Chọn loại chất béo phù hợp là vấn đề khiến nhiều người mắc đái tháo đường đau đầu. Giữa acid oleic (chất béo không bão hòa đơn có nhiều trong dầu ô liu) và acid linoleic (chất béo không bão hòa đa thuộc nhóm omega-6 có trong dầu hạt), bên nào mang lại lợi ích kiểm soát đường huyết và tim mạch vượt trội hơn?
Dữ liệu khoa học cho thấy cả hai loại acid béo này đều có vai trò riêng và không có câu trả lời tuyệt đối áp đảo. Việc chuyển đổi từ acid linoleic sang acid oleic giúp cải thiện độ nhạy insulin tế bào và chức năng mạch máu [1]. Ngược lại, nồng độ acid linoleic trong máu cao cũng liên quan đến việc giảm nguy cơ mắc đái tháo đường tuýp 2 và hỗ trợ kiểm soát đường huyết [2], [3].
Cơ chế tác động lên chuyển hóa và mạch máu
Acid oleic có khả năng cải thiện sự nhạy cảm của màng tế bào đối với insulin. Khi tích tụ ở cơ, acid oleic hỗ trợ độ nhạy insulin và có thể ngăn chặn sự ức chế hoạt tính enzym AMPK do acid palmitic gây ra, cơ chế này tương tự như thuốc điều trị đái tháo đường metformin [4]. Ngoài ra, acid oleic còn cải thiện sự vận chuyển glucose vào tế bào mỡ dưới sự kích thích của insulin [1].
Acid linoleic tác động thông qua chuyển hóa mỡ và bài tiết hormone. Acid này có liên quan nghịch với lượng mỡ nội tạng ở người [5]. Bổ sung dầu giàu acid linoleic làm giảm khối lượng mỡ thân và tăng khối lượng nạc cơ thể [5]. Đồng thời, acid linoleic huyết thanh có mối tương quan thuận với adiponectin trọng lượng phân tử cao (HMW adiponectin) – một chỉ dấu sinh học giúp cải thiện đề kháng insulin [5].
Bằng chứng can thiệp đối đầu trực tiếp
Một thử nghiệm lâm sàng năm 2000 đánh giá việc thay đổi chế độ ăn trên 11 bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 trong vòng 2 tháng [1]. Bệnh nhân được chuyển từ chế độ ăn giàu acid linoleic thông thường sang chế độ ăn giàu acid oleic [1]. Kết quả cho thấy tỷ lệ acid oleic tăng rõ rệt và acid linoleic giảm trên màng tế bào mỡ [1].
Sau 2 tháng can thiệp, khả năng kiểm soát đái tháo đường tổng thể không khác biệt giữa hai chế độ ăn, nhưng chỉ số glucose/insulin lúc đói giảm nhẹ có ý nghĩa thống kê ở nhóm dùng acid oleic [1]. Quá trình vận chuyển glucose do insulin kích thích tăng từ mức 0,29 lên 0,56 nmol/10^5 tế bào/3 phút [1]. Độ giãn mạch phụ thuộc nội mô (FMD) ở động mạch đùi nông tăng từ 3,90% lên 6,12% [1]. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ giới hạn trên 11 người và thực hiện trong thời gian ngắn [1].
Trong một thử nghiệm chéo ngẫu nhiên kéo dài 3 tuần năm 2001 trên 8 bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2, hai chế độ ăn ít béo được so sánh: một bên giàu acid oleic (15% năng lượng từ chất béo không bão hòa đơn, 5% từ chất béo không bão hòa đa) và một bên giàu acid linoleic (15% năng lượng từ chất béo không bão hòa đa, 5% từ chất béo không bão hòa đơn) [6].
Kết quả cho thấy lipid máu lúc đói và thời gian trễ oxy hóa LDL không có sự khác biệt giữa hai nhóm [6]. Tuy nhiên, mức tăng cholesterol dạng hạt tàn dư (remnant-like particle - RLP) sau khi nạp chất béo và diện tích dưới đường cong RLP cholesterol ở chế độ ăn giàu acid oleic lại cao hơn có ý nghĩa so với chế độ ăn giàu acid linoleic [6]. Điều này cho thấy acid oleic làm tăng tạo hạt vi thể nhũ trấp tàn dư sau bữa ăn nhiều hơn [6].
Bằng chứng dịch tễ và mối liên hệ với bệnh tim mạch
Nghiên cứu đoàn hệ Alpha Omega năm 2020 theo dõi 3.257 bệnh nhân sau nhồi máu cơ tim trong thời gian trung bình 41 tháng [2]. Nồng độ acid linoleic huyết tương có mối liên hệ nghịch với nguy cơ mắc đái tháo đường tuýp 2; nhóm có nồng độ cao nhất giảm nguy cơ tới 56% so với nhóm thấp nhất [2]. Dù vậy, việc thay thế acid béo bão hòa và chất béo trans bằng acid linoleic qua khẩu phần ăn uống lại không làm thay đổi nguy cơ phát bệnh [2].
