Sau một ngày làm việc kéo dài, nhiều người thường có thói quen thưởng thức một bữa ăn đêm ấm bụng hoặc nhâm nhi đồ ăn vặt trước khi lên giường đi ngủ. Tuy nhiên, với những ai sẵn có tiền sử đau dạ dày hoặc trào ngược dạ dày thực quản, thói quen tưởng chừng vô hại này lại thường mở đầu cho một đêm trằn trọc vì cảm giác nóng rát ngực và đắng ngắt nơi cổ họng.
Thực tế, việc nạp thức ăn vào thời điểm sát giờ ngủ sẽ kích hoạt chuỗi phản ứng tiêu hóa bất lợi, làm gia tăng áp lực trong ổ bụng và khiến dòng dịch acid dễ dàng thoát ngược lên thực quản. Các dữ liệu y khoa đã chỉ ra rằng việc rút ngắn khoảng cách giữa bữa ăn tối và giấc ngủ chính là yếu tố trực tiếp thúc đẩy các đợt trào ngược xuất hiện dày đặc và kéo dài dai dẳng hơn.
Vì sao thức ăn đêm kích thích dịch vị và đẩy ngược lên cổ họng?
Quá trình tiêu hóa bình thường đòi hỏi dạ dày phải co bóp và tiết dịch vị để xử lý khối thức ăn dung nạp vào cơ thể. Khi một bữa ăn được nạp vào, dạ dày sẽ bị căng giãn ra, tạo nên hiện tượng giãn cơ thắt thực quản dưới thoáng qua để giải phóng lượng khí tích tụ trong bữa ăn [1]. Bữa ăn càng lớn và càng gần giờ ngủ thì độ căng trướng của dạ dày càng gia tăng, dẫn đến tần suất giãn cơ thắt thực quản dưới xuất hiện nhiều hơn, kéo theo nguy cơ acid trào ngược lên phía trên [1].
Đặc biệt, phần lớn các trường hợp trào ngược acid xảy ra trong vòng 3 giờ sau khi ăn bắt nguồn trực tiếp từ sự căng trướng này của dạ dày [1]. Khi người bệnh nhanh chóng chuyển sang tư thế nằm ngủ sau bữa ăn khuya, trọng lực không còn hỗ trợ giữ dịch vị ở đáy dạ dày. Ở tư thế nằm ngửa, túi khí dạ dày bị di chuyển ra xa vùng tâm vị, tạo điều kiện thuận lợi cho dịch tiêu hóa dạng lỏng tiếp xúc trực tiếp với lỗ mở thực quản [2].
Thêm vào đó, khi cơ thể bước vào giấc ngủ, tốc độ tháo rỗng thức ăn của dạ dày sẽ tự nhiên bị chậm lại [3]. Sự kết hợp giữa một dạ dày ứ đọng đầy thức ăn, lượng acid dịch vị đang được kích thích tiết ra và tư thế nằm thẳng khiến các chất chứa trong lòng dạ dày dễ dàng vượt qua cơ thắt để tràn lên niêm mạc thực quản.
Ban đêm: Thực quản mất đi "lá chắn" bảo vệ tự nhiên
Nếu như các đợt trào ngược vào ban ngày thường diễn ra nhanh chóng và người bệnh có thể dễ dàng nuốt nước bọt để trung hòa acid, thì ban đêm mọi chuyện lại diễn biến phức tạp hơn rất nhiều. Ở những người có triệu chứng trào ngược, các đợt trào ngược ban ngày thường xuất hiện thường xuyên nhưng thời gian mỗi đợt tương đối ngắn, trong khi các đợt trào ngược xảy ra trong giấc ngủ tuy ít lần hơn nhưng lại kéo dài lâu hơn đáng kể [3].
Hiện tượng thời gian làm sạch acid tại thực quản và thời gian niêm mạc tiếp xúc với acid bị kéo dài trong giấc ngủ liên quan đến những thay đổi sinh lý tự nhiên của cơ thể [3]. Khi ngủ, lượng nước bọt tiết ra giảm đi rõ rệt và tần số nuốt phản xạ cũng hạ xuống mức rất thấp [3]. Điều này khiến thực quản mất đi cơ chế rửa trôi và kiềm hóa dòng acid dư thừa. Đồng thời, khả năng nhận biết cảm giác ợ nóng một cách có ý thức của não bộ cũng bị suy giảm trong giấc ngủ, làm chậm các hành vi thức tỉnh để làm sạch thực quản [3].
