Người có làn da ngăm đen có cần dùng kem chống nắng không?

Nhiều người sở hữu làn da ngăm đen thường cho rằng bản thân có lớp bảo vệ tự nhiên vững chắc trước ánh nắng mặt trời. Thói quen bỏ qua kem chống nắng vì nghĩ rằng da tối màu không thể bị cháy nắng hay tổn hại bởi tia cực tím là một quan niệm rất phổ biến trong đời sống hàng ngày.

Thực tế, người có làn da sẫm màu vẫn chịu ảnh hưởng tiêu cực từ tia bức xạ cực tím và hoàn toàn cần được bảo vệ đúng cách. Mặc dù lượng hắc tố tự nhiên giúp giảm nguy cơ bị cháy nắng tức thì, việc tiếp xúc với ánh nắng mà không che chắn vẫn để lại nhiều hệ lụy sức khỏe lâu dài.

Hiểu lầm phổ biến về làn da ngăm và khả năng tự bảo vệ

Trong cộng đồng, làn da ngăm thường gắn liền với hình ảnh khỏe khoắn và sức chịu đựng thời tiết tốt. Một khảo sát thực hiện trên 700 người tại Canada cho thấy có tới một nửa số người tham gia đồng tình hoặc rất đồng ý với suy nghĩ rằng bản thân trông đẹp hơn hoặc khỏe mạnh hơn khi có làn da rám nắng ^[1]. Tâm lý này dẫn đến xu hướng lơ là trước các biện pháp an toàn khi ra ngoài trời.

Cũng trong nghiên cứu tại Canada này, thói quen bôi kem chống nắng thường xuyên chỉ được duy trì ở một nửa số người được khảo sát, trong khi có 60% từng bị cháy nắng hơn 10 lần trong đời và 58% từng bị ít nhất một lần cháy nắng phồng rộp ^[1]. Điều này phản ánh thực trạng rằng việc thiếu phòng ngừa ánh nắng diễn ra khá phổ biến ngay cả khi các nguy cơ tổn thương da luôn hiện hữu ^[1].

Sự chủ quan bắt nguồn từ việc màu da bên ngoài không hoàn toàn đồng nghĩa với mức độ an toàn trước tia cực tím. Theo một nghiên cứu cắt ngang trên 3.386 cá nhân, chủng tộc, giới tính, màu da, màu mắt và màu tóc tự báo cáo chỉ là những yếu tố dự báo độc lập nhưng yếu đối với độ nhạy cảm ánh sáng thực tế của một người ^[2]. Bác sĩ hay bản thân người bệnh chỉ dựa vào mắt nhìn màu da bên ngoài sẽ không phản ánh chính xác nguy cơ bị cháy nắng của từng cá nhân ^[2].

Thang đo Fitzpatrick và cách phân loại sắc thái da

Hệ thống phân loại quang tuýp da Fitzpatrick (FST) là công cụ được sử dụng phổ biến nhất hiện nay trong da liễu để đánh giá nguy cơ cháy nắng và ung thư da [1, 4, 6]. Ban đầu vào năm 1975, Fitzpatrick mô tả thang đo này dựa trên phản ứng với ánh nắng ở làn da trắng, sau đó được mở rộng thành 6 nhóm từ I đến VI [4, 6].

Thang đo này chia da từ tuýp I (da rất trắng, luôn cháy nắng, không bao giờ rám nắng) đến tuýp VI (da rất sẫm màu hoặc đen) dựa trên màu da tự nhiên và mức độ phản ứng rám nắng sau khi ra nắng [4, 6]. Phân loại quang tuýp da rất hữu ích trong việc ước tính độ nhạy cảm của mỗi người với tia cực tím, nhận diện các yếu tố nguy cơ và định hướng lựa chọn kem chống nắng [4, 8].

