Đau rát, sưng tấy và cộm vướng vùng hậu môn là nỗi ám ảnh của nhiều người mắc bệnh trĩ ngoại. Thay vì đi khám vì tâm lý e ngại, không ít bệnh nhân truyền tai nhau mẹo hái lá náng tươi đem hơ nóng trên lửa rồi đắp hoặc chườm trực tiếp lên búi trĩ để giảm đau và làm co búi trĩ.

Vậy cách làm này có thực sự an toàn và hiệu quả? Câu trả lời ngắn gọn là không nên tự ý áp dụng. Dù chiết xuất cây náng có chứa hoạt chất kháng viêm được ghi nhận trong phòng thí nghiệm [1], việc lấy lá hơ lửa chườm trực tiếp lên niêm mạc hậu môn tiềm ẩn nguy cơ bỏng nhiệt, kích ứng và nhiễm trùng nặng, trong khi việc dùng lá tươi đắp trực tiếp vốn không tối ưu cho mục đích điều trị [1].

Nỗi khổ trĩ ngoại và mẹo truyền miệng với lá náng

Trĩ là tình trạng bệnh lý ảnh hưởng trực tiếp đến vùng hậu môn - trực tràng, gây ra hàng loạt triệu chứng khó chịu như đau đớn, sưng tấy, chảy máu và sa búi trĩ ra ngoài [2]. Các phương pháp điều trị hiện hành đôi khi chỉ dừng ở mức giảm triệu chứng, hoặc nếu can thiệp xâm lấn thì chi phí cao và có thể đi kèm tác dụng phụ [2]. Chính vì rào cản chi phí và tâm lý sợ đụng chạm dao kéo ở vùng nhạy cảm, người bệnh rất dễ tìm đến các phương pháp dân gian tại nhà.

Trong y học cổ truyền tại một số quốc gia châu Á như Thái Lan, Hàn Quốc và Malaysia, cây náng (tên khoa học Crinum asiaticum) từ lâu đã được sử dụng để xử lý các chứng đau nhức xương khớp, thấp khớp, giảm đau tại chỗ, hạ sốt và chống viêm bằng cách đặt trực tiếp lên vùng bị đau [1], [3]. Từ công dụng đắp giảm sưng đau ngoài da này, nhiều người suy luận rằng lá náng hơ nóng cũng có thể làm xẹp búi trĩ ngoại đang sưng tấy. Tuy nhiên, cấu trúc vùng hậu môn khác biệt hoàn toàn với vùng da đầu gối hay cổ tay.

Hoạt chất trong cây náng tác động thế nào lên phản ứng viêm?

Để hiểu vì sao cây náng giúp giảm sưng trong dân gian, các nhà khoa học đã phân tích thành phần hóa học và cơ chế sinh học của dược liệu này. Phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) cho thấy chiết xuất cây náng chứa hoạt chất chính là lycorine với tỷ lệ lên tới 1%, một chất có đặc tính ức chế miễn dịch [3]. Hàm lượng lycorine cụ thể sẽ thay đổi tùy thuộc vào bộ phận của cây được phân tích cũng như phương pháp chiết xuất [3].

Khi cơ thể gặp tổn thương hoặc viêm nhiễm, các tế bào miễn dịch sẽ giải phóng hàng loạt chất trung gian gây viêm, làm mạch máu giãn nở, gây sưng, nóng, đỏ và đau. Nghiên cứu cho thấy chiết xuất ethanol từ cây náng có khả năng ức chế sự biểu hiện của gen iNOS (một loại enzyme thúc đẩy sản sinh oxit nitric gây viêm) [3]. Nhờ đó, chiết xuất này làm giảm quá trình tạo ra oxit nitric (NO) theo cơ chế phụ thuộc vào liều lượng [3].

Bên cạnh đó, chiết xuất cây náng còn ức chế sự giải phóng các chất trung gian gây viêm mạnh là prostaglandin E2 (PGE2), interleukin-6 (IL-6) và interleukin-8 (IL-8) trên dòng tế bào nguyên bào sợi bình thường của người [3]. Khả năng chống dị ứng của dược liệu này cũng được ghi nhận thông qua việc ức chế giải phóng beta-hexosaminidase [3]. Các cơ chế này giải thích cơ sở khoa học cho khả năng làm dịu phản ứng viêm của cây náng khi được bào chế đúng cách.

Nghiên cứu khoa học nói gì về chiết xuất cây náng?

Cho đến nay, các bằng chứng khoa học về khả năng kháng viêm của cây náng chủ yếu dừng lại ở mức độ chiết xuất trong phòng thí nghiệm và hướng tới các dạng bào chế hiện đại trên da, chứ không phải đắp lá thô lên búi trĩ.

