Nhiều người bệnh khi biết mình bị suy giảm chức năng thận thường có xu hướng tìm kiếm các bài thuốc dân gian hoặc các loại cây cỏ tự nhiên với hy vọng "mát gan, bổ thận" hay làm chậm tiến triển của bệnh. Trong số đó, cây diễm mao – một loài thực vật thủy sinh thường được nhắc đến trong kinh nghiệm dân gian – gần đây được một số người truyền tai nhau để nấu nước uống giải độc. Tuy nhiên, việc tự ý sử dụng các loại cây cỏ không rõ nguồn gốc kiểm nghiệm này có thực sự an toàn cho hệ bài tiết vốn đã suy yếu?
Câu trả lời dứt khoát từ các bằng chứng y khoa hiện đại là: Người suy giảm chức năng thận tuyệt đối không nên tự ý sắc nước cây diễm mao để uống. Việc tự ý đưa các dịch chiết thảo dược từ thực vật thủy sinh vào cơ thể tiềm ẩn nguy cơ rất cao gây ngộ độc thận cấp tính hoặc thúc đẩy bệnh thận mạn tiến triển nhanh hơn, đặc biệt do nguy cơ tích tụ kim loại nặng và mất cân bằng các khoáng chất.
Thận suy yếu dễ bị đầu độc như thế nào?
Thận là cơ quan đảm nhận nhiệm vụ lọc máu và đào thải các chất cặn bã, chuyển hóa thuốc cũng như cân bằng nước và điện giải trong toàn bộ cơ thể. Cơ quan này đặc biệt nhạy cảm với các chất độc hại do lưu lượng máu đến thận rất lớn, diện tích bề mặt tế bào nội mô rộng và hoạt động trao đổi chất diễn ra vô cùng mạnh mẽ [1]. Khi chức năng thận đã bị suy giảm, khả năng lọc và đào thải độc chất giảm đi rõ rệt, khiến các chất ngoại lai dễ bị tích tụ lại ở nồng độ cao trong mô kẽ tủy thận và biểu mô ống thận [1].
Bên cạnh đó, các tế bào ống thận có cơ chế chủ động hấp thu nhiều chất hòa tan trong nước tiểu [1]. Khi tiếp xúc với các thành phần độc hại hoặc nồng độ khoáng chất bất thường, các chất này sẽ gây tổn thương trực tiếp cấu trúc tế bào biểu mô thận thông qua hiện tượng stress oxy hóa, hủy hoại ty thể và ức chế quá trình vận chuyển ion qua màng tế bào [2]. Ở môi trường nước tiểu có độ pH thấp, nhiều hoạt chất hoặc sản phẩm chuyển hóa còn có xu hướng kết tinh, dẫn đến lắng đọng tinh thể trong lòng ống thận và gây tắc nghẽn cấp tính [1].
Mối nguy từ tạp chất kim loại nặng trong cây cỏ thủy sinh
Cây diễm mao là loài thực vật sống trong môi trường thủy sinh hoặc bán thủy sinh. Đặc tính sinh học của các loài thực vật thủy sinh là khả năng hấp thụ và tích lũy các chất dinh dưỡng cũng như tạp chất từ bùn đất và nguồn nước xung quanh. Khi môi trường nước bị ô nhiễm bởi hoạt động công nghiệp hoặc nông nghiệp, thực vật sống trong môi trường này rất dễ nhiễm các kim loại nặng độc hại như chì, cadmium, thủy ngân hoặc crom [2], [3].
Các nghiên cứu đã chứng minh rằng các kim loại nặng có tỷ trọng cao hơn nước gấp năm lần này hoàn toàn không có bất kỳ chức năng sinh học nào trong cơ thể người và đều mang độc tính mạnh đối với thận [3]. Các kim loại độc hại này là nguyên nhân phổ biến dẫn đến bệnh thận mạn tính và thúc đẩy tình trạng tăng huyết áp thứ phát [4]. Nguy hiểm hơn, việc tiếp xúc mạn tính với liều lượng thấp các kim loại nặng từ nguồn thảo dược không được kiểm định có thể âm thầm tàn phá nhu mô thận theo thời gian mà người bệnh không hề hay biết [2].