Tuy nhiên, thang Fitzpatrick dựa nhiều vào phỏng vấn cá nhân về trải nghiệm cháy nắng và rám nắng nên vẫn có giới hạn nhất định về độ chính xác và sự khác biệt chủng tộc ^[3]. Một đánh giá khoa học công bố năm 2023 chỉ ra rằng người có làn da sẫm màu ít được đại diện đầy đủ trong thang đo FST truyền thống ^[4]. Hệ thống này cũng dễ bị áp dụng sai lệch do phụ thuộc vào đánh giá chủ quan của bác sĩ lẫn người bệnh và chưa phân biệt rạch ròi giữa mức độ sắc tố vốn có với độ nhạy cảm thực sự trước ánh sáng ^[4].

Nguy cơ ung thư da ở từng nhóm sắc tố

Bức xạ tia cực tím từ ánh sáng mặt trời là một trong những yếu tố nguy cơ mạnh nhất dẫn đến các khối u ác tính ở da ^[2]. Việc đánh giá quang tuýp da có liên quan trực tiếp đến khả năng xuất hiện ung thư da ^[5]. Nghiên cứu phân tích câu hỏi về xu hướng cháy nắng và rám nắng trên 2.869 người Đan Mạch đã xác nhận mối quan hệ tuyến tính giữa các lớp quang tuýp da và nguy cơ ung thư da ^[5].

Sự phân bố nguy cơ giữa da sáng và da tối màu có sự khác biệt rõ rệt về mặt mô bệnh học. Một nghiên cứu hồi cứu tại Malta trên 135 bệnh nhân ung thư hắc tố da ghi nhận rằng người có quang tuýp da I và II có nguy cơ bị ung thư hắc tố xâm lấn cao hơn đáng kể so với ung thư tại chỗ khi so sánh với nhóm người có da tuýp III và IV ^[6]. Dạng ung thư tại chỗ cũng là phân nhóm mô bệnh học phổ biến nhất ở bệnh nhân có quang tuýp da III ^[6].

Mặc dù người có làn da sẫm màu ít bị ung thư biểu mô xâm lấn hơn nhóm da sáng, họ không hoàn toàn miễn nhiễm. Do tỷ lệ mắc ở nhóm da tối màu thấp hơn, các chiến dịch y tế công cộng thường tập trung phần lớn vào người da trắng, vô tình tạo ra lỗ hổng thông tin lớn [2, 3]. Điều này khiến người da ngăm ít cảnh giác với các dấu hiệu bất thường trên cơ thể.

Sự thiếu hụt hình ảnh cảnh báo y tế về da tối màu

Một rào cản lớn khiến người có làn da sẫm màu xem nhẹ việc bảo vệ da là thông tin nhận diện trên mạng xã hội và công cụ tìm kiếm. Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã kiểm tra 1.600 kết quả tìm kiếm hình ảnh trên Google liên quan đến các dấu hiệu, triệu chứng và nguy cơ ung thư da ^[7].

Kết quả cho thấy các tông da sáng (tuýp 1, 2 và 3 trên thang Fitzpatrick) chiếm đại đa số với khoảng 96% hình ảnh ^[7]. Ngược lại, các tông da sẫm màu (tuýp 4, 5 và 6) chỉ xuất hiện vỏn vẹn trong khoảng 4% kết quả tìm kiếm cùng chủ đề ^[7].

Sự chênh lệch hình ảnh này làm thiên lệch nhận thức của cộng đồng, khiến nhiều người da sẫm màu lầm tưởng rằng ung thư da hay tổn thương do ánh nắng là bệnh lý chỉ xảy ra ở người da trắng ^[7]. Kết quả là các nhóm dân số da tối màu thường tiếp cận thông tin muộn màng và ít chủ động phòng ngừa [2, 3].

Cân bằng giữa bảo vệ da và hấp thụ vitamin D

Ánh sáng mặt trời không chỉ mang lại tác hại mà còn kích thích cơ thể tổng hợp vitamin D. Nghiên cứu thực hiện trên bệnh nhân ngoại trú tại Thái Lan năm 2021 cho thấy màu da sẫm hơn đo bằng thang màu von Luschan và thời gian tiếp xúc ánh nắng kéo dài hơn có liên quan độc lập với việc giảm tỷ lệ thiếu hụt vitamin D ^[8].