Một nghiên cứu công bố năm 2008 đã đánh giá hoạt tính kháng viêm của chiết xuất Crinum asiaticum (chiết bằng ethanol 95% ở độ pH 3,5) trên tế bào đại thực bào chuột RAW 264.7 bị kích hoạt viêm bằng lipopolysaccharide (LPS) và trên dòng tế bào nguyên bào sợi người kích hoạt bằng H2O2 [3]. Kết quả trong ống nghiệm cho thấy chiết xuất ức chế sản sinh NO với nồng độ ức chế một nửa (IC50) là 58,5 microg/ml, đồng thời không gây độc tế bào mà còn giúp tăng khả năng sống sót của tế bào từ 10% đến 60% trước tác động của LPS [3]. Trên tế bào nguyên bào sợi người, sự giải phóng PGE2 và IL-6 gần như bị ức chế hoàn toàn ở nồng độ chiết xuất lần lượt trên 0,05% và 1%, còn IL-8 bị ức chế hoàn toàn ở mọi dải nồng độ trên 0,0025% [3]. Nhóm nghiên cứu cũng thực hiện thử nghiệm lâm sàng trên người bằng cách đắp miếng dán kín lặp lại nhiều lần, mỗi lần 48 giờ để kiểm tra nguy cơ gây nhạy cảm da [3]. Tuy nhiên, giới hạn của nghiên cứu này là hướng tới ứng dụng làm nguyên liệu mỹ phẩm chăm sóc da, hoàn toàn không khảo sát trên bệnh nhân mắc bệnh trĩ hay vùng niêm mạc hậu môn [3].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2023 tại Thái Lan tiếp tục tìm cách tối ưu hóa việc đưa chiết xuất cây náng qua da [1]. Các nhà khoa học nhận định việc đắp trực tiếp cây náng lên vùng đau nhức mà không qua thiết kế bào chế là không tối ưu cho mục đích điều trị [1]. Do đó, họ đã thiết kế một loại miếng dán hydrogel chứa chiết xuất Crinum asiaticum kết hợp với carrageenan, gum đậu carob và chất hóa dẻo glycerin [1]. Khi thử nghiệm trong ống nghiệm bằng buồng khuếch tán Franz cải tiến, miếng dán tối ưu giúp giải phóng tích lũy hoạt chất lycorine tối đa đạt 69,38 ± 2,78% và tỷ lệ thấm qua da đạt 48,51 ± 0,45% [1]. Tốc độ giải phóng hoạt chất giảm xuống khi tăng tỷ lệ polymer carrageenan và gum đậu carob [1]. Miếng dán này thể hiện hoạt tính kháng viêm mạnh trong ống nghiệm với giá trị IC50 đạt 21,36 ± 0,78 microg/mL [1]. Dù vậy, chính các tác giả cũng nêu rõ giới hạn là toàn bộ dữ liệu mới dừng ở thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro), và hiệu quả kháng viêm trên cơ thể sống (in vivo) của hệ thống dẫn thuốc này cần phải được nghiên cứu thêm [1].

Rủi ro bỏng niêm mạc và giới hạn của bằng chứng

Nhìn vào các dữ liệu trên, có thể thấy khoảng cách rất lớn giữa phòng thí nghiệm và mẹo dân gian hơ nóng lá náng đắp trĩ. Trong nghiên cứu, hoạt chất phải được chiết xuất bằng dung môi chuẩn, định lượng nồng độ chính xác và đưa vào miếng dán hydrogel để kiểm soát tốc độ thấm qua lớp sừng của da lành [1], [3]. Ngược lại, việc đặt trực tiếp dược liệu thô lên vùng đau vốn được giới chuyên môn xác nhận là kém hiệu quả [1].

Nguy hiểm hơn, vùng búi trĩ ngoại bị sưng đau thường có lớp biểu mô và niêm mạc rất mỏng, mạch máu bên dưới đang giãn nở và ứ huyết nghiêm trọng [2]. Khi hơ lá náng trên lửa, nhiệt độ của lá rất khó kiểm soát và phân bổ không đều. Việc áp trực tiếp lá đang nóng vào vùng hậu môn nhạy cảm cực kỳ dễ gây bỏng nhiệt niêm mạc.

Vết bỏng tại vùng hậu môn không chỉ làm cơn đau rát nhân lên gấp bội mà còn tạo ra vết thương hở, gây phồng rộp và chảy dịch. Do hậu môn là nơi đào thải phân chứa lượng vi khuẩn khổng lồ, vết bỏng hoặc trầy xước do lá cứng cọ xát sẽ nhanh chóng bị bội nhiễm, dẫn đến viêm loét hoại tử hoặc áp-xe hậu môn. Chưa kể, nhựa tươi từ lá náng chưa qua xử lý tinh chế và kiểm soát độ pH như trong nghiên cứu [3] có thể gây viêm da tiếp xúc dị ứng, làm búi trĩ sưng nề nặng nề hơn.

Những hiểu lầm thường gặp khi tự đắp lá chữa trĩ

Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là đánh đồng công dụng "giảm sưng đau xương khớp" với "chữa khỏi bệnh trĩ". Đau khớp là tình trạng viêm nằm sâu dưới lớp da dày, trong khi trĩ là sự phình giãn đám rối tĩnh mạch đi kèm viêm, xuất huyết và tổn thương mô tại vùng ống hậu môn [2]. Một loại lá có thể đắp lên đầu gối không đồng nghĩa với việc an toàn khi đắp vào niêm mạc hậu môn.

