Người tiểu đường tuýp 2 ăn mận tươi có lo tăng đường huyết đột ngột?

Mùa hè đến, mận chín đỏ bày bán khắp chợ. Người tiểu đường tuýp 2 thường kiêng khem trái cây có vị ngọt vì sợ đường huyết tăng vọt sau ăn.

Người tiểu đường tuýp 2 ăn được mận tươi mà không lo tăng đường huyết đột ngột nếu ăn nguyên quả với lượng vừa phải. Các nghiên cứu cho thấy mận cùng các loại quả thuộc phân chi Mận mơ giúp giảm nguy cơ tiểu đường tuýp 2 ^[1], đồng thời hỗ trợ giảm phản ứng insulin sau ăn ^[2] và cải thiện độ nhạy insulin trong các thử nghiệm tiền lâm sàng ^[3].

Nỗi lo đường huyết tăng vọt sau bữa ăn của người tiểu đường

Ở người tiểu đường tuýp 2, cơ thể gặp khó khăn trong việc kiểm soát lượng đường trong máu sau khi nạp thức ăn chứa tinh bột hoặc đường. Nghiên cứu công bố năm 2000 chỉ ra rằng đặc trưng của tiểu đường tuýp 2 là sự suy giảm khả năng tiết insulin nhanh và theo từng nhịp để đáp ứng với mức tăng đường huyết sau bữa ăn ^[4]. Chính việc thiếu hụt phản ứng tiết insulin nhanh ở giai đoạn sớm sau khi nạp đường, chứ không đơn thuần là tình trạng kháng insulin, là nguyên nhân dẫn đến tăng đường huyết sau ăn ở bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 béo phì ^[4].

Bên cạnh đó, tiểu đường tuýp 2 còn gắn liền với các bằng chứng sinh hóa về tình trạng viêm cấp độ thấp trong cơ thể ^[5]. Nghiên cứu năm 2002 trên 14 đối tượng cho thấy tình trạng tăng insulin máu kết hợp truyền đường làm khuếch đại hoặc kéo dài phản ứng tim mạch, các chất gây viêm như interleukin-6 (IL-6), yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và các hormone đối kháng khi cơ thể gặp độc tố vi khuẩn ^[5]. Do đó, giữ cho đường huyết và mức insulin sau ăn ổn định là mục tiêu quan trọng.

Chế độ ăn có chỉ số đường huyết (GI - thước đo tốc độ làm tăng đường máu của thực phẩm) thấp mang lại nhiều lợi ích sức khỏe, đặc biệt trong phòng ngừa các bệnh chuyển hóa như tiểu đường tuýp 2 ^[6]. Tuy nhiên, một nghiên cứu năm 1989 đánh giá trên 10 người khỏe mạnh, 10 người tiểu đường tuýp 1 và 12 người tiểu đường tuýp 2 khi ăn 3 bữa ăn hỗn hợp có cùng lượng chất bột đường và năng lượng lại cho thấy góc nhìn thận trọng hơn ^[7]. Ở người tiểu đường tuýp 2, không có sự khác biệt đáng kể về nhu cầu insulin giữa 3 bữa ăn thử nghiệm ^[7]. Điều này cho thấy việc chọn thực phẩm không chỉ nhìn vào tổng lượng chất bột đường hay chỉ số đường huyết đơn lẻ ^[7], mà cần xét đến dạng thực phẩm toàn phần, chất xơ và vi chất đi kèm.

Cơ chế mận tác động lên đường huyết và độ nhạy insulin

Các loại quả thuộc phân chi Mận mơ chứa nhiều hợp chất thực vật và vi chất có lợi cho quá trình chuyển hóa đường. Nghiên cứu năm 2005 ghi nhận quả mận chứa các hợp chất phenolic có tác dụng bảo vệ cơ thể trước các bệnh lý liên quan đến tuổi tác ^[3].

Cơ chế đầu tiên giúp mận hỗ trợ kiểm soát đường huyết nằm ở khả năng tác động lên mô mỡ và hormone điều hòa đường máu. Trong thử nghiệm trên mô hình động vật, việc bổ sung chiết xuất mận giúp làm tăng đáng kể nồng độ adiponectin trong huyết tương và tăng biểu hiện gen PPARgamma mRNA ở mô mỡ ^[3]. Adiponectin là một hormone có lợi do mô mỡ tiết ra; thông qua các cơ chế liên quan đến adiponectin này, mận có thể làm tăng độ nhạy insulin của cơ thể ^[3]. Khi độ nhạy insulin tăng, tế bào sử dụng đường hiệu quả hơn, giúp hạ mức đường trong máu ^[3].

