Nhiều người khi gặp các vấn đề về đường tiết niệu hoặc chức năng thận thường có xu hướng tìm đến các loại thảo dược lợi tiểu lưu truyền trong dân gian để "thanh lọc" cơ thể. Trong số đó, cây cần núi (tên khoa học là Levisticum officinale) là loại dược thảo quen thuộc thường được nhắc đến trong các bài thuốc dân gian hỗ trợ tiết niệu. Tuy nhiên, liệu giải pháp thảo mộc này có thực sự an toàn cho người đang mắc bệnh lý viêm thận cấp tính hay không?
Câu trả lời ngắn gọn và dứt khoát từ giới chuyên môn là: Người đang bị viêm thận cấp tuyệt đối không nên tự ý dùng các bài thuốc từ cần núi. Việc đưa một lượng thảo dược có tính kích thích bài tiết vào cơ thể khi thận đang sưng viêm có thể gây kích ứng nghiêm trọng nhu mô thận, làm tình trạng suy giảm chức năng thận trở nên trầm trọng hơn và dẫn đến nhiều biến chứng khó lường.
Viêm thận cấp và gánh nặng bài tiết của nhu mô thận
Viêm thận cấp là hội chứng tổn thương đột ngột tại các đơn vị thận (nephron), chủ yếu xảy ra ở cầu thận, ống thận hoặc mô kẽ thận. Khi tình trạng viêm cấp tính bùng phát, các tế bào nội mô mao mạch cầu thận bị phù nề, xung huyết và giảm diện tích lọc hữu dụng. Hậu quả là tốc độ lọc cầu thận sụt giảm nhanh chóng, làm ứ đọng các sản phẩm chuyển hóa độc hại cùng dịch thừa trong cơ thể.
Trong giai đoạn này, các mô thận đang chịu tổn thương cơ học và phản ứng miễn dịch rất nặng nề. Nhu mô thận cần được nghỉ ngơi tối đa và kiểm soát nghiêm ngặt về dịch thể, điện giải. Bất kỳ tác nhân nào thúc đẩy các tế bào thận phải gia tăng hoạt động bài tiết một cách cưỡng bức đều có thể trở thành "giọt nước tràn ly", biến tổn thương viêm hồi phục được thành tổn thương xơ hóa vĩnh viễn.
Hiểu lầm phổ biến: Uống thảo dược lợi tiểu để "thông thận, lọc độc"
Một suy nghĩ sai lầm ăn sâu vào tiềm thức của nhiều người bệnh là hễ bị bệnh thận thì cần uống nhiều nước lá hoặc các loại thảo dược lợi tiểu để tống chất độc ra ngoài. Họ tin rằng khi thấy lượng nước tiểu nhiều hơn tức là thận đang hoạt động tốt hơn và bệnh tình đang thuyên giảm. Đây là ngộ nhận nguy hiểm đối với bệnh nhân viêm thận cấp.
Cần núi từ lâu được biết đến trong y học cổ truyền như một vị thuốc có tác dụng kích thích bài tiết nước tiểu và giảm co thắt đường tiết niệu nhẹ. Tinh dầu chứa trong rễ và lá cây cần núi có chứa các hợp chất alkylphthalide và terpenoid. Các hoạt chất này khi đi qua màng lọc cầu thận có khả năng gây sung huyết nhẹ các mao mạch và kích thích trực tiếp biểu mô ống thận nhằm tăng thải trừ nước tiểu.
Ở người có chức năng thận bình thường, tác động kích thích nhẹ này có thể giúp tăng lượng nước tiểu và hỗ trợ làm sạch đường tiểu dưới. Tuy nhiên, đối với người đang có nhu mô thận bị viêm nhiễm cấp tính, sự kích ứng này giống như việc "đổ thêm dầu vào lửa". Các hóa chất kích thích sẽ làm tăng phản ứng viêm, gây sung huyết nặng nề hơn tại các vi mạch thận và có nguy cơ thúc đẩy hoại tử biểu mô ống thận.
Cần núi dưới góc nhìn khoa học hiện đại: Những nghiên cứu đã ghi nhận
Cần núi (Levisticum officinale) là loài thực vật thuộc họ Hoa tán (Apiaceae) từng được một số nghiên cứu tiền lâm sàng khảo sát về đặc tính chống oxy hóa và kháng viêm [1]. Tuy nhiên, các nghiên cứu này chỉ mới dừng lại ở mô hình thí nghiệm trên động vật và chủ yếu tập trung vào các cơ quan khác như hệ thần kinh chứ hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh tính an toàn hay hiệu quả trong điều trị viêm thận ở người.
