Táo bón mạn tính gây khó chịu bụng, đi tiêu khó. Nhiều người tìm đến thực phẩm từ củ nưa trồng (konjac) như bún nưa, thạch nưa hoặc bột glucomannan để bổ sung chất xơ. Tuy nhiên, không ít người dùng xong lại đầy bụng hoặc táo bón nặng hơn do dùng sai cách và uống thiếu nước.
Hoạt chất chính trong củ nưa trồng là glucomannan (KGM) – một loại chất xơ hòa tan có khả năng cải thiện tần suất đi tiêu, làm mềm phân và rút ngắn thời gian di chuyển của thức ăn trong ruột [1][2][3]. Để đạt hiệu quả nhuận tràng và tránh tác dụng ngược gây tắc nghẽn hoặc táo bón, người dùng bắt buộc phải chia nhỏ liều (khoảng 1 g/lần, 3 lần/ngày theo các nghiên cứu lâm sàng) và uống kèm nhiều nước [4][2].
Cơ chế tác động của nưa trồng lên đường ruột
Bột chiết xuất từ củ cây nưa trồng (Amorphophallus konjac) chứa hoạt chất sinh học chính là konjac glucomannan (KGM) [1]. Đây là chất xơ hòa tan không bị tiêu hóa và không hấp thu nguyên vẹn ở đường tiêu hóa trên, nhưng lại được hệ vi sinh vật đường ruột lên men mạnh mẽ [5][4].
Khi vào ruột, chất xơ từ nưa hoạt động như một prebiotic (thức ăn cho lợi khuẩn), giúp tăng số lượng lợi khuẩn Bifidobacterium và giảm các vi khuẩn Clostridium, Bacteroides [5]. Quá trình lên men tạo ra các axit béo chuỗi ngắn (như axit acetic, propionic, butyric và valeric), đồng thời kích thích tiết hormone 5-hydroxytryptamine (5-HT, tức serotonin) và điều hòa thụ thể 5-HT4 [6][7].
Nhờ các tín hiệu hóa học này, cơ trơn đại tràng co bóp nhịp nhàng hơn theo dạng sóng đẩy phân đi [5]. Ngoài ra, chiết xuất từ nưa còn làm tăng tiết chất nhầy (mucin-2) và giảm protein kênh dẫn nước aquaporin-3 (AQP3) – yếu tố giúp giữ nước lại trong lòng ruột, làm tăng độ ẩm của phân và giúp khối phân di chuyển dễ dàng hơn [7][8].
Nghiên cứu trên người nói gì?
Một nghiên cứu năm 1989 khảo sát thời gian di chuyển thức ăn từ miệng đến manh tràng ở 13 bệnh nhân bị táo bón mạn tính vô căn và 18 người khỏe mạnh đối chứng có cùng độ tuổi, giới tính, thói quen ăn uống [2]. Ban đầu, tất cả bệnh nhân đều có thời gian vận chuyển toàn bộ đường ruột kéo dài hơn bình thường [2]. Nhóm bệnh nhân sau đó thực hiện chế độ ăn 10 ngày có bổ sung glucomannan với liều 1 g/lần, uống 3 lần mỗi ngày, hoặc dùng giả dược theo thiết kế mù đôi [2]. Kết quả đo khí hydro qua hơi thở (sau khi uống 12 g lactulose pha trong 120 ml nước) cho thấy thời gian di chuyển từ miệng đến manh tràng ở nhóm dùng glucomannan đã rút ngắn và trở về mức bình thường, trong khi nhóm giả dược không có sự thay đổi [2].
Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, phân nhóm ngẫu nhiên khác công bố năm 2000 được thực hiện trên 20 trẻ em bị tổn thương não nặng kèm táo bón mạn tính [3]. Các bé được chia làm hai nhóm: 10 bé dùng glucomannan và 10 bé dùng giả dược trong 12 tuần [3]. Kết quả cho thấy nhóm dùng glucomannan tăng đáng kể tần suất đi tiêu, cải thiện độ mềm của phân, giảm số lần đi tiêu đau đớn mỗi tuần và giảm hẳn nhu cầu dùng thuốc nhuận tràng hay thuốc đạn đặt hậu môn [3]. Dù vậy, giới hạn của nghiên cứu là glucomannan không tạo ra thay đổi đo lường được đối với thời gian vận chuyển tổng thể và từng đoạn đại tràng ở nhóm bệnh nhi đặc thù này [3].
