Nhiều người mắc bệnh đại tràng mạn tính thường truyền tai nhau tìm đến các bài thuốc dân gian với hy vọng làm dịu đi những cơn đau bụng âm ỉ hay tình trạng rối loạn tiêu hóa kéo dài. Trong số các thảo dược quen thuộc, củ ba kích (Morinda officinalis) vốn nổi tiếng trong y học cổ truyền thường được nhắc tới như một vị thuốc bồi bổ sức khỏe. Điều này khiến không ít bệnh nhân băn khoăn liệu loại rễ cây này có thực sự giúp giảm viêm đại tràng hay không.
Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học hiện tại là các hợp chất chiết xuất từ rễ ba kích bước đầu cho thấy tiềm năng giảm viêm và bảo vệ niêm mạc trong các mô hình thử nghiệm tế bào và động vật [1, 2]. Tuy nhiên, những tác động tích cực này chỉ mới được ghi nhận ở dạng hoạt chất tinh khiết trong phòng thí nghiệm, chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người bệnh viêm loét đại tràng mạn tính. Vì vậy, người bệnh không thể tùy tiện sử dụng rễ thô để chữa bệnh.
Bản chất của viêm loét đại tràng mạn tính
Viêm loét đại tràng là một bệnh lý viêm ruột mạn tính với đặc trưng là các đợt bùng phát và thuyên giảm xen kẽ nhau [1]. Tình trạng viêm này thường chỉ giới hạn ở lớp niêm mạc ruột già, kéo dài liên tục từ trực tràng lên các phần khác của đại tràng [4, 7, 8]. Các tế bào miễn dịch như tế bào T hoạt hóa, tế bào đuôi gai và đại thực bào bị kích thích quá mức, gây tổn thương niêm mạc đại tràng nghiêm trọng [2].
Hậu quả của quá trình viêm là niêm mạc bị trợt loét, làm tăng tính thấm của ruột và dẫn đến các triệu chứng đặc trưng [3]. Người bệnh thường phải đối mặt với các đợt tiêu chảy ra máu lẫn chất nhầy, cảm giác mót rặn khó chịu và đau bụng âm ỉ kéo dài [6, 7]. Bệnh nhân cũng có nguy cơ tiến triển thành xơ hóa ruột do quá trình chuyển đổi biểu mô - trung mô hoặc biến chứng ung thư đại trực tràng [2, 3, 7].
Chiết xuất ba kích bảo vệ niêm mạc ruột như thế nào?
Cơ chế bệnh sinh của viêm loét đại tràng liên quan chặt chẽ đến sự tích tụ và hoạt động quá mức của các tế bào lympho T tại niêm mạc đại tràng [1, 8]. Ở trạng thái bình thường, các tế bào miễn dịch già cỗi hoặc bất thường sẽ tự chết theo chu trình (apoptosis) để ngăn ngừa phản ứng viêm lan rộng. Trong viêm loét đại tràng, chu trình tự chết này bị gián đoạn, khiến các tế bào lympho T sống dai dẳng và liên tục phóng thích cytokin tiền viêm [4].
Các nghiên cứu cho thấy chiết xuất rễ ba kích tự nhiên và rễ tóc nuôi cấy có khả năng thúc đẩy tế bào lympho T đi vào chu trình tự chết theo cơ chế phụ thuộc liều lượng [4]. Khi các tế bào miễn dịch hoạt động quá mức bị loại bỏ bớt, nồng độ các chất gây viêm giảm xuống rõ rệt [4]. Điều này giúp làm dịu ngọn lửa viêm nhiễm tại lớp niêm mạc đang bị tổn thương [4].
Song song đó, hoạt chất monotropein – một iridoid chính chiết xuất từ rễ ba kích – còn ngăn chặn tình trạng xơ hóa ruột bằng cách can thiệp vào con đường tín hiệu mTOR/P70S6K [5]. Monotropein ức chế sự phosphoryl hóa của protein mTOR, kích thích quá trình tự thực (autophagy) của tế bào và kìm hãm quá trình chuyển đổi biểu mô - trung mô gây sẹo hóa đường ruột [5]. Hoạt chất này cũng tác động lên thụ thể VDR và con đường JAK1/STAT1 để điều hòa quá trình phân cực của đại thực bào, ngăn chặn nguy cơ ung thư liên quan đến viêm đại tràng [6].