Trong một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2020, các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá tác dụng bảo vệ thần kinh của chiết xuất cần núi (Levisticum officinale) trên chuột cống đực chủng Wistar [1]. Những con chuột thí nghiệm được cho uống chiết xuất cần núi với các mức liều lần lượt là 100, 200 và 400 mg/kg mỗi ngày trong vòng một tuần trước khi bị tiêm lipopolysaccharide (LPS) liều 1 mg/kg để kích hoạt phản ứng viêm thần kinh [1]. Nghiên cứu tiếp tục duy trì điều trị bằng chiết xuất thêm 3 tuần nữa, tổng thời gian can thiệp là 4 tuần [1]. Kết quả ghi nhận việc tiền xử lý với chiết xuất cần núi liều 100 mg/kg đã giúp cải thiện tình trạng suy giảm trí nhớ không gian, làm giảm mức biểu hiện mRNA của chất trung gian gây viêm interleukin-6, hạ nồng độ chất chỉ điểm tổn thương oxy hóa malondialdehyde, đồng thời phục hồi hoạt tính của các enzyme chống oxy hóa catalase và superoxide dismutase trong hồi hải mã [1].
Đến năm 2023, một nghiên cứu khác tiếp tục kiểm tra tác động kết hợp giữa tập luyện chạy máy chạy bộ và chiết xuất cần núi (Levisticum officinale) ở mức liều 100 mg/kg trên chuột Wistar bị gây viêm bởi LPS liều 1 mg/kg [2]. Nghiên cứu kéo dài can thiệp trong tổng cộng 4 tuần bao gồm 1 tuần tiền xử lý và 3 tuần sau khi tiêm LPS [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất cần núi khi kết hợp với hoạt động thể chất giúp giảm biểu hiện mRNA của interleukin-6, giảm mức malondialdehyde và tăng cường hoạt tính enzyme superoxide dismutase ở vùng não [2].
Mặc dù các nghiên cứu trên cho thấy cần núi có tiềm năng chống oxy hóa trên động vật gặm nhấm, cần nhấn mạnh rằng mô hình nghiên cứu này chỉ khảo sát tác động trên mô thần kinh và phản ứng viêm toàn thân ở chuột [2], [1]. Nghiên cứu hoàn toàn không đánh giá tính an toàn dược động học trên thận người, đặc biệt là trên các đối tượng có nhu mô thận đang bị tổn thương cấp tính [2], [1]. Việc suy diễn kết quả từ chuột sang người mắc bệnh thận là không có cơ sở khoa học.
Nguy cơ tổn thương thận cấp khi dùng thảo dược không kiểm soát
Thực tế lâm sàng cho thấy việc sử dụng các chế phẩm thảo dược không rõ thành phần hoặc không theo chỉ định y khoa có thể là căn nguyên trực tiếp dẫn đến suy thận cấp. Mặc dù nhiều loại cây cỏ tự nhiên được xem là lành tính theo kinh nghiệm truyền miệng, nhưng bằng chứng khoa học về độc tính của chúng đối với thận còn rất hạn chế [3].
Một báo cáo ca bệnh lâm sàng vào năm 2024 đã ghi nhận trường hợp một bệnh nhân 17 tuổi bị suy thận cấp nghiêm trọng kèm theo viêm thực quản, viêm dạ dày trợt và thiếu máu do viêm [3]. Sau khi loại trừ toàn bộ các nguyên nhân thường gặp khác, hội chứng suy giảm chức năng thận cấp tính này được xác định là do thói quen uống kéo dài một hỗn hợp gồm ba loại thảo dược dân gian tưởng chừng như vô hại: ngải tây (Artemisia absinthium), cỏ bạc đầu sọc (Marrubium vulgare) và cây hoa long đởm nhỏ (Centaurium erythraea) [3]. Khi tiến hành sinh thiết mô bệnh học ở thận của bệnh nhân, các bác sĩ đã phát hiện hình ảnh tổn thương viêm thận kẽ điển hình mà không hề có sự lắng đọng của phức hợp kháng thể [3]. Ca bệnh này là hồi chuông cảnh báo rõ ràng rằng các bài thuốc từ cây cỏ tự nhiên hoàn toàn có khả năng gây viêm hoại tử mô kẽ thận ở người [3].
Đối với cây cần núi, tinh dầu của loài cây này chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học cao. Nếu người bệnh đang bị tổn thương thận mà dung nạp các chất này, nguy cơ xuất hiện phản ứng dị ứng miễn dịch hoặc phản ứng kích ứng tế bào tại ống kẽ thận tương tự như tổn thương viêm thận kẽ là rất lớn.
Thận suy giảm chức năng: Tăng nhạy cảm và tích tụ độc tính
Khi cầu thận bị viêm, khả năng lọc và đào thải các hợp chất lạ (xenobiotics) của thận sụt giảm rõ rệt. Các nghiên cứu về dược lực học và an toàn thuốc đã chỉ ra rằng trên những bệnh nhân có suy giảm chức năng thận, nguy cơ gặp các biến cố bất lợi và độc tính do tích lũy chất luôn gia tăng đáng kể [4].