Về mặt an toàn và liều lượng, báo cáo đánh giá lại phụ gia thực phẩm konjac (E 425) năm 2017 của Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) đã tổng hợp nhiều thử nghiệm lâm sàng trên người từ hai phân tích gộp [4]. Báo cáo ghi nhận mức liều 3 g konjac glucomannan mỗi ngày (chia làm 3 lần, mỗi lần 1 g, tương đương 33 mg/kg trọng lượng cơ thể/ngày ở người nặng trung bình 90 kg) dùng trong 12 tuần có liên quan đến các biểu hiện đường tiêu hóa như tác dụng nhuận tràng, đầy hơi, chướng bụng, cảm giác no hoặc cả tiêu chảy lẫn táo bón [4].
Bằng chứng từ các nghiên cứu tiền lâm sàng
Bên cạnh dữ liệu trên người, nhiều nghiên cứu trên động vật giúp làm rõ cách thức hoạt động của từng dạng chất xơ trong củ nưa và sự kết hợp với lợi khuẩn.
Một nghiên cứu năm 2020 trên chuột bị gây táo bón bằng loperamide (5 mg/kg từ ngày 12 đến 14) đã đánh giá tác dụng của konjac oligo-glucomannan (KOG) và KGM trong 14 ngày [5]. Kết quả cho thấy cả KOG và KGM đều làm tăng tần suất đi tiêu, tăng tốc độ vận chuyển ở ruột non và giảm tổng thời gian lưu thông qua ruột tương tự như lợi khuẩn Bifidobacterium animalis và thuốc nhuận tràng lactulose [5].
Năm 2021, một nghiên cứu khác trên chuột cống bị táo bón do loperamide đã so sánh trực tiếp KGM và oligosaccharide từ nưa (KOS) ở hai mức liều 100 mg/kg và 400 mg/kg trọng lượng cơ thể trong 15 ngày [8]. Nhóm dùng KOS liều thấp cho hiệu quả nhuận tràng tốt nhất: số lượng phân tăng 39,4% và trọng lượng phân tăng 31,9% so với nhóm đối chứng, cao hơn cả nhóm dùng KGM liều thấp và liều cao [8]. Đáng chú ý, chụp cộng hưởng từ (MRI) cho thấy dạng mạch ngắn KOS sinh ra ít khí đường ruột (ít gây đầy hơi) hơn so với KGM nguyên bản, đồng thời tăng tiết dịch nhầy và điều hòa đường dẫn truyền tế bào gốc SCF/c-kit [8].
Hai nghiên cứu công bố năm 2021 trên chuột BALB/c cũng chỉ ra rằng việc kết hợp KGM với các chủng lợi khuẩn đặc hiệu như Lactobacillus paracasei X11 hoặc Bifidobacterium animalis F1-7 giúp tăng khả năng bám dính và phát triển của lợi khuẩn trong ruột [6][7]. Sự kết hợp này làm tăng hàm lượng nước trong phân, rút ngắn thời gian đi tiêu lần đầu và thúc đẩy tốc độ vận chuyển đường tiêu hóa mạnh hơn dùng đơn lẻ [6][7].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng nưa trị táo bón
Hiểu lầm lớn nhất là ăn càng nhiều nưa hoặc uống bột nưa đặc thì càng nhanh hết táo bón. Dữ liệu từ nghiên cứu năm 2021 trên chuột cho thấy liều cao KGM không mang lại hiệu quả tạo phân và giữ ẩm phân tốt bằng liều thấp của dạng cắt mạch ngắn, thậm chí còn sinh nhiều khí gây chướng bụng [8]. Trên người, việc dùng 3 g/ngày cũng có thể gây ra cả hai thái cực là tiêu chảy hoặc táo bón nếu cơ địa và lượng nước không phù hợp [4].
