Nhiều người bệnh đái tháo đường thường truyền tai nhau cách đun sắc quả dành dành khô lấy nước uống mỗi ngày nhằm hạ và giữ ổn định chỉ số đường huyết. Màu nước vàng óng và vị đắng nhẹ của loại quả này từ lâu đã quen thuộc trong đời sống dân gian như một thức uống thanh nhiệt [1]. Tuy nhiên, liệu thói quen này có thực sự mang lại tác dụng kiểm soát đường huyết rõ ràng hay chỉ là lời đồn thổi chưa được chứng thực?
Câu trả lời ngắn gọn dựa trên y học hiện đại là các hoạt chất chiết xuất từ quả dành dành, đặc biệt là geniposide, đã ghi nhận nhiều tác dụng hạ đường huyết và cải thiện đề kháng insulin đầy hứa hẹn [2], [3], [4]. Dẫu vậy, các kết quả ấn tượng này hiện mới dừng lại ở phạm vi phòng thí nghiệm trên mô hình tế bào và động vật [3], [5], [4]. Cho đến nay, vẫn chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người để khẳng định việc tự nấu nước quả dành dành uống tại nhà có thể thay thế thuốc điều trị hay tạo ra hiệu quả hạ đường huyết tương đương [1], [6].
Cơ chế tác động đến chuyển hóa đường của dành dành
Đái tháo đường là một bệnh lý mãn tính nghiêm trọng, xảy ra khi cơ thể không sử dụng hiệu quả lượng insulin do chính mình tạo ra (kháng insulin trong đái tháo đường tuýp 2) hoặc khi tuyến tụy không thể sản xuất đủ lượng insulin cần thiết (thiếu hụt insulin trong đái tháo đường tuýp 1) [2]. Trong những thập kỷ qua, tỷ lệ mắc và số ca bệnh trên toàn cầu không ngừng gia tăng [2]. Cùng với sự tích tụ mỡ nội tạng, hội chứng chuyển hóa làm tăng nguy cơ mắc bệnh đái tháo đường một cách độc lập với các yếu tố nguy cơ khác, dẫn tới tình trạng rối loạn dung nạp glucose và rối loạn chuyển hóa lipid [2], [3].
Ở cấp độ tế bào, khả năng xử lý đường phụ thuộc rất nhiều vào các kênh vận chuyển và enzyme chuyển hóa [5], [4]. Ở những người mắc đái tháo đường tuýp 2, mức biểu hiện của thụ thể vận chuyển glucose 4 (GLUT-4) ở cơ xương suy giảm rõ rệt, làm suy yếu năng lực hấp thu đường từ máu vào mô [5]. Đồng thời, tại gan, hai enzyme chủ chốt là glycogen phosphorylase (GP) và glucose-6-phosphatase (G6Pase) đóng vai trò quyết định trong việc duy trì cân bằng nội môi đường huyết thông qua quá trình phân giải và tân tạo glucose [4]. Hoạt động quá mức của các enzyme này là một trong những nguyên nhân khiến gan giải phóng quá nhiều đường vào dòng máu [4].
Hợp chất chính tạo nên tiềm năng chữa bệnh của quả dành dành chín khô (Gardeniae Fructus) là geniposide, một iridoid glycoside có hoạt tính sinh học đa dạng [1]. Khi đi vào cơ thể, geniposide được chuyển hóa thành dạng aglycone là genipin [3]. Geniposide thể hiện tác dụng chống lại đái tháo đường thông qua nhiều cơ chế phân tử phức tạp [2]: từ việc thúc đẩy quá trình tự thực bào tế bào (autophagy) để dọn dẹp các tổn thương nội bào, khôi phục chất vận chuyển GLUT-4 [5], cho đến việc trực tiếp ức chế hoạt tính của enzyme phân giải đường GP và G6Pase ở gan [4].