Chẳng hạn, một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2023 khảo sát dược động học và độ an toàn của thuốc nhắm đích osimertinib trên 31 bệnh nhân ung thư phổi có suy giảm chức năng thận hoặc thể trọng thấp chia làm bốn nhóm theo độ thanh thải cầu thận ước tính (eGFR) [4]. Nghiên cứu ghi nhận rằng mặc dù các thông số dược động học cơ bản không khác biệt lớn giữa các nhóm, các biến cố độc tính nghiêm trọng như nổi ban dạng mụn trứng cá, tiêu chảy, kéo dài khoảng QTc và bệnh phổi kẽ xuất hiện với tần suất cao hơn đáng kể ở những người có suy thận [4]. Điều này minh chứng rằng cơ thể người có thận bị tổn thương sẽ trở nên đặc biệt nhạy cảm với các phân tử thuốc và độc tố chuyển hóa [4].
Áp dụng nguyên lý này sang các bài thuốc thảo mộc như cần núi, khi tốc độ lọc cầu thận giảm sút, cơ thể không thể đào thải kịp thời các thành phần chuyển hóa trong thảo dược. Sự tích tụ này kéo dài thời gian tiếp xúc của các chất kích ứng với tế bào ống thận, gây độc trực tiếp lên nhu mô và có thể chuyển một đợt viêm thận cấp có thể phục hồi thành hoại tử ống thận cấp tính hoặc suy thận mạn giai đoạn cuối.
Những đối tượng tuyệt đối phải thận trọng và kiêng kỵ
Cần núi có thể được dùng làm gia vị hoặc dược liệu trong một số hoàn cảnh nhất định ở người khỏe mạnh, nhưng có những nhóm người tuyệt đối không được sử dụng:
Thứ nhất là người đang mắc các đợt viêm thận cấp hoặc đợt cấp của viêm thận mạn. Đây là nhóm đối tượng có nhu mô thận đang tổn thương nghiêm trọng, cần được bảo vệ nghiêm ngặt khỏi các chất kích thích lợi tiểu.
Thứ hai là người bị suy giảm chức năng thận từ mức độ vừa đến nặng, người đang chạy thận nhân tạo hoặc có độ lọc cầu thận sụt giảm. Thận của nhóm này không còn khả năng bài tiết các hợp chất chuyển hóa phức tạp từ thảo dược.
Thứ ba là người đang bị suy tim sung huyết hoặc phù do bệnh lý tim mạch, xơ gan. Cần núi có tác dụng kích thích bài niệu có thể làm xáo trộn cân bằng dịch và các ion điện giải quan trọng như natri, kali trong máu.
Thứ tư là phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú. Một số hoạt chất trong rễ cần núi có thể gây tăng co bóp cơ trơn tử cung, làm tăng nguy cơ sảy thai hoặc sinh non.
Cuối cùng là những người đang dùng các thuốc điều trị đặc hiệu như thuốc lợi tiểu hóa dược, thuốc hạ huyết áp hoặc thuốc ức chế miễn dịch. Các chất trong cần núi có thể tương tác với thuốc điều trị, làm thay đổi sinh khả dụng và độc tính của thuốc.
Lời khuyên chăm sóc thực tế cho người bệnh thận
Nếu bạn hoặc người thân được chẩn đoán mắc viêm thận cấp, việc quan trọng nhất là tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa thận và thực hiện chế độ nghỉ ngơi, dinh dưỡng khoa học:
- Tạm dừng mọi loại thảo dược và trà lợi tiểu: Tuyệt đối không dùng rễ, thân, lá cần núi hay bất kỳ loại thảo mộc truyền miệng nào như râu ngô, bông mã đề hay rễ cỏ tranh trong giai đoạn thận đang viêm cấp.
- Kiểm soát lượng nước đưa vào cơ thể: Lượng nước uống mỗi ngày cần được cân đong chính xác dựa trên lượng nước tiểu của ngày hôm trước cộng thêm lượng dịch mất qua mồ hôi và hơi thở (thường khoảng 300 - 500 ml), theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
- Ăn nhạt và giảm gánh nặng chuyển hóa: Hạn chế tối đa muối ăn, giảm lượng đạm (protein) nạp vào từ thịt đỏ nhằm giảm thiểu nồng độ urê và creatinin mà thận phải đào thải.
- Theo dõi sát các triệu chứng bất thường: Nếu xuất hiện các dấu hiệu như phù mi mắt, phù hai chân, tiểu ít, nước tiểu có màu đỏ hoặc sẫm như nước vối, tăng huyết áp hay khó thở, người bệnh cần đến ngay bệnh viện để kiểm tra.
Kết luận
Cần núi là một loại thảo dược có chứa các hoạt chất kích thích bài tiết nước tiểu, nhưng hoàn toàn không phải là phương thuốc cứu cánh cho người bệnh thận. Đối với người đang mắc viêm thận cấp, việc sử dụng các bài thuốc từ cần núi mang lại rủi ro kích ứng và phá hủy nhu mô thận lớn hơn rất nhiều so với bất kỳ lợi ích tiềm năng nào. Hãy luôn tham vấn ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi đưa bất kỳ loại thảo dược nào vào cơ thể để bảo vệ chức năng thận của bạn một cách an toàn nhất.