồng thời có số lượng tinh thể trong thận thấp hơn đáng kể so với nhóm 2 [2].
Tác dụng bảo vệ tế bào tiếp tục được khẳng định trong nghiên cứu năm 2013 trên tế bào NRK-52E và chuột dùng catechin, cũng như nghiên cứu năm 2014 dùng gallotannin trên tế bào MDCK I và tế bào biểu mô thận nguyên phát của người (HRCs) [1] [7]. Cả hai nghiên cứu đều xác nhận các hoạt chất từ trà xanh giúp ngăn chặn sự kết tinh, giảm bám dính tinh thể và kìm hãm phản ứng viêm do oxalat gây ra [1] [7].
Trên người, một nghiên cứu bệnh chứng công bố năm 2022 tại Trung Quốc đã đánh giá mối liên quan giữa việc uống trà và nguy cơ nhập viện do sỏi thận [8]. Sau khi đã hiệu chỉnh các yếu tố nhân khẩu học, hành vi, chuyển hóa, chế độ ăn và đặc biệt là tổng lượng nước lọc tiêu thụ, kết quả cho thấy uống trà giúp giảm nguy cơ sỏi thận phải nhập viện [8]. Phân tích sâu hơn chỉ ra tác dụng bảo vệ này chỉ có ở trà xanh mà không có ở trà đen [8].
Bài báo năm 2022 này cũng dẫn lại dữ liệu từ hai nghiên cứu đoàn hệ lớn trước đó trên quần thể người da trắng [8]. Nghiên cứu thứ nhất theo dõi 439.072 người (với 2.057 ca mắc sỏi thận) cho thấy người uống 200 ml trà mỗi ngày có tỷ số nguy cơ (HR) mắc sỏi thận là 0,95 (khoảng tin cậy 95%: 0,92-0,99) so với người không uống [8]. Nghiên cứu thứ hai trên 194.095 người ghi nhận việc uống 1 cốc trà mỗi ngày giúp giảm nguy cơ sỏi thận so với uống dưới 1 cốc mỗi tuần, với tỷ số nguy cơ HR là 0,89 (khoảng tin cậy 95%: 0,82-0,97) [8]. Điểm hạn chế của hai nghiên cứu trên người da trắng là chưa tách biệt rõ từng phân nhóm loại trà cụ thể [8].
Những hiểu lầm thường gặp khi uống trà xanh
Hiểu lầm phổ biến nhất là pha trà thật loãng hoặc ngâm trà thật nhanh rồi đổ nước đi sẽ loại bỏ được hoàn toàn oxalat. Thực tế, nghiên cứu thực nghiệm năm 2010 đã chứng minh việc thay đổi thời gian ngâm ủ lá trà không tạo ra ảnh hưởng đáng kể nào đến hàm lượng oxalat hòa tan trong nước trà [6].
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng mọi loại trà đều có tác dụng giống nhau đối với thận. Dữ liệu dịch tễ học năm 2022 cho thấy sự sụt giảm nguy cơ nhập viện vì sỏi thận chỉ ghi nhận ở nhóm người uống trà xanh, trong khi trà đen không mang lại lợi ích tương tự [8].
Ai nên thận trọng khi sử dụng trà xanh?
Dù có nhiều lợi ích chống oxy hóa, các nhà khoa học vẫn lưu ý người có nguy cơ tái phát sỏi thận cao cần tính toán kỹ lượng oxalat nạp vào từ trà xanh [6]. Đặc biệt, những bệnh nhân mắc chứng tăng oxalat niệu nguyên phát (do rối loạn di truyền thiếu hụt enzyme chuyển hóa) hoặc tăng oxalat niệu thứ phát (do tăng hấp thu ở ruột, thiếu hụt dinh dưỡng, uống ít nước, giảm bài tiết) phải hết sức cẩn thận [1] [5].
Người mắc bệnh thận mạn tính (CKD) là nhóm đối tượng cần cảnh giác cao độ với thực phẩm giàu oxalat [5]. Một báo cáo ca bệnh năm 2021 ghi nhận trường hợp bệnh nhân da trắng mắc bệnh thận mạn tính bị tổn thương thận cấp dẫn đến suy thận giai đoạn cuối phải chạy thận nhân tạo duy trì [5]. Nguyên nhân là trong nhiều tháng trước đó, người này đã ăn lượng lớn rau xanh giàu oxalat, dẫn đến bệnh thận do lắng đọng tinh thể canxi oxalat dày đặc trong ống thận dù siêu âm không thấy viên sỏi [5].
Gợi ý cách uống trà xanh an toàn cho người có nguy cơ sỏi thận
Để tận dụng lợi ích từ hợp chất catechin mà vẫn hạn chế lượng oxalat nạp vào cơ thể, người tiêu dùng có thể ưu tiên chọn trà xanh làm từ lá non thu hoạch vào mùa xuân [6]. Lá trà hái vụ xuân có kích thước nhỏ nên tích lũy ít oxalat hơn đáng kể so với lá trà già thu hoạch vào mùa thu [6].
Về liều lượng, có thể tham khảo mức tiêu thụ khoảng 1 cốc hoặc 200 ml trà mỗi ngày như dữ liệu từ các nghiên cứu quần thể lớn đã ghi nhận hiệu quả giảm nguy cơ tạo sỏi [8]. Không nên dùng nước trà xanh đặc để thay thế hoàn toàn nước lọc, mà cần duy trì uống đủ nước trắng trong ngày để đảm bảo lưu lượng nước tiểu, giúp pha loãng các muối khoáng.
Tóm lại, trà xanh chứa cả oxalat lẫn các chất chống oxy hóa mạnh giúp bảo vệ tế bào thận và ngăn tinh thể sỏi bám dính [3] [1]. Người bị sỏi thận canxi oxalat không cần kiêng tuyệt đối thức uống này nhưng nên uống ở mức độ vừa phải và chọn loại trà lá non [8] [6]. Những người có bệnh thận mạn tính, tiền sử sỏi tái phát nhiều lần hoặc đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi đưa trà xanh vào thực đơn hàng ngày [5] [6].