Tổng hợp từ 20 nghiên cứu trên thế giới năm 2018 khẳng định dấu ấn sinh học acid linoleic cao trong cơ thể liên quan đến việc giảm tỷ lệ mắc đái tháo đường tuýp 2 theo liều lượng và hỗ trợ kiểm soát đường huyết [3]. Ở bệnh nhân phẫu thuật nối tắt dạ dày Roux-en-Y năm 2021, nồng độ acid linoleic trước mổ ở nhóm thuyên giảm đái tháo đường cũng cao hơn nhóm không thuyên giảm [7].
Tuy nhiên, lượng acid linoleic nạp vào quá mức có thể đem lại rủi ro viêm nhiễm mạch máu. Nghiên cứu năm 2004 trên bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 người Tunisia cho thấy nhóm có biến chứng tim mạch có nồng độ acid linoleic trong este cholesterol tăng cao đáng kể (52,59% so với 39,26% ở người khỏe mạnh), trong khi nồng độ acid oleic lại giảm sút (15,88% so với 28,18%) [8]. Sự dư thừa acid linoleic có thể kích thích tổng hợp acid arachidonic, góp phần vào hội chứng viêm quan sát thấy ở bệnh lý mạch vành [8].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng
Acid oleic thể hiện ưu thế trong việc cải thiện tức thì chức năng nội mô mạch máu và tính nhạy cảm insulin của tế bào mỡ [1]. Dù vậy, các thử nghiệm lâm sàng can thiệp trực tiếp đối đầu giữa oleic và linoleic có cỡ mẫu rất hạn chế, chỉ từ 8 đến 11 bệnh nhân [1], [6]. Các nghiên cứu này chưa đưa ra được dữ liệu đối đầu dài hạn tác động trực tiếp lên chỉ số HbA1c.
Ngược lại, acid linoleic có cỡ mẫu nghiên cứu dịch tễ lên đến hàng nghìn người [2]. Tuy nhiên, mối tương quan giữa acid linoleic trong khẩu phần ăn và nồng độ acid linoleic đo được trong máu lại khá yếu [2]. Sự hiện diện của acid béo trong huyết tương có thể phản ánh trạng thái chuyển hóa nội tại của cơ thể nhiều hơn là lượng dầu mỡ tiêu thụ [2].
Hiểu lầm thường gặp
Nhiều người lầm tưởng rằng người bệnh đái tháo đường phải cắt bỏ hoàn toàn dầu mỡ để hạ đường huyết. Thực tế, cả acid oleic và acid linoleic đều tham gia cấu trúc màng tế bào và điều hòa chuyển hóa năng lượng [1], [5].
Một ngộ nhận khác là xem acid linoleic (omega-6) hoàn toàn gây hại vì sinh viêm. Nghiên cứu chỉ ra rằng các chất chuyển hóa từ chu trình này rất phức tạp, acid linoleic gắn liền với việc giảm mỡ nội tạng và tăng hoạt tính adiponectin có lợi cho kiểm soát đề kháng insulin [7], [5].
Ai nên thận trọng?
Bệnh nhân đái tháo đường có biến chứng tim mạch hoặc tiền sử xơ vữa động mạch cần thận trọng với việc tiêu thụ quá mức acid linoleic từ các loại dầu hạt tinh luyện [8]. Lượng acid linoleic dư thừa có thể thúc đẩy phản ứng viêm mạch vành [8].
Những người đái tháo đường có tình trạng rối loạn lipid máu sau ăn, tăng triglyceride hoặc tồn dư hạt chylomicron cần lưu ý lượng acid oleic nạp vào cùng một lúc, do acid này có thể làm tăng hạt tàn dư RLP sau bữa ăn so với acid linoleic [6].
Bệnh nhân mắc đồng thời đái tháo đường và suy mòn do bệnh lý ác tính có thể có nồng độ acid oleic trong máu tăng cao bất thường do giảm hấp thu vào mô cơ, cần sự theo dõi chặt chẽ của bác sĩ [4].
Cách áp dụng thực tế
Thay vì chọn loại bỏ một trong hai, người bệnh đái tháo đường nên duy trì tỷ lệ cân đối giữa chất béo không bão hòa đơn và đa.
Nguồn cung cấp acid oleic tốt gồm dầu ô liu nguyên chất, quả bơ và các loại hạt. Nguồn cung cấp acid linoleic gồm dầu đậu nành, hạt hướng dương, hạt mè hoặc hạt óc chó. Khi chế biến, ưu tiên các món hấp, luộc, trộn salad hoặc xào nhanh ở nhiệt độ vừa phải để tránh oxy hóa các acid béo không bão hòa. Người có bệnh lý nền tim mạch hoặc chuyển hóa cần tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng để điều chỉnh tổng năng lượng từ chất béo cho phù hợp.
Cân bằng dinh dưỡng và duy trì lối sống vận động đều đặn là nền tảng kiểm soát đường huyết. Cả acid oleic và linoleic đều mang lại những giá trị sinh học nhất định khi sử dụng ở mức độ vừa phải và đúng cách.
