Người bị sỏi thận oxalate có nên dùng cranberry thường xuyên?

Nhiều người có thói quen dùng nước ép nam việt quất (cranberry) hoặc viên uống chiết xuất từ loại quả này để bảo vệ đường tiết niệu, hỗ trợ ngăn ngừa viêm nhiễm tái phát. Tuy nhiên, người có tiền sử hoặc đang mắc sỏi thận canxi oxalate thường băn khoăn liệu sử dụng thường xuyên sản phẩm này có an toàn hay không.

Câu trả lời ngắn gọn: Người có cơ địa sỏi canxi oxalate không nên tự ý dùng thường xuyên cranberry liều cao, đặc biệt là dạng viên nén cô đặc ^[1]. Việc tiêu thụ lượng lớn có thể làm tăng bài tiết oxalate và canxi qua đường tiểu, hạ độ pH nước tiểu, làm tăng độ bão hòa và đẩy cao nguy cơ tái phát sỏi [1, 3].

Cơ chế tạo sỏi và nguy cơ từ cranberry

Sỏi canxi oxalate là dạng sỏi thận phổ biến nhất trong các bệnh lý đường tiết niệu, chiếm tỷ lệ lớn ở người mắc sỏi [4, 7]. Sỏi hình thành khi nước tiểu bị quá bão hòa các ion canxi và oxalate, dẫn đến kết tinh thành các vi tinh thể rồi lắng đọng tạo sỏi [1, 4]. Oxalate trong nước tiểu được xem là yếu tố định đoạt quan trọng nhất thúc đẩy quá trình kết tinh canxi oxalate ^[2].

Cranberry tự nhiên chứa nồng độ oxalate vừa phải và có tính axit [1, 3]. Khi nạp vào cơ thể ở dạng nước ép đậm đặc hoặc tinh chất cô đặc, lượng oxalate bài tiết qua nước tiểu có xu hướng tăng lên [1, 3]. Đồng thời, các hợp chất tạo axit trong quả làm giảm độ pH nước tiểu, tạo điều kiện thuận lợi cho các thành phần khoáng lắng đọng ^[3].

Nghiên cứu thực nghiệm về nước ép cranberry

Năm 2005, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có kiểm soát tiến hành trên 12 người khỏe mạnh và 12 bệnh nhân có tiền sử tạo sỏi canxi oxalate ^[3]. Nghiên cứu chia làm 2 giai đoạn kéo dài 7 ngày, người tham gia được uống 1 lít nước ép cranberry mỗi ngày trong một giai đoạn và 1 lít nước khử ion trong giai đoạn còn lại, đồng thời duy trì chế độ ăn chuyển hóa được kiểm soát ^[3].

Kết quả ghi nhận lượng canxi niệu tăng từ 154 lên 177 mg/ngày (p = 0,0008) và oxalate niệu tăng từ 26,4 lên 29,2 mg/ngày (p = 0,04) ^[3]. Mức tăng này khiến độ bão hòa canxi oxalate trong nước tiểu tăng thêm 18% ^[3]. Độ pH nước tiểu giảm rõ rệt từ 5,97 xuống 5,67 (p = 0,0005) ^[3]. Lượng axit uric niệu giảm từ 544 xuống 442 mg/ngày (p < 0,0001), giúp giảm nguy cơ sỏi brushite nhưng lại làm tăng nguy cơ sỏi canxi oxalate và axit uric ^[3].

Ngược lại, một thử nghiệm chéo năm 2003 trên 20 nam sinh viên khỏe mạnh tại Nam Phi, không có tiền sử sỏi thận, lại cho kết quả khác ^[4]. Nhóm uống 500 mL nước ép cranberry pha loãng với 1500 mL nước lọc mỗi ngày trong 2 tuần cho thấy sự giảm bài tiết oxalate và phosphate, tăng citrate và làm giảm độ bão hòa tương đối của canxi oxalate so với uống nước thông thường ^[4]. Tuy nhiên, thử nghiệm này pha loãng liều dùng với lượng lớn nước và chỉ thực hiện trên người trẻ khỏe mạnh, không mang cơ địa tạo sỏi ^[4].

Rủi ro từ viên uống chiết xuất cô đặc

Năm 2001, các nhà khoa học đã thực hiện nghiên cứu đánh giá rủi ro từ viên uống cranberry cô đặc trên 5 người tình nguyện khỏe mạnh duy trì chế độ ăn bình thường ^[1]. Nghiên cứu bắt nguồn từ một trường hợp thực tế: bệnh nhân có tiền sử sỏi canxi oxalate đã bị tái phát sỏi sau khi tự ý uống viên cranberry cô đặc ^[1].

Các tình nguyện viên được cho dùng viên bổ sung theo liều khuyến cáo của nhà sản xuất trong vòng 7 ngày ^[1]. Kết quả phân tích nước tiểu 24 giờ vào ngày thứ 7 cho thấy nồng độ oxalate niệu tăng trung bình 43,4% (p = 0,01) ^[1]. Bên cạnh đó, các ion dễ tạo sỏi như canxi, phosphate và natri cũng tăng lên, mặc dù các chất ức chế tạo sỏi như magie và kali cũng có sự gia tăng ^[1]. Các nhà nghiên cứu khuyến cáo người có nguy cơ tạo sỏi thận cần được cảnh báo để tránh dùng các sản phẩm bổ sung này ^[1].

