Nhiều người có thói quen nhâm nhi một tách trà hoa cúc La Mã (chamomile) ấm áp vào buổi tối để thư giãn tinh thần và tìm kiếm giấc ngủ ngon sau ngày dài làm việc. Với hương thơm dịu nhẹ cùng danh tiếng lành tính lâu đời, loại thảo mộc này từ lâu đã trở thành thức uống quen thuộc trong nhiều gia đình. Tuy nhiên, không ít người có cơ địa dị ứng phấn hoa băn khoăn liệu bản thân có thể an tâm thưởng thức loại trà này hay không.

Câu trả lời ngắn gọn là người có cơ địa dị ứng phấn hoa, đặc biệt là phấn hoa thuộc họ Cúc (Asteraceae), cần hết sức cẩn trọng và tốt nhất nên tham khảo ý kiến chuyên gia trước khi dùng cúc La Mã. Dù được xem là an toàn với đa số người dùng thông thường, cúc La Mã tiềm ẩn nguy cơ gây ra phản ứng chéo nghiêm trọng ở những người vốn đã nhạy cảm với các loại phấn hoa cùng họ.

Mối liên hệ sinh học giữa cúc La Mã và phấn hoa gây dị ứng

Để hiểu vì sao một tách trà thảo mộc thơm lành lại có thể châm ngòi cho cơn dị ứng, chúng ta cần nhìn vào nguồn gốc thực vật học của cúc La Mã. Cúc La Mã thuộc họ Cúc (Asteraceae hay Compositae), một trong những họ thực vật lớn nhất và có khả năng phát tán phấn hoa gây dị ứng đường hô hấp mạnh mẽ nhất trong tự nhiên [1]. Các loại cỏ dại phát tán phấn hoa nhờ gió thuộc họ này là nguyên nhân hàng đầu gây ra các đợt bùng phát viêm mũi dị ứng vào cuối mùa hè và mùa thu [1].

Hiện tượng dị ứng chéo xảy ra khi hệ miễn dịch của cơ thể nhầm lẫn giữa các protein có cấu trúc tương đồng nhau [2]. Khi một người hít phải phấn hoa cỏ dại, hệ miễn dịch sẽ tạo ra các kháng thể IgE đặc hiệu để chống lại các protein kháng nguyên này [2]. Khi người đó uống trà hoặc tiếp xúc với cúc La Mã, các kháng thể IgE sẵn có trong máu nhận diện nhầm các protein tương tự có trong hoa cúc, từ đó kích hoạt phản ứng dị ứng toàn thân hoặc tại chỗ [2].

Cơ chế này tương tự như các hội chứng dị ứng phấn hoa - thực phẩm đã được y văn ghi nhận, chẳng hạn như hội chứng ngải cứu - cúc La Mã (mugwort-chamomile) hoặc các dị ứng chéo liên quan đến cỏ phấn hương (ragweed) [2], [3]. Các biểu hiện lâm sàng có thể dao động rất rộng, từ cảm giác ngứa ngáy, khó chịu ở khoang miệng cho đến các phản ứng viêm da hoặc sốc phản vệ nguy hiểm [2], [3].

Dị ứng chéo qua đường hô hấp và tiêu hóa diễn ra thế nào?

Nghiên cứu công bố năm 2015 chỉ ra rằng ở những bệnh nhân bị dị ứng đường hô hấp, phản ứng chéo giữa các dị nguyên đường thở (aeroallergens) và dị nguyên thực phẩm có thể gây ra dị ứng thức ăn với mức độ từ hội chứng dị ứng miệng cho đến sốc phản vệ nặng [2]. Sự mẫn cảm ban đầu của hệ miễn dịch qua trung gian kháng thể IgE với các dị nguyên dạng hít dẫn đến phản ứng quá mẫn khi tiêu thụ các sản phẩm có nguồn gốc thực vật liên quan [2].

Bên cạnh đó, các sản phẩm chứa phấn hoa từ các loài thuộc họ Cúc, điển hình như cỏ phấn hương và ngải cứu, cũng đã được ghi nhận gây phản ứng dị ứng ở bệnh nhân mẫn cảm hô hấp khi họ vô tình dùng mật ong, sữa ong chúa hoặc thực phẩm chức năng chứa phấn hoa [2]. Do đó, việc chẩn đoán dựa trên sinh học phân tử ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc làm rõ mức độ mẫn cảm IgE có ý nghĩa lâm sàng giữa dị nguyên đường thở và thực phẩm [2].

