Người có tiền sử sỏi thận ăn nhiều cải ngọt có nguy hiểm?

Cải ngọt là món rau quen thuộc trên mâm cơm người Việt. Nhiều người từng bị sỏi thận thường lo lắng ăn nhiều rau xanh chứa oxalate sẽ làm sỏi tái phát.

Người có tiền sử sỏi thận không nhất thiết phải kiêng tuyệt đối cải ngọt. Oxalate từ bữa ăn chỉ đóng góp một phần nhỏ vào nguy cơ tạo sỏi nếu cơ thể được cung cấp đủ canxi và uống nhiều nước ^[1].

Sỏi thận canxi oxalat và nỗi lo từ rau xanh

Sỏi thận là bệnh lý đường tiết niệu phổ biến với tỷ lệ mắc và tái phát rất cao ^[2]. Bệnh ảnh hưởng tới khoảng 12% dân số toàn cầu ^[3]. Sỏi gây tắc nghẽn đường tiểu, đau quặn và tiểu ra máu ^[4].

Hơn 80% trường hợp sỏi thận hiện nay là sỏi canxi oxalat ^[2]. Oxalate kết hợp canxi tạo thành các tinh thể rắn ^[2]. Hiện nay phẫu thuật lấy sỏi đã phát triển nhưng các biện pháp điều trị nội khoa ngăn tái phát vẫn còn hạn chế ^[2], ^[5]. Do đó, người bệnh thường chú trọng kiêng khem thức ăn chứa oxalate ^[2].

Quá trình hình thành sỏi canxi oxalat trong cơ thể

Quá trình tạo sỏi thận diễn ra phức tạp qua nhiều giai đoạn nối tiếp nhau ^[5]. Đầu tiên là sự quá bão hòa khoáng chất trong nước tiểu, tiếp theo là tạo nhân tinh thể, phát triển tinh thể và kết tụ lại ^[5]. Các tinh thể này bám dính vào tế bào biểu mô ống thận và ở lại đó ^[5].

Nồng độ oxalate tăng cao trong nước tiểu gây tổn thương tế bào ống thận và kích hoạt hiện tượng stress oxy hóa ^[5]. Các tế bào tổn thương trở thành điểm tựa cho tinh thể canxi oxalat bám dính và phát triển to dần ^[5]. Quá trình tự thực (autophagy) của tế bào cũng tham gia điều hòa tổn thương này ^[6]. Khi hệ thống tự thực bị rối loạn hoặc hoạt động quá mức, tổn thương tế bào và kết tụ tinh thể sẽ nặng hơn ^[6].

Oxalate trong chế độ ăn đóng góp bao nhiêu vào sỏi thận?

Nhiều người nghĩ ăn thực vật chứa oxalate là nguyên nhân chính gây sỏi ^[1]. Nguồn oxalate trong cơ thể đến từ hai nguồn: thức ăn đưa vào và cơ thể tự tổng hợp bên trong ^[3]. Lượng oxalate tiêu thụ hàng ngày ở người bình thường dao động từ 50 đến 200 mg, cá biệt có người ăn tới 1000 mg ^[1].

Oxalate từ thức ăn đóng góp tối đa khoảng 50% tổng lượng oxalate đào thải qua nước tiểu ^[1]. Khoảng một phần ba người có cơ địa tạo sỏi thuộc nhóm hấp thu oxalate cao, hấp thu trên 10% lượng ăn vào ^[1]. Như vậy, oxalate nội sinh và mức độ hấp thu tại ruột mới là yếu tố mang tính quyết định lớn ^[1], ^[7].

Bằng chứng từ các nghiên cứu dinh dưỡng quy mô lớn

Nghiên cứu trên 20 người trưởng thành khỏe mạnh cho thấy uống nước ép đại hoàng chứa 600 mg oxalate mỗi ngày làm oxalate niệu tăng từ 0,354 lên 0,542 mmol/24 giờ ^[1]. Tuy nhiên trong đời sống, không ai tiêu thụ oxalate cô đặc với lượng lớn như vậy mỗi ngày ^[1].

Dữ liệu đoàn hệ từ Nghiên cứu Sức khỏe Y tá (Nurses' Health Study - NHS) trên hàng chục nghìn người theo dõi dài hạn cho thấy lượng oxalate ăn vào chỉ liên quan rất khiêm tốn đến nguy cơ sỏi sau khi hiệu chỉnh các biến số khác ^[1]. Nhóm ăn nhiều oxalate nhất chỉ có nguy cơ tương đối là 1,22 ở nam giới và 1,21 ở phụ nữ lớn tuổi so với nhóm ăn ít nhất ^[1]. Đáng chú ý, ở nam giới ăn đủ canxi trên mức trung bình, nguy cơ này giảm xuống còn 0,83 ^[1]. Các nhà nghiên cứu kết luận oxalate trong khẩu phần không phải yếu tố nguy cơ chính gây sỏi thận ^[1].

