Cơn đau quặn thận do sỏi di chuyển gây co thắt đường tiết niệu là nỗi ám ảnh của nhiều người bệnh. Trong dân gian Thổ Nhĩ Kỳ và châu Âu, cây vót châu Âu (tên khoa học Viburnum opulus, thường gọi là Gilaburu) từ lâu đã được dùng như một phương thuốc tự nhiên để tống sỏi thận [1]. Nhiều người băn khoăn liệu loại thảo dược này có thực sự giúp giãn cơ niệu quản và đẩy sỏi ra ngoài an toàn hay không.
Nghiên cứu lâm sàng hiện đại cho thấy chiết xuất quả vót châu Âu có tác dụng hỗ trợ tống xuất sỏi niệu quản đoạn dưới kích thước dưới 10 mm, giảm nhu cầu dùng thuốc giảm đau và giảm tỷ lệ phải nhập viện cấp cứu [2], [3]. Tuy nhiên, dược liệu này cần được dùng đúng chỉ định y khoa chứ không thể thay thế can thiệp phẫu thuật khi có biến chứng tắc nghẽn hoàn toàn.
Cơ chế tác động hỗ trợ đường tiết niệu
Sỏi tiết niệu, chủ yếu cấu thành từ canxi oxalat, thường gây cọ xát niêm mạc dẫn đến co thắt dữ dội và đau đớn [1]. Khi sỏi rơi xuống niệu quản, phản ứng viêm cùng các đợt co thắt cơ trơn làm viên sỏi kẹt lại, cản trở dòng chảy nước tiểu.
Quả vót châu Âu chứa lượng lớn polyphenol, flavonoid, carotenoid, steroid và pectin, phần lớn tập trung ở lớp vỏ quả [4]. Nghiên cứu tiền lâm sàng ghi nhận dịch chiết đông khô từ quả vót châu Âu phát huy tác dụng chống sỏi nhờ hiệu ứng lợi tiểu, đồng thời ức chế nồng độ oxalat và giảm sản sinh các gốc tự do gây tổn thương thận [1]. Hàm lượng axit chlorogenic trong nước ép quả được xác định đạt 0,3227 mg/mL, đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ chống oxy hóa và bảo vệ mô thận [1]. Nhờ tác dụng lợi tiểu và giảm co thắt, dược liệu hỗ trợ mở rộng đường dẫn, giúp viên sỏi di chuyển thuận lợi hơn [1], [2].
Bằng chứng tiền lâm sàng trên động vật
Năm 2014, một nghiên cứu trên mô hình chuột bị sỏi thận do tiêm natri oxalat (liều 70 mg/kg) được tiến hành trong 7 ngày [1]. Chuột thí nghiệm được nuôi riêng trong lồng chuyển hóa để thu thập mẫu phân tích sinh hóa nước tiểu, huyết thanh và mô bệnh học [1].
Kết quả cho thấy dịch ép đông khô tự nhiên và dịch ép thương mại của quả vót châu Âu đều thể hiện hoạt tính chống sỏi rõ rệt [1]. Kính hiển vi quang học ghi nhận lượng tinh thể canxi oxalat trong nước tiểu giảm đi đáng kể ở nhóm dùng dược liệu [1]. Ngoài ra, các chỉ số chống oxy hóa như TBARs, TSH và GSH đều cho thấy dược liệu giúp ngăn chặn tổn thương mô thận do sỏi oxalat gây ra [1]. Tuy vậy, đây mới là thử nghiệm ngắn ngày trên động vật nên chưa thể áp dụng trực tiếp kết quả này sang liều phòng ngừa lâu dài ở người.
Hiệu quả lâm sàng: Vót châu Âu đối đầu giả dược và thuốc đối chứng
Tác dụng hỗ trợ đào thải sỏi của chiết xuất quả vót châu Âu đã được chứng minh qua hai nghiên cứu lâm sàng quan trọng tại Thổ Nhĩ Kỳ trên bệnh nhân có sỏi niệu quản đoạn dưới kích thước dưới 10 mm [2], [3].