Nghiên cứu thực nghiệm nói gì về chiết xuất ba kích?
Năm 2017, một nghiên cứu trên động vật đã đánh giá hiệu quả của chiết xuất rễ ba kích tự nhiên (MORE) và chiết xuất rễ tóc ba kích nuôi cấy (MOHRE) [4]. Thử nghiệm được tiến hành trên mô hình chuột bị viêm loét đại tràng mạn tính do hóa chất dextran sodium sulfate 3% (DSS) gây ra, kết hợp với khảo sát tế bào lympho T trong ống nghiệm [4]. Phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao cho thấy hàm lượng iridoid ở rễ tự nhiên là 3,10% và rễ tóc là 3,01%, trong khi hàm lượng anthraquinone lần lượt là 0,14% và 0,66% [4].
Kết quả thực nghiệm ghi nhận việc điều trị bằng cả hai loại chiết xuất đều giúp giảm đáng kể các triệu chứng viêm đại tràng ở chuột, bao gồm tình trạng tiêu chảy, sụt cân và hiện tượng rút ngắn chiều dài đại tràng [4]. Các tổn thương mô học trên niêm mạc ruột cũng được phục hồi và nồng độ cytokin tiền viêm suy giảm rõ rệt [4]. Cả hai chiết xuất đều làm tăng tỷ lệ tế bào lympho T chết theo chu trình trong cơ thể sống và ngoài ống nghiệm [4].
Ở một nghiên cứu khác tập trung vào hoạt chất monotropein tinh khiết từ rễ ba kích trên chuột viêm đại tràng do DSS và dòng tế bào biểu mô IEC-6, các nhà khoa học nhận thấy monotropein làm giảm tổn thương đại tràng rõ rệt [5]. Hoạt chất này ngăn chặn các dấu ấn chuyển đổi biểu mô - trung mô do TGF-beta1 kích thích, nhờ đó ngăn ngừa biến chứng xơ hóa ruột mạn tính [5]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2023 còn xác nhận monotropein liên kết với thụ thể VDR, kích hoạt con đường JAK1/STAT1 nhằm điều chỉnh đại thực bào, qua đó ức chế sự hình thành khối u liên quan đến viêm đại tràng ở động vật biến đổi gen [6].
Ý nghĩa và giới hạn của các bằng chứng hiện có
Những phát hiện trên mang lại hy vọng lớn cho các nhà khoa học trong việc phân lập những phân tử có tiềm năng phát triển thuốc mới hỗ trợ đường tiêu hóa [1, 2, 3]. Việc chứng minh rễ tóc nuôi cấy có tác dụng sinh học tương đương rễ tự nhiên còn mở ra hướng sản xuất bền vững các hoạt chất quý bằng lò phản ứng sinh học [4].
Mặc dù vậy, khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới viên thuốc lâm sàng còn rất xa. Toàn bộ các dữ liệu hiện có về ba kích trong điều trị viêm đại tràng đều mới chỉ dừng lại ở loài chuột và mô hình nuôi cấy tế bào [1, 2, 3]. Cơ thể người có hệ vi sinh đường ruột và hệ miễn dịch phức tạp hơn rất nhiều. Hơn nữa, việc sử dụng hoạt chất tinh khiết trong ống nghiệm hoàn toàn khác với việc uống thuốc sắc từ rễ thô tại nhà.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng ba kích chữa bệnh đại tràng
Một sai lầm rất phổ biến của nhiều người là nhầm lẫn giữa hoạt chất chiết xuất tinh khiết và việc ngâm rượu ba kích nguyên củ để uống chữa bệnh tiêu hóa. Cồn trong rượu là chất kích thích trực tiếp làm tổn thương niêm mạc dạ dày và đại tràng, khiến các vết loét trở nên nghiêm trọng hơn, gia tăng nguy cơ chảy máu đường ruột [4, 6]. Bệnh nhân đang bị xuất huyết tiêu hóa hoặc viêm cấp tuyệt đối không được dùng rượu thuốc [7].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm rễ ba kích thô đun uống cũng có tác dụng tương tự như các chiết xuất thí nghiệm. Trong rễ tự nhiên chưa qua tinh chế, hàm lượng iridoid hay monotropein biến thiên rất lớn và còn chứa nhiều tạp chất [4]. Người bệnh nếu tự ý sắc uống có thể bị kích ứng đường tiêu hóa, khiến triệu chứng tiêu chảy và đau bụng thêm nặng nề.