Hiểu lầm thứ hai là tin rằng hơ càng nóng thì búi trĩ càng nhanh co lại. Thực chất, nhiệt độ cao làm các mạch máu tại chỗ giãn rộng hơn, có thể khiến tình trạng ứ máu và sưng phù ở búi trĩ ngoại trầm trọng thêm, thậm chí kích hoạt chảy máu ồ ạt.

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng cứ dùng thảo dược tự nhiên thì tuyệt đối lành tính. Thực tế, ngay cả khi các nhà khoa học bào chế kem bôi trĩ từ thảo dược đã qua kiểm nghiệm lâm sàng, tác dụng phụ tại chỗ vẫn có thể xảy ra, chẳng hạn như gây phát ban đỏ tại vùng bôi thuốc ở một số người bệnh [4]. Do đó, việc dùng lá cây tươi bám đầy bụi bẩn, nấm mốc hoặc tồn dư hóa chất đắp thẳng vào búi trĩ là hành động tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Nhóm đầu tiên tuyệt đối không nên thử mẹo đắp lá náng hơ lửa là những người đang có búi trĩ sưng to, bề mặt căng bóng, có vết nứt kẽ hậu môn, đang chảy máu hoặc tiết dịch. Lúc này hàng rào bảo vệ niêm mạc đã bị phá vỡ, mọi tác động nhiệt và hóa chất thô từ nhựa cây đều làm tăng nguy cơ hoại tử và nhiễm trùng máu.

Phụ nữ mang thai và đang cho con bú là đối tượng rất hay bị trĩ ngoại nhưng cần tránh xa phương pháp này. Thành phần lycorine trong cây náng là một hoạt chất có tính ức chế miễn dịch [3] và có thể thấm qua da [1], chưa có dữ liệu đảm bảo an toàn cho thai nhi khi tiếp xúc qua vùng niêm mạc tổn thương.

Người cao tuổi, người mắc bệnh đái tháo đường hoặc suy giảm miễn dịch cũng cần đặc biệt cảnh giác. Ở bệnh nhân đái tháo đường, cảm giác nhiệt ở da và niêm mạc thường bị suy giảm nên rất dễ bị bỏng sâu mà không nhận biết kịp thời, đồng thời vết bỏng ở vùng hậu môn trên nền đường huyết cao sẽ cực kỳ khó lành. Người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ biện pháp can thiệp nào tại vùng hậu môn.

Chăm sóc và xử lý trĩ ngoại sưng đau an toàn trong thực tế

Thay vì mạo hiểm hơ lửa lá náng, người bệnh có thể áp dụng các biện pháp chăm sóc tại nhà an toàn, đã được y học hiện đại khuyến nghị để làm dịu cơn đau trĩ ngoại:

  • Ngâm hậu môn bằng nước ấm sạch: Không dùng nhiệt khô nóng rẫy từ lá hơ lửa. Hãy dùng nước sạch pha ấm vừa phải (kiểm tra bằng da cổ tay thấy ấm dịu, khoảng 37-40 độ C) để ngâm rửa vùng hậu môn từ 10 đến 15 phút mỗi ngày sau khi đi vệ sinh. Nước ấm dịu giúp thư giãn cơ thắt hậu môn và làm sạch nhẹ nhàng mà không gây bỏng.
  • Giữ vệ sinh khô thoáng: Sau khi đi đại tiện, nên rửa bằng nước sạch thay vì dùng giấy khô ráp chà xát lên búi trĩ, sau đó dùng khăn bông mềm thấm khô nhẹ nhàng.
  • Điều chỉnh chế độ ăn uống và sinh hoạt: Uống đủ nước mỗi ngày và tăng cường chất xơ từ rau xanh, trái cây nguyên múi, ngũ cốc nguyên hạt để làm mềm phân, tránh táo bón và giảm áp lực rặn khi đi tiêu. Tránh ngồi hoặc đứng quá lâu một tư thế.
  • Sử dụng thuốc theo chỉ định y tế: Nếu muốn dùng các sản phẩm có nguồn gốc thảo dược, người bệnh chỉ nên dùng các loại kem bôi hoặc thuốc uống đã được nghiên cứu, tinh chế chuẩn hóa và cấp phép lưu hành, đồng thời cần theo dõi kỹ phản ứng của da tại vùng bôi.

Tóm lại, dù cây náng chứa hoạt chất kháng viêm đầy hứa hẹn cho ngành dược mỹ phẩm [1], [3], việc hơ nóng lá náng chườm trực tiếp lên búi trĩ ngoại là mẹo truyền miệng thiếu cơ sở an toàn và dễ gây bỏng niêm mạc nghiêm trọng. Người bệnh không nên lấy vùng hậu môn nhạy cảm ra thử nghiệm các loại lá đắp tự chế. Khi búi trĩ sưng đau kéo dài hoặc chảy máu, việc thăm khám bác sĩ để được chẩn đoán và kê đơn thuốc bôi, thuốc uống đúng chuẩn vẫn là con đường ngắn và an toàn nhất để bảo vệ sức khỏe.