Bằng chứng trên mô hình động vật béo phì và tế bào gan
Để làm sáng tỏ khả năng tác động của hoạt chất quả dành dành đối với hội chứng chuyển hóa do tích tụ mỡ nội tạng, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2011 đã tiến hành đánh giá trên chuột đái tháo đường tuýp 2 béo phì tự phát (TSOD) và trên dòng tế bào gan HepG2 xử lý bằng acid béo tự do [3]. Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học nhận thấy geniposide có khả năng ức chế tăng thể trọng và ngăn chặn sự tích tụ mỡ nội tạng ở chuột TSOD [3]. Hợp chất này cũng hỗ trợ giảm nhẹ tình trạng rối loạn chuyển hóa lipid và ức chế tích tụ mỡ bên trong nhu mô gan [3].
Đáng chú ý hơn đối với đường huyết, geniposide đã cải thiện rõ rệt tình trạng rối loạn dung nạp glucose và giảm chứng tăng insulin máu ở chuột thí nghiệm [3]. Kết quả này cho thấy hợp chất có tác dụng giải tỏa tình trạng kháng insulin [3]. Khi kiểm tra trực tiếp trên mô hình tế bào gan HepG2 bị nhiễm mỡ do acid béo tự do, chất chuyển hóa genipin đã ngăn chặn sự tích tụ lipid nội bào và làm tăng đáng kể sự biểu hiện của gen PPARalpha – một gen liên quan mật thiết đến quá trình oxy hóa phân giải acid béo [3]. Nghiên cứu xác nhận geniposide và chất chuyển hóa genipin có tác dụng chống béo phì, cải thiện đề kháng insulin và rối loạn lipid máu qua cơ chế tác động trực tiếp lên gan [3].
Năm 2017, một nghiên cứu khác tập trung sâu hơn vào cơ chế đề kháng insulin ở tế bào gan HepG2 thông qua con đường tự thực bào [5]. Kháng insulin là yếu tố then chốt dẫn đến sự khởi phát của bệnh đái tháo đường tuýp 2 [5]. Quá trình tự thực bào (autophagy) giúp cô lập và tái chế các protein bị hư hỏng, nhưng quá trình này thường bị ức chế bởi tình trạng kháng insulin và phân tử mTOR [5]. Khi tạo dựng mô hình tế bào gan kháng insulin, các nhà nghiên cứu nhận thấy geniposide đã kích thích mạnh mẽ quá trình tự thực bào [5].
Đồng thời, sự xuất hiện của geniposide làm thay đổi đáng kể mức độ biểu hiện mRNA của yếu tố hạt nhân NF-kappaB và chất vận chuyển đường GLUT-4 so với nhóm đối chứng [5]. Biểu hiện của protein GLUT-4 ban đầu tăng lên sau khi xử lý geniposide, sau đó giảm dần theo thời gian và đạt mức thấp nhất ở mốc 8 giờ [5]. Nghiên cứu kết luận rằng geniposide giúp cải thiện rõ rệt tình trạng đề kháng insulin trong tế bào gan, cơ chế có liên quan mật thiết đến sự điều hòa động học của chuỗi truyền tín hiệu P62/NF-kappaB/GLUT-4 [5].
Tác động ức chế enzyme tân tạo đường tại gan
Bên cạnh cải thiện vận chuyển đường, khả năng trực tiếp làm hạ đường huyết của geniposide thông qua can thiệp vào các enzyme điều hòa tại gan được chứng minh rõ nét trong nghiên cứu năm 2009 [4]. Nghiên cứu được thực hiện trên chuột đái tháo đường tuýp 2 được gây bệnh bằng chế độ ăn giàu chất béo kết hợp với tiêm streptozotocin [4]. Động vật thí nghiệm được chia nhóm và điều trị bằng geniposide với hai mức liều 200 mg/kg và 400 mg/kg thể trọng trong thời gian liên tục 2 tuần [4]. Chỉ số đường huyết được theo dõi bằng máy đo đường huyết cá nhân, nồng độ insulin được đo bằng phương pháp ELISA, còn nồng độ cholesterol toàn phần và triglyceride (TG) được xác định bằng bộ kit xét nghiệm chuyên biệt [4].