Một số người còn tự ý ngưng các loại thuốc đặc trị do bác sĩ chỉ định như 5-aminosalicylic acid (5-ASA), corticosteroid hay thuốc ức chế miễn dịch để chuyển hẳn sang thảo dược [4, 6, 7]. Việc dừng thuốc kháng viêm đột ngột rất dễ dẫn đến những đợt bùng phát cấp tính dữ dội, gây nguy hiểm cho tính mạng [6, 7].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Người bị viêm loét đại tràng đang trong giai đoạn bùng phát cấp tính với triệu chứng tiêu chảy ra máu, phân có nhầy nhớt hoặc sụt cân nhanh tuyệt đối không được tự ý dùng ba kích [1, 6, 7]. Những trường hợp này cần được thăm khám tại các cơ sở chuyên khoa tiêu hóa để can thiệp y tế kịp thời [1].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên sử dụng các bài thuốc từ củ ba kích khi chưa có chỉ định y khoa. Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc đang sử dụng các thuốc ức chế miễn dịch, kháng thể đơn dòng điều trị bệnh ruột cần tránh kết hợp tùy tiện vì nguy cơ tương tác thuốc chưa lường trước được [4, 7].
Lời khuyên áp dụng thực tế cho người bệnh
Để kiểm soát bệnh viêm loét đại tràng mạn tính an toàn và hiệu quả, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa [4, 7]. Các nhóm thuốc nền tảng như 5-ASA, thuốc chống viêm hoặc thuốc sinh học đã được kiểm chứng lâm sàng cần được uống đúng liều, đúng cữ nhằm duy trì giai đoạn lui bệnh lâu dài [6, 7].
Nếu có nguyện vọng sử dụng thêm thảo dược hay y học cổ truyền để bồi bổ cơ thể, bệnh nhân phải tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ điều trị và chuyên gia đông y có chứng chỉ hành nghề. Khi được phép dùng ba kích, thảo dược này cần được sơ chế đúng quy chuẩn bằng cách rút bỏ lõi gỗ, chỉ lấy phần thịt của rễ, sau đó sao vàng hoặc phối ngũ thành thang thuốc chuẩn, tuyệt đối không ngâm rượu.
Bên cạnh đó, người bệnh nên xây dựng chế độ dinh dưỡng khoa học, ăn các món mềm, dễ tiêu, uống đủ nước và hạn chế thực phẩm nhiều dầu mỡ hay đồ cay nóng. Việc theo dõi sức khỏe định kỳ thông qua xét nghiệm phân hoặc nội soi đại tràng cũng vô cùng cần thiết để phát hiện sớm các dấu hiệu tái phát hoặc tổn thương tiền ung thư [1].
Viêm loét đại tràng mạn tính là một bệnh lý kéo dài và cần sự quản lý y tế chặt chẽ. Dù chiết xuất rễ ba kích chứa các hoạt chất có tiềm năng kháng viêm và bảo vệ niêm mạc trên động vật thử nghiệm, người bệnh tuyệt đối không dùng rễ cây tự nhiên để tự chữa bệnh. Lựa chọn an toàn nhất luôn là tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ và duy trì lối sống lành mạnh mỗi ngày.
