Người cao huyết áp có bắt buộc phải kiêng cà phê tuyệt đối?

Mỗi sáng dùng một tách cà phê là thói quen khó bỏ của nhiều người Việt. Tuy nhiên, khi nhận chẩn đoán tăng huyết áp, nhiều bệnh nhân lập tức được khuyên hoặc tự ý cắt bỏ hoàn toàn thức uống này vì sợ tim đập nhanh, mạch máu căng thẳng dẫn đến biến chứng nguy hiểm.

Thực tế, người cao huyết áp không bắt buộc phải kiêng cà phê tuyệt đối ^[1]. Các bằng chứng khoa học và hướng dẫn tim mạch gần đây cho thấy việc uống cà phê điều độ, đều đặn nhìn chung an toàn và thậm chí mang lại tác động trung tính hoặc có lợi đối với chỉ số huyết áp ở bệnh nhân tăng huyết áp mức độ nhẹ đến trung bình ^{[1] [2]}. Vấn đề cốt lõi nằm ở tần suất sử dụng, liều lượng và các yếu tố lối sống đi kèm như hút thuốc lá hay uống rượu bia ^{[3] [1] [4]}.

Tác động hai mặt: Tăng cấp tính nhưng ổn định dài hạn

Sự tranh cãi lâu nay về cà phê xuất phát từ tác động của caffeine lên hệ tim mạch ^[1]. Khi một người không có thói quen uống cà phê đột ngột nạp thức uống này, caffeine có thể gây tăng huyết áp cấp tính ^[1]. Một số dữ liệu cũng chỉ ra caffeine có khả năng làm tăng sức cản mạch máu và giảm lưu lượng máu não ^[5].

Tuy nhiên, phản ứng của cơ thể sẽ thay đổi nếu bạn duy trì thói quen uống đều đặn ^[5]. Khi tiếp xúc thường xuyên với caffeine, cơ thể hình thành sự dung nạp, làm giảm bớt hiện tượng tăng huyết áp đột ngột sau khi uống ^[5].

Hơn nữa, hạt cà phê không chỉ có caffeine mà còn chứa nhiều hợp chất sinh học và chất chống oxy hóa có đặc tính hạ huyết áp, bảo vệ tim mạch ^{[1] [2]}. Các chất chống oxy hóa này được cho là giúp đối kháng lại những tác động bất lợi của caffeine lên mạch máu ^[1]. Nhờ đó, việc tiêu thụ cà phê thường xuyên ở mức trung bình không làm mất kiểm soát huyết áp ở cả người bệnh đang điều trị lẫn chưa điều trị ^[1].

Các nghiên cứu lớn nói gì về thói quen uống cà phê?

Nhiều nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn trên thế giới đã theo dõi hàng nghìn người trong nhiều năm để làm rõ mối liên hệ giữa cà phê và huyết áp.

Một nghiên cứu công bố năm 2016 thuộc dự án HAPIEE tại Ba Lan đã theo dõi 2.725 người không bị tăng huyết áp ban đầu trong thời gian trung bình 5 năm ^[3]. Kết quả cho thấy so với người uống dưới 1 tách mỗi ngày, những người uống từ 3 đến 4 tách mỗi ngày có nguy cơ mắc tăng huyết áp thấp hơn ^[3]. Đáng chú ý, khi phân tích sâu theo tình trạng hút thuốc, lợi ích bảo vệ này chỉ xuất hiện rõ ở nhóm không hút thuốc lá ở cả hai giới, với tỷ số chênh (OR - chỉ số đo lường mức độ liên kết giữa yếu tố phơi nhiễm và bệnh) là 0,41 ở nam và 0,54 ở nữ ^[3]. Ngay cả việc uống trên 4 tách mỗi ngày cũng không làm tăng đáng kể nguy cơ mắc bệnh ^[3].

Tại châu Á, một nghiên cứu công bố năm 2023 dựa trên Khảo sát Kiểm tra Sức khỏe và Dinh dưỡng Quốc gia Hàn Quốc (KNHANES) giai đoạn 2012-2016 đã phân tích dữ liệu của 12.133 người trưởng thành ^[6]. Nhóm nghiên cứu định nghĩa tăng huyết áp là khi huyết áp tâm thu từ 140 mmHg trở lên, huyết áp tâm trương từ 90 mmHg trở lên hoặc đang dùng thuốc hạ áp ^[6]. Kết quả ghi nhận người uống trên 2 khẩu phần cà phê mỗi ngày có tỷ lệ mắc tăng huyết áp thấp hơn so với nhóm uống từ 2 khẩu phần trở xuống (OR là 0,84) ^[6]. Lợi ích này thể hiện rõ ở nhóm người lớn tuổi (trên mức tuổi trung vị của khảo sát) và người có mức cholesterol bình thường ^[6].