Kết quả cho thấy geniposide ở cả hai mức liều 200 và 400 mg/kg đã làm giảm đáng kể mức đường huyết, nồng độ insulin và chỉ số TG máu ở chuột mắc bệnh theo cách phụ thuộc vào liều lượng [4]. Khi phân tích sinh hóa sâu ở mô gan, các nhà khoa học nhận thấy geniposide làm giảm biểu hiện ở cả mức độ mRNA lẫn mức protein miễn dịch của hai enzyme GP và G6Pase [4]. Hoạt tính xúc tác phân giải tạo đường của cả hai enzyme này đều bị ức chế rõ rệt [4]. Các tác giả đi đến kết luận rằng geniposide là một chất hạ đường huyết hiệu quả trên động vật thí nghiệm, và tác dụng này được thúc đẩy ít nhất một phần nhờ sự ức chế hoạt tính của enzyme GP và G6Pase tại gan [4].
So sánh hiệu quả giữa các hoạt chất trong quả dành dành
Quả dành dành không chỉ chứa riêng geniposide mà còn chứa các hợp chất quan trọng khác, nổi bật là crocin [2], [6]. Một nghiên cứu toàn diện công bố năm 2023 đã tiến hành so sánh trực tiếp tác dụng hạ đường huyết của crocin I, geniposide và các phân đoạn chiết xuất từ quả dành dành trên cả mô hình ống nghiệm lẫn mô hình động vật mắc đái tháo đường tuýp 2 [6]. Bột quả dành dành khô được chiết xuất bằng cồn 60% và rửa giải qua các nồng độ cồn khác nhau để thu nhận các phân đoạn tinh khiết tương ứng, sau đó được định tính bằng sắc ký lỏng hiệu năng cao HPLC và phép đo phổ khối lượng UPLC-ESI-QTOF-MS/MS [6].
Kết quả thử nghiệm trong ống nghiệm cho thấy phân đoạn 40% EGJ chứa hoạt chất crocin I có khả năng ức chế enzyme tiêu hóa tinh bột alpha-glucosidase tốt hơn so với phân đoạn 20% EGJ chứa geniposide [6]. Tuy nhiên, khi chuyển sang thử nghiệm thực tế in vivo trên động vật mắc đái tháo đường tuýp 2, tác dụng ức chế và điều trị đái tháo đường của geniposide lại vượt trội hơn hẳn so với crocin I [6]. Sự khác biệt giữa môi trường ống nghiệm và trong cơ thể sống chỉ ra rằng cơ chế hạ đường huyết của geniposide in vivo không chỉ đơn thuần là nhắm vào một đích enzyme alpha-glucosidase tại ruột, mà còn tác động qua các con đường phức tạp trong chuyển hóa cơ thể [6].
Bên cạnh đó, việc kiểm soát đường huyết và phản ứng viêm có liên quan mật thiết đến các biến chứng bàn chân hay loét da của bệnh nhân tiểu đường [7]. Trong một nghiên cứu năm 2022 trên chuột Wistar đái tháo đường được tạo vết thương ngoài da, việc cho chuột uống geniposide mỗi ngày một lần với các liều 200, 400 và 500 mg/kg đã giúp nâng cao tỷ lệ co vết thương từ 1,06 đến 1,84 lần sau 7 ngày phẫu thuật [7]. Nghiên cứu xác nhận geniposide vừa hỗ trợ điều chỉnh đường huyết, vừa giảm viêm mạnh mẽ thông qua việc hạ thấp nồng độ các yếu tố gây viêm như TNF-alpha, IL-1beta và IL-6, đồng thời kích thích biểu hiện của chất chống viêm IL-10 theo cách phụ thuộc vào liều dùng [7]. Nồng độ ức chế bán tối đa (IC50) của geniposide đối với TNF-alpha, IL-1beta và IL-6 lần lượt được tính toán là 1,36 g/kg, 1,02 g/kg và 1,23 g/kg [7].