Đến năm 2024, một tổng quan y khoa nhấn mạnh rằng các loại cỏ dại thụ phấn nhờ gió thuộc họ Cúc là nguồn dị nguyên đường thở lớn và tạo ra gánh nặng sức khỏe đáng kể tại châu Âu vào cuối hè và mùa thu [1]. Những người bị dị ứng hô hấp với phấn cỏ dại hoàn toàn có thể gặp phải phản ứng quá mẫn đối với các chế phẩm thuốc thảo dược bào chế từ các cây có phản ứng chéo thuộc họ Cúc, bao gồm cúc La Mã, cúc vạn thọ (marigold) và cúc dại tím (purple coneflower) [1].

Chính vì vậy, Ủy ban Sản phẩm Thuốc Thảo dược thuộc Cơ quan Quản lý Dược phẩm Châu Âu (EMA) đã đưa ra những khuyến nghị để các bác sĩ chuyên khoa dị ứng, tai mũi họng và hô hấp lưu ý giáo dục người bệnh về các rủi ro tiềm ẩn này [1].

Các bằng chứng khoa học cụ thể nói lên điều gì?

Để xác định chính xác mức độ nguy cơ của cúc La Mã trên người có tiền sử dị ứng, nhiều nghiên cứu lâm sàng và thử nghiệm in vivo đã được tiến hành qua các thời kỳ:

Một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2001 đã tiến hành khảo sát phản ứng chéo trên 24 bệnh nhân bị hen phế quản hoặc viêm mũi dị ứng đã được xác định mẫn cảm nguyên phát với ngải cứu (Artemisia vulgaris) [4]. Khi thực hiện test lẩy da (skin prick test) với cúc La Mã (Matricaria chamomilla), có tới 21 trong tổng số 24 bệnh nhân cho kết quả dương tính [4]. Thử nghiệm kích thích kết mạc cho thấy 18 bệnh nhân dương tính với ngải cứu và 13 bệnh nhân dương tính với chiết xuất phấn hoa cúc La Mã [4].

Đáng chú ý hơn, khi thử nghiệm kích thích phế quản, có 15 bệnh nhân phản ứng dương tính với ngải cứu và 16 người phản ứng dương tính với phấn hoa cúc La Mã [4]. Khi thực hiện thử thách đường uống trực tiếp bằng dịch hãm trà cúc La Mã thương mại, 13 người trong số 24 bệnh nhân đã xuất hiện phản ứng dương tính [4]. Kết quả này khẳng định mức độ phản ứng chéo in vivo rất cao giữa ngải cứu và cúc La Mã, đồng thời cho thấy việc mẫn cảm với ngải cứu là yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến các triệu chứng dị ứng khi uống trà cúc [4].

Nghiên cứu công bố năm 2015 đã phân tích cấu trúc của các dị nguyên men pectate lyase – nhóm dị nguyên chính gây dị ứng hô hấp có trong cỏ phấn hương (Amb a 1) và ngải cứu (Art v 6) [5]. Các mẫu huyết thanh từ các đoàn hệ bệnh nhân tại Áo, Canada, Ý và Nhật Bản cùng mô hình chuột thực nghiệm đã được kiểm tra bằng xét nghiệm ELISA và ức chế chéo [5].

Kết quả cho thấy có sự phản ứng chéo rất rõ rệt giữa các dị nguyên pectate lyase trong nội bộ họ Cúc Asteraceae [5]. Kháng thể được tạo ra khi tiếp xúc với một loài cỏ dại trong họ Cúc có xu hướng phản ứng chéo mạnh mẽ với các thành phần dị nguyên của các loài khác trong cùng họ [5].