Cơ chế thứ hai đến từ hàm lượng chất xơ và kali tự nhiên trong quả mận. Nghiên cứu lâm sàng năm 2020 cho thấy ăn mận giúp tăng tổng lượng chất xơ và kali nạp vào cơ thể mỗi ngày ^[2]. Việc tăng lượng kali trong chế độ ăn có mối liên hệ với việc giảm phản ứng tiết insulin sau bữa ăn ^[2]. Nhờ đó, tuyến tụy không phải làm việc quá sức để tiết lượng lớn insulin cùng lúc sau khi ăn.

Nghiên cứu khoa học nói gì về quả mận và bệnh tiểu đường?

Các bằng chứng khoa học từ nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn trên người, thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên cho đến nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật đều ghi nhận tác động tích cực của quả mận đối với quá trình chuyển hóa đường.

Nghiên cứu đầu tiên công bố năm 2013 phân tích dữ liệu từ 3 nghiên cứu đoàn hệ tương lai theo dõi dọc trên nam giới và phụ nữ tại Mỹ ^[1]. Kết quả cho thấy việc ăn nhiều trái cây nguyên quả gắn liền với giảm nguy cơ mắc tiểu đường tuýp 2, trong khi uống nhiều nước ép trái cây lại làm tăng nguy cơ này ^[1]. Cụ thể, khi thay thế mỗi 3 khẩu phần/tuần nước ép trái cây bằng cùng một lượng trái cây nguyên quả, nguy cơ mắc tiểu đường tuýp 2 giảm 7% đối với tổng các loại trái cây nguyên quả ^[1]. Nếu thay thế nước ép bằng nhóm quả đào, mận tươi và mơ, nguy cơ tiểu đường tuýp 2 giảm 11% ^[1]. Nếu thay thế bằng mận khô, nguy cơ này giảm tới 18% ^[1]. Đáng chú ý, nhóm nghiên cứu nhận thấy sự khác biệt về giá trị chỉ số đường huyết (GI) hay tải lượng đường huyết (GL) của các loại trái cây không phải là yếu tố giải thích cho mối liên hệ giảm nguy cơ bệnh của từng loại quả cụ thể ^[1].

Nghiên cứu thứ hai là thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng song song công bố năm 2020, thực hiện trên những người trưởng thành thừa cân khỏe mạnh trong thời gian 8 tuần ^[2]. Những người tham gia ăn bữa phụ bằng mận khô 2 lần mỗi ngày, so sánh với nhóm ăn bánh nướng xốp ít béo ^[2]. Kết quả sau 8 tuần cho thấy nhóm ăn mận có tổng lượng chất xơ và kali nạp vào hàng ngày cao hơn, đồng thời cải thiện tổng khả năng chống oxy hóa lúc đói ^[2]. Về mặt đường huyết, nhóm ăn mận có phản ứng insulin sau ăn thấp hơn so với nhóm ăn bánh nướng xốp ít béo ở cả thời điểm ban đầu và sau 8 tuần ^[2]. Ngoài ra, ăn mận còn giúp giảm cholesterol xấu (LDL-C) trong huyết tương ở tuần thứ 4 và tuần thứ 8, làm giảm tỷ lệ LDL-C:HDL-C trong suốt thử nghiệm ^[2]. Việc ăn thường xuyên một bữa phụ giàu chất bột đường trong 8 tuần cũng có xu hướng cải thiện phản ứng đường huyết cấp tính đối với bữa phụ đó ^[2].

Nghiên cứu thứ ba công bố năm 2005 đánh giá tác động chống tăng đường huyết của nước cốt mận cô đặc (plum ekisu) trên mô hình chuột béo phì kháng insulin và mắc tiểu đường tuýp 2 (chuột Wistar fatty và chuột db/db) ^[3]. Sau khi cho chuột uống chiết xuất mận, nồng độ đường huyết giảm có ý nghĩa thống kê (P < 0,05) và nồng độ chất béo trung tính (triglyceride) trong huyết tương cũng giảm rõ rệt (P < 0,01) so với nhóm đối chứng ^[3]. Việc điều trị bằng mận trong 2 tuần đã làm giảm diện tích dưới đường cong (AUC - chỉ số phản ánh tổng mức tăng theo thời gian) của cả đường huyết và insulin trong nghiệm pháp dung nạp đường ^[3]. Ở chủng chuột db/db, mận cũng làm giảm các chỉ số AUC này và làm giảm đường huyết trong nghiệm pháp dung nạp insulin ^[3].