Dược động học thay đổi ở cơ thể mắc bệnh
Một yếu tố rất quan trọng mà người bệnh cần biết là cách cơ thể hấp thu và đào thải các hoạt chất trong quả dành dành có sự khác biệt rất lớn giữa trạng thái khỏe mạnh và trạng thái mắc bệnh tiểu đường [8]. Năm 2017, các nhà khoa học đã tiến hành nghiên cứu dược động học so sánh nồng độ 4 hợp chất iridoid tự do (bao gồm genipin, geniposide, gardenoside và acid geniposidic) trong máu giữa chuột khỏe mạnh và chuột mắc đái tháo đường tuýp 2 ở các giai đoạn biến chứng 9 tuần hoặc 13 tuần, thông qua kỹ thuật vi thẩm tách kết hợp sắc ký lỏng siêu hiệu năng ghép khối phổ trực tuyến [8].
Kết quả kiểm định thống kê cho thấy chuột đái tháo đường có nồng độ đỉnh trong máu (Cmax) cao hơn, diện tích dưới đường cong (AUC - đại diện cho mức độ phơi nhiễm toàn thân) lớn hơn, độ thanh thải thuốc (CL) thấp hơn, cùng với thời gian đạt nồng độ đỉnh (Tmax) và thời gian lưu trú trung bình (MRT) của genipin, geniposide và acid geniposidic kéo dài hơn so với chuột khỏe mạnh bình thường (p < 0,05) [8]. Không có sự khác biệt đáng kể về các thông số dược động học này giữa hai nhóm chuột bệnh ở mốc 9 tuần và 13 tuần (p > 0,05) [8]. Sự biến đổi dược động học này đồng nghĩa với việc cơ thể mắc đái tháo đường giữ lại hoạt chất của dành dành lâu hơn trong tuần hoàn và đào thải chậm hơn [8], điều này đòi hỏi sự cẩn trọng rất lớn về liều lượng nhằm tránh nguy cơ tích tụ dược chất.
Lợi ích ghi nhận được và khoảng trống bằng chứng hiện nay
Qua hàng loạt dữ liệu khoa học, có thể khẳng định geniposide và quả dành dành sở hữu tiềm năng hỗ trợ điều trị đái tháo đường rất phong phú [2], [1]. Các báo cáo y học đã chỉ ra geniposide có đặc tính bảo vệ thần kinh, chống đái tháo đường, bảo vệ gan, kháng viêm, giảm đau, bảo vệ tim mạch, chống oxy hóa và điều hòa miễn dịch [1]. Ở mô hình chuột tăng huyết áp do L-NNA, chiết xuất dành dành còn giúp làm giảm huyết áp tâm trương, huyết áp tâm thu và huyết áp trung bình, đồng thời làm tăng nồng độ oxit nitric (NO) và giảm malondialdehyde ở nhiều mô như huyết thanh, tim, thận, dạ dày, gan [2].
Tuy nhiên, khoảng trống lớn nhất hiện nay là toàn bộ các phát hiện về hạ đường huyết đều xuất phát từ động vật gặm nhấm (chuột cống, chuột nhắt) và tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm [3], [5], [4], [7], [6]. Trong các thử nghiệm đó, liều dùng geniposide dạng tinh khiết rất cao, phổ biến từ 200 mg/kg đến 500 mg/kg thể trọng [4], [7]. Khi người dân tự nấu nước quả dành dành khô tại nhà, lượng geniposide chiết xuất ra trong nước thường thấp hơn rất nhiều và đi kèm theo hàng chục hợp chất khác chưa được kiểm soát về tỷ lệ [6]. Hơn nữa, sự thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên bệnh nhân đái tháo đường khiến y học hiện đại chưa thể đưa quả dành dành vào bất kỳ phác đồ điều trị chính thống nào [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nước quả dành dành
Hiểu lầm phổ biến nhất của nhiều người bệnh là xem nước quả dành dành như một loại "thần dược" có thể thay thế hoàn toàn cho insulin hay thuốc uống hạ đường huyết do bác sĩ kê đơn. Việc tự ý dừng thuốc tây để chuyển hẳn sang uống nước lá, nước quả thảo mộc rất dễ đẩy chỉ số đường huyết tăng vọt mất kiểm soát, dẫn đến các biến chứng cấp tính nguy hiểm.