Năm 2019, một nghiên cứu hồi cứu thực hiện trên 103 bệnh nhân (độ tuổi trung bình 45,8 ± 14,5 tuổi) [3]. Bệnh nhân được chia thành hai nhóm: nhóm 1 gồm 53 người uống chiết xuất vót châu Âu liều 1000 mg (uống 2 viên/lần, 3 lần mỗi ngày) kết hợp diclofenac 50 mg khi đau; nhóm 2 gồm 50 người chỉ dùng diclofenac 50 mg khi đau [3]. Kết quả cho thấy tỷ lệ tống sỏi ở nhóm dùng vót châu Âu đạt 82%, cao hơn đáng kể so với mức 66% ở nhóm chỉ dùng thuốc giảm đau thông thường [3]. Thời gian đào thải sỏi trung bình ở nhóm dùng dược liệu rút ngắn còn 9 ± 1,8 ngày so với 14 ± 2,3 ngày ở nhóm đối chứng [3]. Nhu cầu dùng thuốc giảm đau (24,5% so với 44%) và tỷ lệ phải can thiệp thêm bằng tán sỏi ngoài cơ thể hoặc nội soi niệu quản (9,4% so với 20%) ở nhóm vót châu Âu đều thấp hơn rõ rệt [3].
Đến năm 2021, một nghiên cứu tiến cứu trên 86 bệnh nhân tiến hành so sánh trực tiếp vót châu Âu với Tamsulosin – thuốc giãn cơ trơn đường tiết niệu tiêu chuẩn [2]. Bệnh nhân chia đều vào hai nhóm: nhóm dùng vót châu Âu 1000 mg (uống 2 viên/lần, 3 lần mỗi ngày) kèm diclofenac khi đau (43 người) và nhóm dùng Tamsulosin 0,4 mg/ngày kèm diclofenac khi đau (43 người) [2].
Xét trên toàn bộ đối tượng, tỷ lệ tống sỏi và thời gian đào thải giữa vót châu Âu và Tamsulosin tương đương nhau, nhưng nhóm vót châu Âu có tỷ lệ cần dùng thêm thuốc giảm đau thấp hơn (37,2% so với 65,1%) và tỷ lệ phải nhập viện cấp cứu thấp hơn (11,6% so với 34,8%) [2]. Đặc biệt, ở phân nhóm sỏi kích thước từ 5 đến 10 mm, nhóm dùng vót châu Âu có thời gian tống sỏi nhanh hơn hẳn (7,1 ± 4,2 ngày so với 11,8 ± 5,2 ngày), nhu cầu giảm đau bổ sung thấp hơn (32,2% so với 77,7%) và tỷ lệ cấp cứu giảm rõ rệt (12,9% so với 40,7%) so với nhóm dùng Tamsulosin [2].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Các nghiên cứu lâm sàng khẳng định chiết xuất vót châu Âu là giải pháp hỗ trợ điều trị nội khoa tống sỏi (MET) có giá trị cao, tương đương thậm chí vượt trội thuốc giãn cơ kinh điển ở một số chỉ số kiểm soát đau đớn [2], [3]. Tác dụng làm dịu cơn co thắt giúp giảm tần suất phải tìm đến phòng cấp cứu vì cơn đau quặn thận [2].
