Nhiều người bệnh sử dụng thuốc chống đông máu warfarin thường băn khoăn về chế độ ăn uống hằng ngày. Một trong những câu hỏi phổ biến là liệu ăn quả anh đào (cherry) có gây nguy hiểm hay tương tác bất lợi với thuốc hay không.

Câu trả lời ngắn gọn: Các dữ liệu y văn và nghiên cứu dược lý hiện tại không ghi nhận quả anh đào nằm trong danh mục thực phẩm hay thảo dược gây tương tác nguy hiểm với warfarin [2, 5]. Người bệnh hoàn toàn không cần kiêng tuyệt đối loại quả này, nhưng cần hiểu rõ cơ chế tương tác phức tạp của warfarin để dùng thuốc an toàn.

Cơ chế tác động và đặc tính dược động học của warfarin

Warfarin là một trong những thuốc chống đông dạng uống lâu đời và được sử dụng rộng rãi nhất trên lâm sàng [1]. Thuốc có nguồn gốc ban đầu từ thực vật, đóng vai trò ngăn ngừa và điều trị các biến cố tắc mạch [2]. Hiệu quả và độ an toàn của warfarin phụ thuộc lớn vào đặc tính sinh học của từng người bệnh như độ tuổi, bệnh mắc kèm và các thuốc phối hợp [2, 4].

Về mặt dược động học, warfarin chuyển hóa chủ yếu qua gan và có tỷ lệ gắn kết protein huyết tương rất cao [3]. Quá trình thanh thải tại gan và tỷ lệ thuốc tự do trong huyết tương quyết định mức độ tác dụng của thuốc [1]. Ngoài ra, warfarin gồm các đồng phân quang học với hoạt tính và con đường chuyển hóa khác nhau, trong đó đồng phân S có hoạt lực chống đông mạnh hơn [1].

Chính vì cơ chế này, warfarin có cửa sổ điều trị rất hẹp [1, 3]. Điều này đồng nghĩa với việc chỉ cần một thay đổi nhỏ về nồng độ thuốc tự do hoặc sự can thiệp vào các enzyme chuyển hóa cũng có thể làm sai lệch chỉ số đông máu INR, dẫn đến nguy cơ xuất huyết nghiêm trọng hoặc hình thành huyết khối tái phát [3].

Quả anh đào có tương tác với warfarin không?

Các nghiên cứu tổng hợp về tương tác thuốc và thực phẩm với warfarin cho thấy danh sách thảo mộc và thực phẩm ảnh hưởng đến quá trình đông máu khá phong phú, nhưng không có bằng chứng nào chỉ ra quả anh đào gây hại [2, 5].

Một tổng quan khoa học năm 2016 đã ghi nhận 58 loài thực vật khác nhau có khả năng làm thay đổi quá trình cầm máu và tác dụng chống đông của warfarin [2]. Các thảo mộc và thực phẩm có nguy cơ tương tác mạnh nhất được xác định gồm tỏi, gừng, bạch quả (ginkgo), cỏ St. John's wort và nhân sâm [2]. Những hoạt chất tự nhiên chủ yếu gây can thiệp vào hiệu quả điều trị của warfarin bao gồm coumarin, quinone, xanthone, terpene, lignan và vitamin K [2]. Chúng thường kích thích tác dụng chống đông qua nhiều con đường và làm tăng nguy cơ chảy máu trên lâm sàng [2]. Quả anh đào không chứa hàm lượng đáng kể các nhóm chất này và không nằm trong nhóm 58 loài thực vật cảnh báo [2].

Tương tự, một phân tích dữ liệu công bố năm 1994 tổng kết từ 793 trích dẫn và 120 báo cáo gốc về 186 tương tác của warfarin đã phân loại mức độ tin cậy của các tương tác [4]. Kết quả xác định 43 loại thuốc và thực phẩm có bằng chứng mức độ 1 (chắc chắn), trong đó 26 loại thực sự gây tương tác lâm sàng [4]. Những yếu tố ức chế tác dụng của warfarin gồm thực phẩm giàu vitamin K và quả bơ dùng với lượng lớn [4]. Quả anh đào hoàn toàn vắng mặt trong tất cả các báo cáo tương tác thực phẩm này [4].