Năm 2006, một nghiên cứu tập trung vào dị ứng tiếp xúc với các loại trà thảo mộc thuộc họ Cúc ở 20 bệnh nhân đã xác định dị ứng tiếp xúc với sesquiterpene lactone (SLs) [6]. Khi thực hiện thử nghiệm áp da (patch test) với dịch chiết nước của 8 loại trà thảo mộc khác nhau thuộc họ Cúc, có 18 trên 20 bệnh nhân xuất hiện phản ứng dương tính [6]. Phản ứng chủ yếu xảy ra với các loại trà làm từ cúc La Mã Đức, bồ công anh và cây ngải, trong đó hoạt chất parthenolide là chất đồng phản ứng phổ biến nhất [6]. Điều này minh chứng rằng phần lớn những người nhạy cảm với nhóm chất sesquiterpene lactone cũng sẽ dị ứng với các loại trà thương mại từ họ Cúc [6].

Tại Hamburg (Đức), một thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn từ năm 1985 đến năm 1991 đã đánh giá nguy cơ viêm da tiếp xúc trên 3.851 cá nhân bằng miếng dán chứa chiết xuất thực vật [7]. Trong số này, 118 người (chiếm 3,1%) có phản ứng dị ứng [7]. Khi kiểm tra sâu hơn với từng loài cụ thể trong họ Cúc, cúc thơm feverfew gây tỷ lệ phản ứng cao nhất (70,1%), tiếp theo là hoa cúc chrysanthemum (63,6%), cúc ngải tansy (60,8%), còn cúc La Mã nằm ở mức trung bình với 56,5% [7].

Một nghiên cứu khác ghi nhận trên 686 đối tượng tiếp xúc với hỗn hợp sesquiterpene lactone hoặc chiết xuất họ Cúc cho thấy tỷ lệ dị ứng là 4,5% [7].

Tuy nhiên, các phản ứng không phải lúc nào cũng biểu hiện giống nhau qua mọi con đường tiếp xúc. Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã thực hiện thử nghiệm mù đôi, có đối chứng ngẫu nhiên trên các cá nhân có dị ứng tiếp xúc với hỗn hợp sesquiterpene lactone (SLM) nhằm kiểm tra xem trà cúc La Mã dạng uống có gây bùng phát viêm da dị ứng toàn thân hay không [8]. Các tình nguyện viên được cho uống viên nang chứa trà cúc La Mã đông khô hoặc viên nang giả dược chứa lactose sau 6 tuần làm patch test [8].

Kết quả cho thấy không có đối tượng nào bị bùng phát trở lại các phản ứng viêm da tại vị trí dán test cũ đã lành [8]. Đánh giá theo thang điểm số NRS cho thấy tình trạng chàm tay tự cảm nhận bị xấu đi ở cả nhóm dùng cúc La Mã lẫn nhóm dùng lactose, do đó không tìm thấy bằng chứng cho thấy trà cúc gây viêm da dị ứng toàn thân ở nhóm người này [8].

Giới hạn của bằng chứng và những ngộ nhận thường gặp

Mặc dù các dữ liệu khoa học đã chỉ ra nguy cơ dị ứng chéo, chúng ta cũng cần nhìn nhận các giới hạn của bằng chứng hiện có. Nhìn chung, tỷ lệ người dị ứng với cúc La Mã trong toàn bộ dân số là tương đối thấp, và cúc La Mã đã được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) xếp vào danh sách các chất nhìn chung được công nhận là an toàn (GRAS) [7].

Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng "thảo mộc tự nhiên thì tuyệt đối lành tính và không thể gây dị ứng". Trên thực tế, các dị nguyên tự nhiên từ phấn hoa họ Cúc như men Amb a 1 xúc tác quá trình phân hủy pectin của thành tế bào thực vật có khả năng kích thích miễn dịch rất cao [3], [5]. Khi hái hoa hoặc chế biến trà, một lượng phấn hoa tự nhiên vẫn có thể sót lại trên cánh hoa và đi vào nước hãm [2], [4].

Hiểu lầm thứ hai là việc dùng trà cúc để ngâm, rửa mắt sẽ giúp làm dịu triệu chứng ngứa mắt do dị ứng thời tiết. Một nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc dùng trà cúc La Mã để rửa mắt ở những bệnh nhân sốt cỏ khô (hay fever) đang bị viêm kết mạc thực chất lại làm trầm trọng thêm tình trạng viêm mắt [7]. Trái lại, việc uống trà cúc theo đường tiêu hóa ở nhóm bệnh nhân này không làm viêm mắt nặng thêm [7].