Thang von Luschan là phương pháp bán định lượng giúp chấm điểm màu da thực tế từ mức 1 (sáng nhất) đến 36 (tối nhất) tại các vùng cơ thể quan tâm ^[8]. Tại vùng Đông Nam Á, việc theo dõi màu da vùng cẳng tay ngoài kết hợp thời gian tiếp xúc ánh nắng qua phỏng vấn có thể giúp phân tầng nguy cơ thiếu hụt vitamin D cho bệnh nhân ^[8].

Người da tối màu có mật độ sắc tố tự nhiên dày đặc hơn nên thời gian để tổng hợp đủ vitamin D thường dài hơn so với người da sáng ^[8]. Dù vậy, việc để da trần phơi nắng gắt kéo dài mà không có phương tiện bảo hộ nhằm mục đích tăng vitamin D là một thói quen nguy hiểm, dễ gây bỏng da và biến đổi cấu trúc tế bào [3, 6].

Ai nên đặc biệt thận trọng khi tiếp xúc với nắng?

Các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt chú ý đến sức khỏe làn da khi sinh hoạt hoặc làm việc ngoài trời:

Thứ nhất là người từng có tiền sử cháy nắng nhiều lần trong quá khứ hoặc từng bị phồng rộp da ^[1]. Tiền sử bỏng nắng cho thấy ngưỡng chịu đựng của da trước tia cực tím đã từng bị vượt qua ^[1].

Thứ hai là những người sở hữu quang tuýp da từ IV đến VI ^[1]. Nhóm này thường chủ quan không bôi kem chống nắng, ít được trang bị kiến thức an toàn ánh sáng và dễ bỏ sót các tổn thương da giai đoạn sớm [2, 3].

Thứ ba là người có thói quen sử dụng giường nhuộm da nhân tạo ^[1]. Khảo sát cho thấy có tới 34% người từng sử dụng giường nhuộm da ít nhất một lần, làm tăng thêm lượng bức xạ nhân tạo nguy hại lên bề mặt cơ thể ^[1]. Những người có bệnh lý nền về da hoặc đang dùng thuốc nhạy cảm ánh sáng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa da liễu để có phác đồ chăm sóc phù hợp.

Áp dụng bảo vệ da thực tế mỗi ngày

Để bảo vệ làn da ngăm đen một cách hiệu quả, việc thoa kem chống nắng là bước không thể xem nhẹ trong chu trình sinh hoạt hàng ngày:

• Lựa chọn sản phẩm: Nên sử dụng kem chống nắng phổ rộng có chỉ số bảo vệ phù hợp với độ nhạy cảm của da dựa trên quang tuýp da cá nhân ^[3]. Đối với da ngăm, việc chọn kết cấu kem mỏng nhẹ, không để lại vệt trắng bết dính sẽ giúp duy trì thói quen bôi đều đặn hơn.
• Thời điểm và lượng dùng: Cần thoa kem chống nắng lên các vùng da hở khoảng 15-20 phút trước khi ra ngoài trời. Bôi dặm lại sau mỗi 2 giờ nếu vận động nhiều, đổ mồ hôi hoặc tiếp xúc trực tiếp dưới nắng gắt.
• Biện pháp kết hợp: Không nên ỷ lại hoàn toàn vào kem chống nắng. Cần chủ động che chắn bằng mũ rộng vành, quần áo dài tay và kính râm, đồng thời hạn chế đứng dưới nắng trong các khung giờ tia cực tím đạt đỉnh.

Dù sở hữu làn da sáng hay ngăm đen, cấu trúc da của con người đều chịu những tác động sinh học tiêu cực từ tia cực tím trong ánh nắng mặt trời ^[2]. Lớp sắc tố tự nhiên của da ngăm không phải là tấm lá chắn tuyệt đối trước mọi nguy cơ [2, 3]. Duy trì thói quen chống nắng mỗi ngày kết hợp thăm khám y tế định kỳ khi thấy nốt ruồi hay vết sắc tố thay đổi là chìa khóa bảo vệ sức khỏe làn da bền vững.