Tương tự, nghiên cứu đoàn hệ ELSA-Brasil công bố năm 2021 theo dõi 8.780 công chức Brazil trong độ tuổi 35-74 (chưa bị tăng huyết áp ban đầu) suốt 3,9 năm ^[7]. Mức tiêu thụ trung vị của nhóm uống cà phê là 150 mL mỗi ngày ^[7]. Sau thời gian theo dõi, có 1.285 người phát triển bệnh tăng huyết áp ^[7]. So với người không bao giờ hoặc hầu như không uống, nhóm uống từ 1 đến 3 tách mỗi ngày giảm nguy cơ mắc bệnh với rủi ro tương đối (RR) là 0,82; đặc biệt hiệu quả giảm nguy cơ này thể hiện ở những người chưa từng hút thuốc lá ^[7].

Khi nào cà phê trở thành yếu tố nguy cơ?

Dù nhiều nghiên cứu gần đây ủng hộ việc dùng cà phê, y văn thế giới vẫn ghi nhận các kết quả không đồng nhất, đặc biệt ở những công trình theo dõi dài hạn từ các thập niên trước hoặc trên nhóm đối tượng đặc thù ^{[5] [8] [4]}.

Nghiên cứu Johns Hopkins Precursors công bố năm 2002 đã theo dõi 1.017 nam cựu sinh viên y khoa da trắng (tuổi trung bình 26 khi bắt đầu) trong thời gian trung vị lên tới 33 năm ^[8]. Kết quả đo lường cho thấy uống 1 tách cà phê mỗi ngày làm tăng nhẹ huyết áp tâm thu thêm 0,19 mmHg và huyết áp tâm trương thêm 0,27 mmHg sau khi đã hiệu chỉnh các yếu tố như tiền sử gia đình, chỉ số khối cơ thể, hút thuốc, uống rượu và vận động ^[8]. Dù tỷ lệ mắc tăng huyết áp ở nhóm uống cà phê cao hơn nhóm không uống (28,3% so với 18,8%), nhưng sau khi điều chỉnh các biến số lối sống nêu trên, mối liên hệ giữa việc uống từ 5 tách trở lên mỗi ngày và bệnh tăng huyết áp không còn ý nghĩa thống kê ^[8]. Các tác giả kết luận cà phê chỉ đóng vai trò nhỏ trong sự phát triển của bệnh ^[8].

Tuy nhiên, một nghiên cứu tiến cứu khác công bố năm 2007 theo dõi 1.107 người da trắng vốn đã có chỉ số huyết áp cao (sàng lọc tăng huyết áp độ 1) trong 6,4 năm lại đưa ra cảnh báo thận trọng hơn ^[4]. Trong thời gian này, 561 người đã tiến triển thành tăng huyết áp dai dẳng cần can thiệp ^[4]. Nhóm uống cà phê phát triển thành tăng huyết áp dai dẳng nhiều hơn nhóm kiêng hoàn toàn (53,1% so với 43,9%), với tỷ số rủi ro sau hiệu chỉnh là 1,24 ^[4]. Đặc biệt, nguy cơ tăng huyết áp liên quan đến cà phê tăng dần theo mức độ tiêu thụ rượu bia của người đó ^[4].

Một bài tổng quan năm 2010 về nguy cơ đột quỵ ở phụ nữ cũng dẫn lại các dữ liệu trái chiều ^[5]. Trong khi dữ liệu từ nghiên cứu Nurses' Health Study (NHS và NHS II) cho thấy uống từ 6 tách trở lên mỗi ngày không làm tăng nguy cơ cao huyết áp ở phụ nữ, thì một nghiên cứu khác của nhóm tác giả Hu lại chỉ ra việc uống trên 2 tách mỗi ngày làm tăng nguy cơ phải sử dụng thuốc điều trị hạ áp ^[5]. Đáng lưu ý, có nghiên cứu ghi nhận việc tiêu thụ 3 tách cà phê mỗi ngày làm tăng gấp đôi nguy cơ đột quỵ ở những bệnh nhân đã mắc bệnh tăng huyết áp (RR là 2,1), do tác động làm giảm dòng máu não trên hệ mạch máu vốn đã tổn thương ^[5].