Một hiểu lầm khác là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì uống càng nhiều, càng đặc càng tốt". Như nghiên cứu dược động học đã chứng minh, cá thể mắc bệnh đái tháo đường đào thải các hoạt chất iridoid từ dành dành chậm hơn người bình thường, khiến hoạt chất tồn lưu lâu hơn trong dòng máu [8]. Việc uống nước sắc quá đặc hoặc uống liên tục thay nước lọc kéo dài có thể gây quá tải cho các cơ quan chuyển hóa.
Nhiều người cũng nhầm tưởng rằng cứ uống nước quả dành dành là có thể thoải mái ăn ngọt, ăn nhiều tinh bột mà không lo đường huyết tăng. Thực tế, geniposide chỉ hỗ trợ một phần trong việc giảm đề kháng insulin và ức chế enzyme giải phóng đường tại gan [3], [4]. Nếu không duy trì chế độ dinh dưỡng kiểm soát năng lượng chặt chẽ, tác dụng của dược liệu hoàn toàn không đủ để bù đắp lượng đường nạp vào ồ ạt từ thức ăn.
Ai nên thận trọng khi tiếp cận thảo dược này?
Người đang sử dụng thuốc điều trị đái tháo đường (như insulin hoặc thuốc hạ đường huyết dạng uống) cần hết sức thận trọng khi muốn dùng thêm nước quả dành dành. Do hợp chất geniposide có hoạt tính hiệp đồng làm giảm đường huyết [4], sự kết hợp không được tính toán có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết quá mức, dẫn đến chóng mặt, vã mồ hôi, run tay chân hoặc ngất xỉu.
Bệnh nhân suy giảm chức năng gan hoặc thận nặng cần đặc biệt lưu ý. Các iridoid glycoside từ quả dành dành sau khi uống phải trải qua quá trình chuyển hóa tại gan và đào thải qua bài tiết [3], [8]. Khi các tạng này suy yếu, sự ứ đọng các hoạt chất sinh học có thể gây áp lực lên hệ thống lọc và giải độc của cơ thể [8].
Phụ nữ đang mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên tùy tiện sử dụng các bài thuốc từ quả dành dành khi chưa có chỉ định chuyên môn, bởi dữ liệu về tính an toàn trên những đối tượng này hiện chưa được thiết lập đầy đủ.
Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn
Nếu yêu thích hương vị và muốn dùng quả dành dành như một thức uống hỗ trợ thanh nhiệt, người bệnh đái tháo đường chỉ nên dùng ở mức độ thưởng thức vừa phải. Mỗi lần hãm, chỉ nên dùng từ 1 đến 2 quả dành dành khô đã rửa sạch, hãm cùng 300 - 500 ml nước sôi trong bình kín khoảng 15 phút để lấy nước màu vàng nhạt, uống trong ngày. Không nên đun sắc lấy nước quá đặc và không uống liên tục quá nhiều tuần liền.
Thời điểm thích hợp để dùng là giữa các buổi trong ngày, tránh uống vào lúc bụng quá đói để phòng ngừa cảm giác cồn cào hoặc tụt đường huyết bất ngờ. Tuyệt đối không thêm đường, mật ong hay các chất làm ngọt khác vào nước quả dành dành, vì điều này sẽ trực tiếp làm tăng đường huyết.
Để đảm bảo an toàn tuyệt đối, người bệnh nhất thiết phải tham vấn ý kiến của bác sĩ điều trị trước khi bổ sung bất kỳ loại nước thảo dược nào vào thói quen hàng ngày. Quá trình kiểm soát đái tháo đường luôn phải lấy nền tảng là đơn thuốc chuẩn y khoa, phối hợp nhịp nhàng với chế độ dinh dưỡng cân bằng và thói quen rèn luyện thể lực thường xuyên. Nước quả dành dành chỉ có thể đóng vai trò tham khảo bổ trợ, tuyệt đối không được xem là giải pháp thay thế y học chính quy.