Bằng chứng từ các nghiên cứu về thực tế tương tác thuốc của warfarin

Thực tế điều trị cho thấy vấn đề đáng lo ngại nhất ở người dùng warfarin không phải là trái cây thông thường như anh đào, mà là việc dùng đồng thời nhiều loại thuốc (đa dược) [5].

Nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu thực hiện từ tháng 5/2017 đến tháng 10/2018 tại Trung tâm Tim mạch Medani (Sudan) trên 104 bệnh nhân dùng warfarin đã phản ánh rõ thách thức này [5]. Kết quả cho thấy:

  • 95,2% bệnh nhân phải dùng trên 3 loại thuốc cùng lúc; trong đó nhóm dùng 3–5 thuốc chiếm 40,4%, nhóm dùng 6–9 thuốc chiếm 44,2% và dùng trên 10 thuốc chiếm 10,6% [5].
  • 93,3% bệnh nhân có tương tác thuốc - thuốc nói chung, và 88,5% bệnh nhân gặp tương tác trực tiếp giữa warfarin và thuốc khác với tổng số 178 cặp tương tác được ghi nhận [5].
  • Các nhóm thuốc tương tác phổ biến nhất với warfarin là thuốc giảm đau (30,3%), thuốc tim mạch (28,6%) và các thuốc chống đông khác (25,8%) [5]. Tương tác mức độ đáng kể gặp ở 51% bệnh nhân và mức độ nghiêm trọng chiếm 37,5% bệnh nhân [5].
  • Hậu quả là chỉ có 13,4% bệnh nhân duy trì được chỉ số INR trong khoảng mục tiêu 2–2,99; có tới 44,2% bệnh nhân có INR dưới 2 và 21,2% bệnh nhân có INR vượt trên 5 [5].

Một nghiên cứu khác vào năm 2016 trên 38 bệnh nhân điều trị huyết khối tĩnh mạch sâu dùng warfarin cũng ghi nhận hơn 18 loại thuốc có nguy cơ tương tác được kê đồng thời [6]. Trong đó, hơn 55% bệnh nhân dùng thuốc có khả năng làm tăng INR và 34% dùng thuốc có thể làm giảm INR [6]. Trong số bệnh nhân cần chỉnh liều warfarin, 46,3% đang dùng các thuốc có nguy cơ tương tác, và tỷ lệ có INR ngoài khoảng điều trị ở nhóm này lên tới 58% [6].

Bên cạnh đó, nhóm thuốc hướng thần cũng là nguồn tương tác thường bị xem nhẹ [1, 7]. Các thuốc làm tăng INR và nguy cơ chảy máu gồm fluoxetine, fluvoxamine, quetiapine, valproic acid, paroxetine, venlafaxine và duloxetine [1, 7]. Ngược lại, trazodone, carbamazepine, cỏ St. John's wort hay hydrocacbon thơm đa vòng trong khói thuốc lá làm giảm INR rõ rệt [3].

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện có

Các bằng chứng hiện tại khẳng định người bệnh không cần thiết phải kiêng khem quá mức các loại trái cây bổ dưỡng như anh đào vì không có cơ sở khoa học cho thấy tương tác bất lợi [2, 5].

Tuy nhiên, các dữ liệu về tương tác thức ăn và warfarin trong hồ sơ bệnh án nhìn chung vẫn chưa được ghi nhận đầy đủ ngoại trừ các hướng dẫn liên quan đến vitamin K [6]. Một nghiên cứu năm 2016 chỉ ra có hơn 12% bệnh nhân dùng thuốc chống đông được dặn dò tránh các loại rau lá xanh giàu vitamin K, nhưng các dạng thực phẩm khác ít được theo dõi hệ thống [6]. Thêm vào đó, việc chuyển đổi sang các thuốc chống đông đường uống thế hệ mới (NOACs) như apixaban hay rivaroxaban có thể giúp giảm tỷ lệ tương tác dược động học nhưng nguy cơ tiềm ẩn vẫn còn khoảng 40% [7]. Do đó, người bệnh vẫn cần thận trọng với chế độ ăn tổng thể.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng warfarin

Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng đã uống warfarin thì phải kiêng tất cả các loại hoa quả màu đỏ hoặc trái cây có vị chua vì sợ "loãng máu". Đây là quan niệm không chính xác. Thực phẩm làm giảm tác dụng của warfarin chủ yếu là các loại rau quả giàu vitamin K (như rau lá xanh đậm) hoặc quả bơ ăn lượng lớn [5, 6].