Đối với những bệnh nhân đã có tổn thương thận mạn tính, tình trạng thiếu hụt sắt thường xuyên xảy ra lại càng làm tăng sự nguy hiểm này [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng khi cơ thể thiếu sắt, các thụ thể hấp thu sắt tại ruột sẽ tăng hoạt động và vô tình hấp thu luôn các kim loại nặng độc hại vào hệ tuần hoàn [3]. Sau đó, tình trạng thiếu sắt còn thúc đẩy sự lưu giữ các kim loại nặng này bên trong mô thận, làm trầm trọng thêm mức độ xơ hóa và suy giảm chức năng lọc [3].
Bằng chứng khoa học về độc tính của thảo dược chưa kiểm soát
Tâm lý chung của cộng đồng là luôn mặc định các sản phẩm từ tự nhiên thì an toàn và vô hại [5], [6]. Theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng 80% dân số toàn cầu lựa chọn y học cổ truyền để chăm sóc sức khỏe ban đầu, và hơn 80% người dân ở các nước có thu nhập thấp và trung bình sử dụng thảo dược trị bệnh [1], [6]. Tuy nhiên, các báo cáo khoa học lại cho thấy một bức tranh hoàn toàn khác về nguy cơ tổn hại thận từ các chế phẩm này.
Một tổng quan khoa học năm 2018 chỉ ra rằng thảo dược tự nhiên chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học rất phức tạp với nhiều mức độ tác dụng phụ khác nhau [5]. Các thành phần như axit aristolochic, ancaloit, anthraquinone, flavonoid và glycoside có trong nhiều loại thực vật đã được xác nhận là nguyên nhân trực tiếp gây tổn thương thận [5]. Biểu hiện tổn thương thận do thảo dược rất đa dạng, bao gồm tổn thương thận cấp tính, bệnh thận mạn tiến triển, sỏi thận, tiêu cơ vân, hội chứng Fanconi và thậm chí là ung thư biểu mô đường tiết niệu [5].
Các chuyên gia cũng xác định nguyên nhân gây độc thận từ thảo dược không chỉ đến từ độc tính nội tại của cây, mà còn xuất phát từ việc bào chế sai cách, bảo quản không đạt chuẩn, nhầm lẫn loài thảo mộc, nhiễm tạp chất kim loại nặng hoặc pha trộn hóa chất độc hại [5], [1]. Đáng lưu ý, phần lớn các sản phẩm thảo dược lưu hành tự do không hề có thông tin minh bạch về thành phần, không có khuyến cáo y tế rõ ràng trên nhãn mác và chưa qua kiểm định của cơ quan quản lý chuyên môn [7].
Thực tế lâm sàng đã ghi nhận nhiều trường hợp suy thận không hồi phục bắt nguồn từ việc sử dụng thảo dược không rõ nguồn gốc. Điển hình là báo cáo năm 2020 về một bệnh nhân nam 49 tuổi có tiền sử đái tháo đường và tăng huyết áp, người này đã tự ý uống thảo dược tự nhiên liên tục trong một năm [8]. Hậu quả là chức năng thận của người bệnh suy sụp nhanh chóng và phải bước vào giai đoạn lọc máu chu kỳ ba lần mỗi tuần [8]. Kết quả sinh thiết thận phát hiện tình trạng tổn thương ống thận kéo dài kèm theo sự lắng đọng dày đặc của các tinh thể canxi oxalat, bắt nguồn từ các chất dung môi độc hại có trong sản phẩm thảo dược không được kiểm định [8].