Lợi ích thực sự và giới hạn của bằng chứng hiện có

Tổng hợp các nghiên cứu cho thấy quả mận mang lại nhiều lợi ích cho người có nguy cơ hoặc đang cần kiểm soát chuyển hóa đường và mỡ máu. Ăn mận nguyên quả thay cho nước ép giúp giảm nguy cơ tiến triển tiểu đường tuýp 2 ^[1]. Bổ sung mận làm bữa phụ giúp tăng chất xơ, tăng kali, tăng khả năng chống oxy hóa lúc đói, giảm mức tiết insulin sau ăn và giảm mỡ máu xấu LDL-C ở người thừa cân ^[2].

Tuy nhiên, người đọc cần nhìn nhận rõ giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại để không kỳ vọng quá mức. Thứ nhất, kết quả tăng độ nhạy insulin thông qua hormone adiponectin và giảm trực tiếp đường huyết của nước cốt mận cô đặc mới được chứng minh trên mô hình chuột thí nghiệm béo phì tiểu đường ^[3], chưa phải là kết quả thử nghiệm thuốc điều trị trực tiếp trên bệnh nhân tiểu đường tuýp 2.

Thứ hai, trong thử nghiệm lâm sàng năm 2020 trên người trưởng thành thừa cân, các nhà khoa học cũng thẳng thắn bác bỏ một phần giả thuyết ban đầu khi ghi nhận mận khô không làm thay đổi mức chất béo trung tính (triglyceride) trong huyết tương trên người, không làm giảm cân nặng, thành phần cơ thể, các dấu ấn viêm trong máu hay nồng độ adipokine ^[2]. Phản ứng insulin sau ăn ở nhóm dùng mận tuy thấp hơn nhóm ăn bánh nướng xốp ít béo, nhưng xét theo thời gian từ đầu đến cuối kỳ 8 tuần trong cùng một nhóm thì không có sự thay đổi khác biệt ^[2].

Những hiểu lầm thường gặp khi ăn mận và trái cây

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng việc uống nước ép mận hoặc nước ép trái cây với việc ăn quả mận tươi nguyên xác. Nghiên cứu trên 3 đoàn hệ lớn năm 2013 đã khẳng định uống nhiều nước ép trái cây làm tăng nguy cơ mắc tiểu đường tuýp 2, trong khi ăn quả nguyên xác giúp giảm nguy cơ ^[1]. Khi ép lấy nước, phần bã chất xơ bị loại bỏ, làm mất đi lợi thế bảo vệ đường huyết của quả nguyên vẹn.

Hiểu lầm thứ hai là ăn mận nhiều sẽ gây rối loạn tiêu hóa hoặc tiêu chảy. Dữ liệu thu thập từ Bảng câu hỏi về thói quen đại tiện trong thử nghiệm lâm sàng năm 2020 trên người trưởng thành thừa cân (cùng các nghiên cứu trước đó của cùng phòng thí nghiệm trên phụ nữ trưởng thành) cho thấy việc ăn mận khô làm bữa phụ 2 lần mỗi ngày không gây ảnh hưởng đáng kể đến thói quen đại tiện ^[2].

Hiểu lầm thứ ba là chỉ cần nhìn vào bảng chỉ số đường huyết (GI) để đoán mức tăng đường máu và nhu cầu insulin sau bữa ăn. Nghiên cứu năm 1989 chỉ ra rằng cả hàm lượng chất bột đường lẫn chỉ số đường huyết (đo trên người khỏe mạnh) đều không giúp dự đoán chính xác nhu cầu insulin sau bữa ăn ở người bệnh tiểu đường thiếu hụt insulin ^[7]. Phản ứng đường huyết ở người khỏe mạnh không có mối liên hệ trực tiếp với nhu cầu insulin thực tế ở người bệnh tiểu đường khi ăn các bữa ăn hỗn hợp ^[7]. Hơn nữa, nghiên cứu năm 2013 cũng cho thấy chỉ số GI/GL của trái cây không quyết định việc loại quả đó làm giảm nguy cơ tiểu đường nhiều hay ít ^[1]. Do đó, người bệnh cần theo dõi phản ứng đường máu của chính bản thân mình thay vì chỉ dựa vào con số lý thuyết.

Ai nên thận trọng khi ăn mận?

Dù mận mang lại lợi ích cho chuyển hóa, một số nhóm người bệnh tiểu đường tuýp 2 cần đặc biệt thận trọng và tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi thay đổi khẩu phần ăn.