Hiểu lầm thứ hai là lo ngại thực phẩm thông thường hơn là các loại thuốc uống kèm. Các số liệu cho thấy kháng sinh (cotrimoxazole, erythromycin, ciprofloxacin, metronidazole), thuốc tim mạch (amiodarone, propranolol) hay thuốc giảm đau (phenylbutazone, piroxicam) mới là nguyên nhân hàng đầu gây xuất huyết do tương tác [4, 5].

Một hiểu lầm khác là tự ý bổ sung các loại thảo dược bổ dưỡng tự nhiên vì nghĩ chúng lành tính. Thực tế, các thảo mộc phổ biến như tỏi, gừng, nhân sâm, bạch quả hoàn toàn có thể làm tăng nguy cơ chảy máu khi phối hợp cùng warfarin [2].

Ai nên thận trọng khi điều chỉnh chế độ ăn uống?

Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt lưu ý và theo dõi sát chỉ số đông máu khi có bất kỳ thay đổi nào trong thói quen ăn uống hoặc dùng thuốc:

  • Người cao tuổi, người có nhiều bệnh nền mạn tính cùng lúc [2, 4].
  • Bệnh nhân đang phải sử dụng nhiều hơn 3 loại thuốc đồng thời, đặc biệt là thuốc giảm đau, thuốc tim mạch hoặc thuốc chống trầm cảm [1, 3, 7].
  • Người có tiền sử chỉ số INR không ổn định, thường xuyên bị lệch khỏi mức an toàn [3, 6].
  • Người có bệnh lý về gan đi kèm hoặc có thói quen sử dụng rượu bia, do nguy cơ xuất huyết tăng cao [4].

Hướng dẫn áp dụng thực tế cho người bệnh

Để duy trì hiệu quả điều trị của warfarin mà vẫn đảm bảo dinh dưỡng từ quả anh đào và các thực phẩm khác, người bệnh nên thực hiện:

  • Ăn lượng vừa phải và ổn định: Có thể ăn quả anh đào tươi như một phần của khẩu phần trái cây hằng ngày. Không nên ăn dồn dập lượng quá lớn trong một thời điểm hoặc thay đổi đột ngột lượng tiêu thụ từ tuần này sang tuần khác.
  • Cẩn trọng với dạng chiết xuất: Tránh tự ý sử dụng các loại thực phẩm chức năng, nước ép cô đặc hoặc viên nang chiết xuất từ thảo mộc đậm đặc khi chưa có ý kiến chuyên môn [2].
  • Tuân thủ lịch uống thuốc: Tình trạng quên liều thuốc chống đông là nguyên nhân phổ biến dẫn đến chỉ số INR không đạt đích điều trị [6]. Cần uống thuốc đúng giờ và đúng liều lượng bác sĩ đã kê đơn [6].
  • Kiểm tra tương tác trước khi dùng thêm thuốc: Luôn thông báo cho bác sĩ điều trị hoặc dược sĩ về việc bạn đang dùng warfarin trước khi bắt đầu bất kỳ loại thuốc giảm đau, kháng sinh hay thuốc hướng thần nào [1, 3, 5].

Người bệnh dùng warfarin hoàn toàn có thể thưởng thức quả anh đào trong thực đơn hằng ngày mà không lo ngại tương tác nguy hiểm. Điều cốt lõi để bảo vệ sức khỏe là duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, giữ thói quen ăn uống ổn định, tuân thủ lịch tái khám xét nghiệm INR định kỳ và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi thay đổi bất kỳ loại thuốc hay thực phẩm chức năng nào.