Hiểu lầm thứ hai là chỉ cần ăn thực phẩm chế biến sẵn có phụ gia konjac là đủ chất xơ trị bệnh. Theo EFSA, hàm lượng konjac (E 425) được phép dùng trong thực phẩm chế biến tối đa là 10 g/kg, và mức phơi nhiễm thực tế trong dân số chung chỉ dưới 0,1 mg/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày [4]. Con số này thấp hơn rất nhiều so với mức liều điều trị khoảng 33 mg/kg trọng lượng cơ thể/ngày (tức 3 g/ngày) trong các thử nghiệm lâm sàng [4][2].
Hiểu lầm thứ ba là bỏ qua lượng nước uống kèm. Vì cơ chế của chất xơ nưa là giữ nước trong phân thông qua việc giảm kênh hút nước ngược AQP3 và tạo khối phân mềm, nếu cơ thể thiếu nước, chất xơ sẽ không có nước để giữ lại, dẫn đến chướng bụng, đầy hơi và táo bón [7][4].
Ai nên thận trọng khi dùng nưa trồng?
Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm, hay bị chướng bụng, đầy hơi cần thận trọng vì konjac glucomannan được vi khuẩn đường ruột lên men mạnh, dễ sinh khí gây căng tức bụng [4][8].
Trẻ em bị tổn thương thần kinh hoặc người có rối loạn nhu động đại tràng nặng cần lưu ý rằng glucomannan có thể giúp làm mềm phân và tăng số lần đi tiêu, nhưng không làm thay đổi nhu động đại tràng tổng thể [3]. Những trường hợp này không nên tự ý bỏ thuốc điều trị mà cần theo dõi sát.
Người đang có bệnh nền đường tiêu hóa hoặc đang dùng thuốc điều trị mạn tính cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi bổ sung bột nưa liều cao, vì chất xơ hòa tan và dịch nhầy tăng thêm có thể ảnh hưởng đến thời gian vận chuyển và hấp thu của đường ruột [7][2].
Cách áp dụng thực tế và nguyên tắc uống nước
Để dùng nưa trồng hỗ trợ giảm táo bón mạn tính an toàn, người dùng nên tuân thủ nguyên tắc chia nhỏ liều. Dựa trên các nghiên cứu lâm sàng ở người, mức liều hiệu quả là 3 g glucomannan mỗi ngày, chia đều thành 3 lần (mỗi lần 1 g) dùng trước bữa ăn, duy trì từ 10 ngày đến 12 tuần tùy mức độ đáp ứng [4][2][3].
Nguyên tắc bắt buộc khi dùng bột nưa hoặc thực phẩm giàu glucomannan là phải uống kèm thật nhiều nước ngay lúc dùng và rải đều trong ngày. Chất xơ hòa tan cần đủ nước để trương nở vừa phải, tăng độ ẩm cho phân mà không gây khô cứng hay bít tắc lòng ruột [7][3].
Người dùng nên kết hợp thực phẩm từ nưa với các thực phẩm giàu lợi khuẩn (như sữa chua, thực phẩm lên men chứa Lactobacillus hoặc Bifidobacterium). Các nghiên cứu cho thấy sự kết hợp giữa KGM và lợi khuẩn tạo ra tác dụng hiệp đồng, giúp lợi khuẩn sinh sôi tốt hơn, tăng sản xuất axit béo chuỗi ngắn và thúc đẩy nhu động ruột tự nhiên hiệu quả hơn [6][5][7].
Khi ăn các món như bún nưa, miến nưa hoặc thạch nưa, cần nhai kỹ, ăn lượng vừa phải và uống thêm canh hoặc nước lọc. Nếu xuất hiện tình trạng đầy hơi, chướng bụng kéo dài, nên giảm liều lượng và tăng cường vận động, uống nước ấm.
Củ nưa trồng và hoạt chất glucomannan là nguồn chất xơ hòa tan hữu ích giúp làm mềm phân, nuôi dưỡng lợi khuẩn và cải thiện tần suất đi tiêu ở người táo bón mạn tính [5][2][3]. Tuy nhiên, hiệu quả này chỉ đạt được khi dùng đúng liều lượng nhỏ chia đều trong ngày, kết hợp bổ sung đủ nước và chế độ ăn giàu lợi khuẩn [6][4][2]. Nếu tình trạng táo bón kéo dài kèm đau bụng hoặc không đáp ứng với chất xơ, người bệnh cần đi khám bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để được chẩn đoán chính xác.