Tương tác giữa canxi, hệ vi sinh đường ruột và oxalate

Mối liên hệ giữa oxalate và tạo sỏi phụ thuộc chặt chẽ vào canxi trong bữa ăn ^[1]. Ở nam giới có lượng canxi ăn vào thấp dưới 755 mg/ngày, nguy cơ sỏi ở nhóm ăn nhiều oxalate tăng vọt lên 1,46 ^[1]. Nhưng khi ăn đủ canxi, canxi sẽ liên kết với oxalate ngay tại lòng ruột tạo thành muối không hòa tan và thải qua phân, giảm hấp thu vào máu ^[1]. Canxi, kali, magie và phytate trong bữa ăn đều có tác dụng làm giảm hình thành sỏi ^[1].

Bên cạnh canxi, hệ vi sinh vật đường ruột đóng vai trò quan trọng trong việc cân bằng oxalate ^[7]. Nghiên cứu so sánh thói quen ăn uống và phân của 30 bệnh nhân sỏi canxi oxalat với 30 người khỏe mạnh đã tìm ra 5 chi vi khuẩn chỉ thị ^[4]. Trong đó, vi khuẩn chi Lactobacillus đóng góp tới 79% vào việc ngăn ngừa sỏi do tiêu thụ đồ uống chứa oxalate ^[4]. Ba chủng Lactobacillus phân lập từ người khỏe mạnh sống sót tốt và phân giải khoảng 50% axit oxalic trong thử nghiệm mô phỏng ruột già ^[4]. Việc thiếu hụt lợi khuẩn phân giải oxalate làm oxalate ngấm vào máu nhiều hơn ^[7], ^[4].

Hiểu lầm thường gặp về rau cải ngọt và sỏi thận

Hiểu lầm phổ biến nhất là người từng bị sỏi thận phải cắt bỏ hoàn toàn các loại rau có oxalate như cải ngọt. Cải ngọt thuộc nhóm rau ăn lá phổ biến, không chứa lượng oxalate cô đặc nguy hiểm như dịch ép đại hoàng ^[1]. Việc loại bỏ rau xanh khỏi bữa ăn làm cơ thể thiếu hụt kali và magie, những khoáng chất giúp ức chế kết tinh sỏi ^[1].

Hiểu lầm thứ hai là người sỏi thận phải kiêng canxi để tránh tạo sỏi canxi oxalat. Nghiên cứu NHS I và NHS II đã khẳng định lượng canxi trong chế độ ăn có mối liên hệ nghịch với sự hình thành sỏi thận ^[1]. Kiêng canxi quá mức khiến lượng oxalate tự do trong ruột tăng lên, đi thẳng vào máu và đào thải qua thận, làm tăng nguy cơ lắng đọng tinh thể ^[1].

Ai nên thận trọng khi ăn cải ngọt?

Những người mắc chứng tăng oxalate niệu tiên phát nhóm 1 (PH1) do thiếu hụt men gan AGT dẫn đến sản xuất oxalate nội sinh quá mức cần đặc biệt cẩn trọng với chế độ ăn ^[7]. Tình trạng này khiến sỏi oxalate lắng đọng liên tục trong mô thận dẫn tới suy thận ^[7].

Người từng phẫu thuật cắt dạ dày giảm béo hoặc mắc chứng tăng oxalate niệu đường ruột dễ bị hấp thu oxalate mất kiểm soát ^[7]. Nhóm người có cơ địa tái phát sỏi nhiều lần, chiếm khoảng 12% dân số, cũng cần lưu ý khi kết hợp các món ăn giàu oxalate ^[7]. Những người này nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để kiểm soát lượng oxalate nạp vào.

Cách chế biến và sử dụng cải ngọt an toàn cho người sỏi thận

Người có tiền sử sỏi thận vẫn có thể ăn cải ngọt thường xuyên nếu biết cách áp dụng các nguyên tắc dinh dưỡng khoa học:

• Chế biến bằng cách luộc hoặc chần qua nước sôi: Oxalate hòa tan một phần vào nước khi đun nấu, đổ bỏ phần nước chần đầu giúp giảm lượng oxalate tồn dư ^[1].
• Kết hợp thực phẩm giàu canxi trong cùng bữa ăn: Bổ sung lượng canxi phù hợp (trên 755 mg/ngày) từ thức ăn giúp trung hòa oxalate ngay tại ruột ^[1].
• Duy trì lượng nước đầy đủ: Uống nhiều nước giúp làm giảm độ quá bão hòa của nước tiểu, ngăn chặn giai đoạn tạo nhân và phát triển tinh thể sỏi ^[5].
• Bổ sung lợi khuẩn: Bổ sung các chủng vi khuẩn có lợi như Lactobacillus giúp đường ruột hỗ trợ phân giải oxalate từ thức ăn hiệu quả hơn ^[4].

Người có tiền sử sỏi thận hoàn toàn có thể ăn cải ngọt ở mức độ vừa phải trong bữa ăn hàng ngày. Điều quan trọng không phải là loại trừ hoàn toàn một loại rau xanh, mà là duy trì chế độ ăn đủ canxi, uống đủ nước và cân bằng dinh dưỡng tổng thể ^[1]. Khi có bệnh nền suy thận hoặc rối loạn chuyển hóa oxalate, người bệnh cần đi khám chuyên khoa để có hướng dẫn chi tiết.