Mặc dù vậy, bằng chứng khoa học hiện có vẫn tồn tại một số giới hạn. Các nghiên cứu lâm sàng thực hiện với quy mô mẫu còn khiêm tốn (86 đến 103 bệnh nhân) và chỉ tập trung vào nhóm sỏi niệu quản đoạn dưới nhỏ hơn 10 mm [2], [3]. Tác dụng trên sỏi san hô đài bể thận kích thước lớn, sỏi niệu quản đoạn trên hoặc sỏi có biến chứng thận ứ nước độ nặng vẫn chưa được khảo sát. Do đó, người bệnh không được tự ý xem đây là thần dược trị bách tán mọi loại sỏi.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị sỏi
Nhiều người lầm tưởng uống thảo dược sẽ làm viên sỏi "tan biến mất" trong vài ngày. Thực tế, cơ chế của chiết xuất vót châu Âu là lợi tiểu, giảm nồng độ oxalat, giảm phản ứng co thắt để hỗ trợ mở đường cơ học cho viên sỏi tự trôi ra ngoài nước tiểu [1], [2]. Quá trình này cần thời gian trung bình từ 7 đến 9 ngày đối với sỏi nhỏ dưới 10 mm [2], [3].
Hiểu lầm thứ hai là mọi kích thước sỏi đều có thể đào thải bằng đường uống. Nghiên cứu chỉ ghi nhận hiệu quả trên sỏi niệu quản đoạn dưới kích thước ≤10 mm [2], [3]. Với sỏi quá lớn, việc tự ý uống thuốc giãn cơ hay thảo dược mà không có giám sát y khoa có thể khiến sỏi tắc nghẽn hoàn toàn, dẫn đến viêm đài bể thận, hoại tử ống thận hoặc suy giảm chức năng thận vĩnh viễn [1].
Ai nên thận trọng hoặc không nên sử dụng?
Người có sỏi kích thước trên 10 mm, sỏi gây ứ nước độ 3-4, sỏi gây nhiễm trùng đường tiết niệu có sốt cao tuyệt đối không tự điều trị tại nhà bằng chiết xuất thảo dược. Trường hợp này cần được theo dõi tại chuyên khoa thận - tiết niệu để có chỉ định phẫu thuật hoặc tán sỏi kịp thời nhằm tránh biến chứng hoại tử mô thận [1].
Người đang điều trị bệnh lý tim mạch, huyết áp hoặc suy thận nặng cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng. Dù chiết xuất vót châu Âu ghi nhận tính an toàn cao trong thử nghiệm lâm sàng, người bệnh vẫn cần được chẩn đoán chính xác vị trí và kích thước sỏi qua siêu âm hoặc chụp cắt lớp trước khi quyết định dùng phương pháp điều trị nội khoa tống sỏi [2], [3].
Áp dụng thực tế: Liều lượng và cách dùng đúng
Trong các nghiên cứu lâm sàng đạt kết quả khả quan, liều lượng chiết xuất quả vót châu Âu được chuẩn hóa là 1000 mg/lần, uống 2 viên mỗi lần, ngày uống 3 lần (tổng liều 6000 mg/ngày) [2], [3]. Thuốc giảm đau chống viêm như diclofenac 50 mg chỉ được bổ sung khi có cơn đau phát sinh theo nhu cầu [2], [3].
Khi sử dụng thảo dược hỗ trợ tống sỏi, người bệnh cần duy trì uống nhiều nước lọc trong ngày nhằm phối hợp với tác dụng lợi tiểu của dược liệu, tạo áp lực dòng chảy đưa sỏi ra ngoài [1]. Cần tái khám định kỳ bằng chẩn đoán hình ảnh sau 1 đến 2 tuần điều trị để đánh giá chính xác viên sỏi đã được tống xuất hoàn toàn hay chưa [2], [3].
Chiết xuất vót châu Âu là thảo dược có cơ sở khoa học vững chắc giúp giảm co thắt, hỗ trợ đẩy sỏi niệu quản đoạn dưới dưới 10 mm và xoa dịu cơn đau quặn thận [2], [3]. Dù mang lại triển vọng lớn, người bệnh cần thăm khám y khoa kỹ lưỡng, xác định đúng kích thước sỏi và tuân thủ phác đồ của bác sĩ chuyên khoa thay vì tự ý điều trị.