Dấu hiệu cảnh báo và vai trò của oxalate niệu

Nghiên cứu năm 2024 trên 237 bệnh nhân sỏi đường tiết niệu ghi nhận có 201 người (84,81%) mang sỏi chứa thành phần canxi oxalate ^[5]. Trong nhóm bệnh nhân này, tỷ lệ tìm thấy tinh thể canxi oxalate trong nước tiểu là 45,77% ^[5]. Khi số lượng tinh thể vượt ngưỡng 110 tinh thể/μL, nguy cơ hình thành sỏi tăng cao rõ rệt ^[5].

Tình trạng tăng oxalate niệu được xác định là một trong những yếu tố nguy cơ độc lập dẫn đến tạo sỏi [7, 8]. Khi tiêu thụ thực phẩm chứa nhiều oxalate hoặc các viên chiết xuất đậm đặc, lượng oxalate dư thừa không thể hấp thu hết sẽ đào thải qua thận, dễ dàng liên kết với canxi tự do trong nước tiểu để hình thành các tinh thể lắng đọng [3, 7].

Hiểu lầm thường gặp về cranberry và sỏi thận

Nhiều người lầm tưởng cranberry là thảo dược lành tính nên uống càng nhiều càng tốt để "lọc thận" và phòng viêm đường tiết niệu. Thực tế, cranberry có thể giúp hỗ trợ đường tiểu ở một số khía cạnh, nhưng đối với chuyển hóa khoáng chất, tác động của nó rất phức tạp [1, 3]. Nước ép đậm đặc hoặc dạng viên nén có chứa oxalate cô đặc, có thể gây hại trực tiếp cho người mang cơ địa nhạy cảm ^[1].

Một hiểu lầm khác là kiêng hoàn toàn canxi khi bị sỏi canxi oxalate. Các tài liệu y khoa xác nhận việc hạn chế canxi trong khẩu phần ăn làm tăng hấp thu oxalate tại ruột, dẫn đến tăng oxalate niệu và gây hại cho xương ^[2]. Mức khuyến nghị canxi hợp lý cho người bệnh là 800 - 1200 mg/ngày, trong khi cần hạn chế các thực phẩm giàu oxalate ^[2].

Đối tượng cần thận trọng

• Người từng được chẩn đoán mắc sỏi thận canxi oxalate hoặc sỏi axit uric ^[3].
• Người có kết quả xét nghiệm nước tiểu phát hiện tinh thể canxi oxalate hoặc tăng oxalate niệu [4, 7].
• Người đang có lượng nước tiểu 24 giờ thấp (dưới 2 lít mỗi ngày) hoặc bài tiết citrate niệu thấp ^[6].
• Bệnh nhân đang điều trị sỏi đường tiết niệu hoặc có bất thường chuyển hóa khoáng [1, 5].

Người thuộc các nhóm trên cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm nào từ cranberry.

Lời khuyên dinh dưỡng và phòng ngừa sỏi

Thay vì lạm dụng các sản phẩm bổ sung chưa rõ mức độ an toàn đối với thể trạng cá nhân, người bệnh nên áp dụng các biện pháp dinh dưỡng đã được chứng minh hiệu quả [5, 8]:

• Uống đủ lượng dịch để duy trì lượng nước tiểu đạt từ 2 lít trở lên mỗi ngày [5, 8]. Lượng nước tiểu thấp dưới 2 lít/ngày gặp ở 57,9% bệnh nhân sỏi canxi oxalate tái phát và là yếu tố nguy cơ lớn ^[6].
• Hạn chế các loại thực phẩm quá giàu oxalate trong chế độ ăn hàng ngày ^[2].
• Duy trì lượng đạm động vật vừa phải, khuyến nghị từ 0,8 đến 1 g/kg thể trọng/ngày, đồng thời giảm rượu bia [5, 8].
• Bổ sung đủ canxi qua chế độ ăn thông thường (800 - 1200 mg/ngày) để canxi liên kết với oxalate ngay trong lòng ruột và đào thải qua phân, giảm hấp thu vào máu ^[2].
• Tăng cường rau xanh và trái cây tươi (trừ nhóm quá giàu oxalate) để tăng bài tiết citrate - một chất ức chế kết tinh sỏi tự nhiên [5, 8].

Nếu muốn dùng nước ép cranberry để hỗ trợ đường tiết niệu, cần pha loãng với nhiều nước lọc và chỉ dùng lượng nhỏ ngắt quãng, tuyệt đối không dùng kéo dài dạng viên cô đặc khi chưa có hướng dẫn y khoa [2, 3].

Sỏi canxi oxalate chịu ảnh hưởng lớn từ lối sống và chế độ ăn uống hàng ngày [5, 8]. Việc kiểm soát nguồn oxalate đưa vào cơ thể, giữ đủ nước cho thận và thực hiện chế độ ăn cân bằng là nền tảng quan trọng giúp phòng ngừa sỏi tái phát an toàn, bền vững [5, 8].