Nguy cơ rối loạn khoáng chất và quá tải điện giải
Ngoài nguy cơ nhiễm độc kim loại và tạp chất, việc sắc nước các loại cây cỏ tự nhiên uống thay nước lọc còn dẫn đến tình trạng quá tải khoáng chất nghiêm trọng đối với người bệnh thận. Cây cỏ tươi hoặc khô khi đem sắc đậm đặc sẽ giải phóng một lượng lớn các chất khoáng hòa tan vào trong nước.
Ở người có chức năng thận bình thường, lượng khoáng chất dư thừa này sẽ nhanh chóng được cầu thận lọc và thải ra ngoài theo nước tiểu. Nhưng ở bệnh nhân suy thận, khả năng điều hòa ion của các ống thận đã bị tổn hại nặng nề. Uống nước sắc từ thảo mộc có thể làm tăng đột ngột nồng độ kali trong máu ở những người bệnh đã có tổn thương thận [1]. Tăng kali máu là một biến chứng cực kỳ nguy hiểm, có thể dẫn tới loạn nhịp tim đe dọa tính mạng mà không có bất kỳ triệu chứng cảnh báo sớm nào.
Hơn nữa, việc thảo dược tạo ra tinh thể niệu hoặc làm biến đổi độ pH của nước tiểu sẽ kích thích hình thành sỏi thận và làm tăng thêm tình trạng xơ hóa mô kẽ thận mạn tính [1]. Việc phối hợp tự ý nước sắc thảo dược với các thuốc điều trị tây y mà bệnh nhân đang sử dụng còn dẫn đến hiện tượng tương tác thuốc bất lợi, cản trở hiệu quả điều trị hoặc làm tăng độc tính của thuốc lên thận [5], [7].
Những hiểu lầm tai hại khi dùng cây cỏ chữa bệnh thận
Sai lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là quan niệm "uống nước lá để giải độc, lọc sạch thận". Nhiều người cho rằng nước lá cây có tác dụng lợi tiểu tức là đang giúp thận làm việc tốt hơn. Tuy nhiên, sự tăng lượng nước tiểu nhất thời không đồng nghĩa với việc chức năng lọc của cầu thận được cải thiện. Trái lại, các chất chuyển hóa trong cây cỏ có thể đang kích thích biểu mô thận làm việc quá mức giữa lúc các đơn vị thận (nephron) đang bị tổn thương và cần được nghỉ ngơi.
Hiểu lầm thứ hai là suy nghĩ thảo mộc mọc tự nhiên ngoài đồng ruộng hay dưới ao hồ là "thuốc sạch". Thực tế, các vùng nước tự nhiên hiện nay chịu ảnh hưởng rất lớn từ nguồn nước thải sinh hoạt, phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật [3]. Cây thủy sinh như diễm mao có bề mặt hút bám cao, rễ và thân ngập trong bùn nước ô nhiễm sẽ là nơi tích tụ lượng lớn dư lượng hóa chất và kim loại nặng [2], [3]. Khi người dân tự thu hái và phơi khô, nấu sắc thủ công, các độc tố này không hề bị phân hủy bởi nhiệt độ sôi mà trái lại còn cô đặc lại trong bát nước uống [5], [7].
Một hiểu lầm nguy hiểm khác là tin rằng nếu người khác uống không sao thì mình cũng uống được. Cơ địa của một người khỏe mạnh có khả năng tự bù trừ và đào thải chất độc tốt hơn rất nhiều so với một người đã được chẩn đoán suy giảm chức năng thận. Khi dự trữ chức năng thận chỉ còn một phần, một đợt tiếp xúc ngắn với độc chất thảo dược cũng đủ để đẩy người bệnh vào tình trạng suy thận cấp tính phải chạy thận nhân tạo cấp cứu [5], [4].