Trước hết là bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 đang tiêm insulin hoặc dùng thuốc kích thích tiết insulin có nguy cơ bị hạ đường huyết nếu dùngmận thay thế hoàn toàn bữa chính mà không chỉnh liều thuốc. Nghiên cứu năm 2011 về phản ứng thần kinh nội tiết đối với tình trạng hạ đường huyết cho thấy ở bệnh nhân tiểu đường tuýp 2, phản ứng tiết các hormone bảo vệ cơ thể khi tụt đường máu (như glucagon, hormone tăng trưởng, cortisol) có thể bị suy giảm hoặc biến đổi thất thường tùy thuộc vào thời gian mắc bệnh, chức năng tế bào beta còn lại của tuyến tụy và biến chứng thần kinh tự chủ ^[8]. Do cơ chế tự bảo vệ khi hạ đường huyết có thể không nguyên vẹn ^[8], người bệnh tuyệt đối không nhịn cơm để ăn toàn mận.

Tiếp theo là người có bệnh lý thận mạn tính cần hạn chế kali. Thử nghiệm năm 2020 chỉ ra rằng ăn mận 2 lần mỗi ngày làm tăng đáng kể lượng kali nạp vào cơ thể trong suốt 8 tuần ^[2]. Với người khỏe mạnh, tăng kali giúp ích cho phản ứng insulin và giảm nguy cơ bệnh mạn tính ^[2], nhưng với người suy thận có chỉ định kiêng kali từ bác sĩ, lượng kali tăng thêm này cần được kiểm soát chặt chẽ.

Người có bệnh lý dạ dày hoặc đang dùng nhiều loại thuốc điều trị bệnh nền cũng nên hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để sắp xếp lượng trái cây phù hợp trong tổng khẩu phần hàng ngày.

Cách ăn mận đúng cho người tiểu đường tuýp 2

Để tận dụng lợi ích của quả mận mà không làm xáo trộn đường huyết, người bệnh có thể áp dụng các nguyên tắc thực tế dựa trên dữ liệu nghiên cứu:

• Ăn nguyên quả, bỏ thói quen uống nước ép: Hãy ăn mận tươi nguyên quả (hoặc mận khô nguyên quả không tẩm thêm đường) để giữ trọn lượng chất xơ và hợp chất phenolic ^[3]. Việc thay thế 3 khẩu phần nước ép trái cây mỗi tuần bằng trái cây nguyên quả như nhóm đào, mận, mơ giúp giảm 11% nguy cơ tiểu đường tuýp 2 ^[1].
• Dùng làm bữa phụ định lượng rõ ràng: Thay vì ăn các món bánh ngọt hay bánh nướng tinh chế, người bệnh có thể chia mận thành bữa phụ nhỏ trong ngày. Trong thử nghiệm lâm sàng năm 2020, việc dùng mận làm bữa phụ 2 lần/ngày thay cho bánh nướng xốp ít béo đã giúp giữ mức phản ứng insulin sau ăn thấp hơn và giảm mỡ máu xấu LDL-C ^[2].
• Kết hợp trong chế độ ăn giàu chất xơ và đạm: Nghiên cứu năm 1989 ghi nhận bữa ăn giàu chất xơ và giàu đạm có xu hướng hỗ trợ kiểm soát nhu cầu insulin tốt hơn ở người bệnh tiểu đường so với bữa ăn ít chất xơ, ít đạm, nhiều béo ^[7]. Người bệnh nên duy trì bữa chính cân bằng rau xanh, đạm nạc và dùng mận với lượng vừa phải.
• Không coi mận là thuốc chữa bệnh: Các hợp chất trong mận hỗ trợ chuyển hóa đường và mỡ máu ^[3], nhưng không thể thay thế thuốc điều trị đặc hiệu (như các thuốc giúp khôi phục nhịp tiết insulin nhanh sau ăn ở người tiểu đường tuýp 2 ^[4]).

Tóm lại, người tiểu đường tuýp 2 hoàn toàn có thể thưởng thức mận tươi trong thực đơn hàng ngày nếu ăn nguyên quả và kiểm soát khẩu phần hợp lý. Loại quả này cung cấp chất xơ, kali cùng các chất chống oxy hóa giúp hỗ trợ phản ứng insulin và cải thiện mỡ máu mà không gây tăng đường huyết đột ngột. Người bệnh cần duy trì phác đồ điều trị của bác sĩ, theo dõi đường máu định kỳ và kết hợp lối sống vận động lành mạnh để kiểm soát bệnh bền vững.