Ngoài ra, một yếu tố gây nhiễu trong đời sống là vấn đề tạp nhiễm dược liệu. Một số báo cáo về phản ứng dị ứng khi dùng cúc La Mã có thể bắt nguồn từ việc nguyên liệu bị lẫn với "dog chamomile" – một loài cây dại có hình dáng bên ngoài rất giống cúc La Mã nhưng có vị khó chịu và mang đặc tính gây dị ứng cực kỳ mạnh [7].

Những ai cần thận trọng hoặc tránh dùng cúc La Mã?

Dựa trên các nghiên cứu về phản ứng chéo và dị ứng tiếp xúc, những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng:

  • Người có tiền sử viêm mũi dị ứng, hen suyễn do phấn hoa cỏ phấn hương (ragweed) hoặc ngải cứu (mugwort) [2], [1], [4].
  • Người từng được chẩn đoán viêm da tiếp xúc hoặc có kết quả patch test dương tính với nhóm hợp chất sesquiterpene lactone (SLs) hay các cây thuộc họ Cúc [6], [7].
  • Những người từng có biểu hiện ngứa môi, ngứa họng khi ăn một số loại trái cây, gia vị có phản ứng chéo với ngải cứu hoặc cỏ phấn hương (như dưa gang, chuối, mù tạt, cần tây) [2], [3].
  • Bệnh nhân đang bị viêm kết mạc dị ứng trong mùa phấn hoa nở rộ không được dùng nước trà cúc để rửa mắt [7].
  • Tính an toàn của cúc La Mã đối với trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú, cũng như người mắc các bệnh lý về gan hoặc thận hiện vẫn chưa được thiết lập đầy đủ [7].

Nếu bạn thuộc các nhóm trên nhưng chưa rõ tình trạng mẫn cảm của bản thân, việc thăm khám tại các chuyên khoa dị ứng - miễn dịch lâm sàng là rất cần thiết trước khi quyết định sử dụng các chế phẩm từ cúc La Mã [1].

Hướng dẫn sử dụng an toàn trong đời sống

Đối với những người không có cơ địa dị ứng phấn hoa hoặc đã được bác sĩ xác định an toàn, việc sử dụng cúc La Mã vẫn nên tuân thủ các nguyên tắc thận trọng để phòng ngừa rủi ro:

  • Lựa chọn nguồn gốc rõ ràng: Chỉ mua trà và các sản phẩm chiết xuất cúc La Mã từ các thương hiệu uy tín, có kiểm định chất lượng nghiêm ngặt nhằm tránh nguy cơ nhầm lẫn hoặc lẫn tạp loài "dog chamomile" có độc tính dị ứng cao [7].
  • Thử nghiệm từng lượng nhỏ: Lần đầu tiên sử dụng, bạn chỉ nên nhấp một ngụm nhỏ và theo dõi phản ứng của khoang miệng cũng như cơ thể trong vòng 24 đến 48 giờ. Nếu xuất hiện cảm giác ngứa họng, sưng môi, nổi mề đay hoặc khó thở, cần ngưng dùng ngay lập tức [2], [4].
  • Dùng đúng mục đích: Tuyệt đối không tự ý dùng nước trà cúc La Mã tự pha để nhỏ mắt, rửa mắt hay đắp lên các vết thương hở trên da khi chưa có chỉ định y khoa [7].
  • Chú ý dạng chế biến: Các dạng chiết xuất cô đặc, cồn thuốc hoặc tinh dầu cúc La Mã thường chứa hàm lượng hoạt chất cao hơn nhiều so với trà túi lọc thông thường, do đó nguy cơ kích ứng tiếp xúc cũng có thể gia tăng ở người nhạy cảm [3], [6].

Cúc La Mã vẫn là một thảo dược giá trị với hương vị thư thái được ưa chuộng qua nhiều thế kỷ. Tuy nhiên, tự nhiên không đồng nghĩa với việc phù hợp cho tất cả mọi người. Sự hiểu biết đúng đắn về cơ địa dị ứng của bản thân và tôn trọng các khuyến cáo khoa học là cách tốt nhất để chăm sóc sức khỏe một cách an toàn và bền vững.