Nhóm đối tượng cần tuyệt đối tránh xa nước sắc thảo mộc tự phát
Người bệnh cần hiểu rằng việc sử dụng bất kỳ loại thảo dược tự hái hay bài thuốc truyền miệng nào cũng đều tiềm ẩn rủi ro rất cao, đặc biệt với các nhóm đối tượng sau:
Người đã được chẩn đoán bệnh thận mạn ở bất kỳ giai đoạn nào: Đây là nhóm có các tế bào thận đang suy giảm dần theo thời gian, bất kỳ sự xâm nhập nào của kim loại nặng hay các ancaloit lạ cũng có thể kích hoạt đợt cấp của suy thận mạn [5], [3].
Người mắc bệnh tiểu đường hoặc tăng huyết áp: Đây là hai yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến bệnh thận mạn tính [2], [8]. Trên nền mạch máu thận đã bị tổn thương do đường huyết hoặc huyết áp cao, việc nạp thêm dịch chiết thảo mộc không kiểm định sẽ đẩy nhanh tốc độ hủy hoại màng lọc cầu thận [8].
Bệnh nhân có tiền sử thiếu máu thiếu sắt mạn tính đi kèm bệnh thận: Sự thiếu hụt sắt làm tăng hấp thu và giữ lại kim loại nặng độc hại trong mô thận, làm mất đi khả năng tự bảo vệ của cơ quan này [3].
Người cao tuổi hoặc bệnh nhân đang dùng nhiều loại thuốc điều trị: Khả năng chuyển hóa của gan và đào thải của thận ở người lớn tuổi vốn đã suy giảm sinh lý, nguy cơ tương tác giữa thảo dược và thuốc tây y điều trị tim mạch, tiểu đường là cực kỳ nguy hiểm [5], [1].
Áp dụng thực tế và lời khuyên chăm sóc thận an toàn
Thay vì tìm kiếm các bài thuốc dân gian chưa được khoa học kiểm chứng, người bệnh suy giảm chức năng thận cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc khoa học để bảo vệ phần chức năng thận còn lại.
Trước hết, không tự ý sử dụng bất kỳ loại nước sắc từ thân, lá, rễ cây nào để uống thay nước hàng ngày. Nguồn nước uống tốt nhất và an toàn nhất cho thận là nước đun sôi để nguội hoặc nước tinh khiết đã qua hệ thống lọc đạt chuẩn. Lượng nước uống mỗi ngày cần được tính toán dựa trên mức độ suy thận và hướng dẫn cụ thể của bác sĩ điều trị, tránh uống quá nhiều gây quá tải tuần hoàn hoặc uống quá ít làm giảm tưới máu thận.
Thứ hai, duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng và kiểm soát chặt chẽ lượng muối nạp vào cơ thể. Việc giảm muối giúp kiểm soát tốt huyết áp, từ đó giảm áp lực lọc lên các cầu thận [4], [2]. Cần kiểm soát lượng đạm nạp vào tùy theo từng giai đoạn bệnh để tránh tạo ra quá nhiều ure và chất thải chứa nitơ.
Thứ ba, luôn thông báo cho bác sĩ điều trị biết về tất cả các sản phẩm bổ sung, vitamin hoặc bài thuốc cổ truyền mà bạn có ý định dùng [5], [1]. Bác sĩ chuyên khoa thận sẽ là người đánh giá chính xác loại dược chất nào an toàn và thành phần nào có nguy cơ gây độc cho tế bào thận của bạn. Việc phát hiện sớm và can thiệp y tế đúng lúc có thể giúp bảo tồn chức năng thận, ngăn ngừa nguy cơ phải lọc máu chu kỳ hoặc ghép thận nhân tạo [4].
Tự ý dùng nước sắc cây diễm mao hay bất kỳ loại cỏ cây thủy sinh nào là hành động mạo hiểm trực tiếp đánh cược sức khỏe của chính mình. Chăm sóc thận đòi hỏi sự kiên trì, khoa học và tuân thủ tuyệt đối phác đồ y khoa chứ không thể dựa vào những lời đồn thổi vô căn cứ.