Những hiểu lầm thường gặp về cà phê và huyết áp

Hiểu lầm phổ biến nhất là hễ uống cà phê vào thấy huyết áp nhích lên thì nghĩa là cà phê gây bệnh cao huyết áp mạn tính. Như các tổng quan năm 2022 và 2025 đã làm rõ, hiện tượng tăng huyết áp chỉ xảy ra cấp tính ở người không quen uống ^[1]. Với người uống đều đặn mức độ vừa phải, cơ thể sẽ thích nghi và nhận được lợi ích bảo vệ từ các chất chống oxy hóa trong hạt cà phê, giúp giảm biến cố tim mạch và đái tháo đường tuýp 2 ^{[1] [2]}.

Hiểu lầm thứ hai là cho rằng mọi tách cà phê đều tác động giống nhau lên mọi người. Thực tế, hàm lượng caffeine và các hợp chất bảo vệ tim mạch phụ thuộc rất lớn vào giống cà phê, quy trình sản xuất và phương pháp pha chế ^[1]. Ngoài ra, yếu tố di truyền quy định tốc độ chuyển hóa caffeine ở từng cá nhân cũng giải thích vì sao có người uống hoàn toàn bình thường, có người lại nhạy cảm quá mức ^[1].

Ai cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng?

Dù các hướng dẫn tim mạch gần đây không cấm đoán cà phê, một số nhóm đối tượng vẫn cần hết sức dè dặt ^{[1] [2]}.

Thứ nhất là người có thói quen hút thuốc lá hoặc uống rượu bia ^{[3] [2] [4]}. Nghiên cứu tại Ba Lan và Brazil đều chỉ ra lợi ích giảm nguy cơ tăng huyết áp của cà phê chỉ có ở người không hút thuốc ^{[3] [7]}. Khói thuốc lá làm thay đổi quá trình chuyển hóa caffeine, còn rượu bia khi kết hợp với cà phê sẽ làm gia tăng đáng kể nguy cơ tiến triển thành tăng huyết áp dai dẳng ^{[2] [4]}.

Thứ hai là phụ nữ mang thai và người đang sử dụng một số loại thuốc điều trị bệnh lý khác, vì các yếu tố này làm biến đổi tốc độ chuyển hóa caffeine trong cơ thể ^[2].

Thứ ba là người chưa từng hoặc rất ít khi uống cà phê ^[1]. Việc nạp một lượng caffeine đột ngột ở nhóm này dễ gây vọt huyết áp cấp tính ^[1]. Bên cạnh đó, những người đã có tổn thương mạch máu nặng hoặc bệnh nhân tăng huyết áp có nguy cơ đột quỵ cao cần tham khảo kỹ ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng ^[5].

Uống cà phê thế nào để an toàn cho mạch máu?

Đối với người bình thường hoặc bệnh nhân tăng huyết áp mức độ nhẹ đến trung bình đã quen dùng cà phê, việc duy trì lượng uống vừa phải từ 1 đến 3 tách, hoặc tối đa 3 đến 4 tách mỗi ngày được xem là ngưỡng an toàn và có lợi ^{[3] [2] [7]}. Tại nghiên cứu ở Brazil, mức tiêu thụ trung vị ghi nhận là khoảng 150 mL mỗi ngày ^[7].

Cách thức pha chế và loại cà phê cũng quyết định lượng hoạt chất đi vào cơ thể ^[1]. Người bệnh nên ưu tiên các loại cà phê giữ được nhiều chất chống oxy hóa tự nhiên, hạn chế pha quá đặc nếu cơ thể nhạy cảm với caffeine ^[1]. Tuyệt đối không kết hợp việc uống cà phê với hút thuốc lá hay uống đồ uống có cồn để tránh làm mất đi tác dụng bảo vệ mạch máu ^{[3] [4]}.

Tóm lại, người bệnh cao huyết áp không cần phải từ bỏ hoàn toàn niềm vui thưởng thức cà phê nếu biết dùng đúng cách và điều độ ^{[1] [2]}. Thay vì lo lắng quá mức về tách cà phê sáng, người bệnh nên tập trung bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia và theo dõi huyết áp định kỳ ^{[3] [4]}. Nếu bạn đang dùng thuốc hạ áp hoặc có bệnh lý nền phức tạp, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để xác định lượng cà phê phù hợp nhất với thể trạng của mình ^[2].