Nghiên cứu sử dụng thiết bị đo trở kháng và độ pH đã chỉ ra rằng dịch trào ngược ban đêm chủ yếu tồn tại ở dạng chất lỏng ở cả người khỏe mạnh và người bệnh [2]. Điểm đáng lưu ý là ở những người mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản, các đợt trào ngược có thể dâng cao chạm đến tận đoạn rất gần thực quản trên, cách cơ thắt thực quản dưới tới 17 cm, đặc biệt là đối với các đợt trào ngược chứa acid [2]. Điều này giải thích tại sao nhiều người thức giấc giữa đêm trong tình trạng ho sặc sụa, khàn tiếng hoặc cảm nhận rõ vị chua đắng ở vùng họng.
Thử nghiệm lâm sàng: Bữa ăn sát giờ ngủ làm tăng mức độ tiếp xúc acid
Mối liên hệ giữa thời điểm ăn tối và các đợt trào ngược ban đêm đã được nhiều công trình nghiên cứu lâm sàng đánh giá kỹ lưỡng thông qua các thiết bị đo đạc chuyên dụng. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên bắt chéo trên 32 bệnh nhân có triệu chứng trào ngược điển hình đã được thực hiện để so sánh tác động của bữa ăn tiêu chuẩn dùng trước giờ ngủ 2 tiếng so với trước giờ ngủ 6 tiếng [4]. Kết quả theo dõi độ pH qua hệ thống không dây kéo dài 48 giờ ở 30 bệnh nhân hoàn thành nghiên cứu (độ tuổi trung bình 46, chỉ số khối cơ thể trung bình 28) cho thấy bữa ăn tối muộn cách giờ ngủ 2 tiếng làm tăng acid trào ngược ở tư thế nằm nhiều hơn rõ rệt so với bữa ăn sớm dùng trước 6 tiếng [4].
Một tổng quan hệ thống năm 2022 cũng ghi nhận rằng việc dùng bữa tối muộn dẫn đến thời gian niêm mạc thực quản tiếp xúc với acid cao hơn đáng kể và số đợt trào ngược xuất hiện nhiều hơn so với bữa ăn tối sớm, dựa trên các nghiên cứu đo pH không dây [5]. Ngược lại, một nghiên cứu khác của Orr và các cộng sự thực hiện trên 20 bệnh nhân trào ngược trong phòng thí nghiệm giấc ngủ lại không tìm thấy sự khác biệt về số đợt hay thời gian tiếp xúc acid giữa bữa ăn lúc 19 giờ và 21 giờ [5]. Tuy nhiên, các nhà phân tích chỉ ra rằng nghiên cứu của Orr có nguy cơ sai lệch cao do bữa ăn sớm không được tiêu chuẩn hóa, khoảng cách giữa hai đêm đo có thể cách nhau tới 3 tuần và nghiên cứu đã gộp chung giai đoạn sau ăn với giai đoạn ban đêm khi phân tích [5].
Nguy cơ gia tăng ở bệnh nhân đái tháo đường và người trẻ tuổi
Tác hại của việc ăn đêm đối với trào ngược dạ dày không chỉ giới hạn trong phòng thí nghiệm mà còn được ghi nhận qua nhiều cuộc khảo sát dịch tễ học quy mô. Nghiên cứu mang tên Dogo thực hiện năm 2018 trên 817 bệnh nhân đái tháo đường típ 2 tại Nhật Bản đã khảo sát thói quen dùng bữa tối muộn, định nghĩa là ăn tối trong vòng 2 giờ trước khi ngủ ít nhất 3 lần mỗi tuần [6]. Kết quả chỉ ra rằng tỷ lệ trào ngược dạ dày thực quản ở nhóm đối tượng này là 32,0%, và thói quen ăn tối muộn có mối liên hệ độc lập thuận chiều với bệnh trào ngược, làm tăng nguy cơ mắc bệnh với tỷ số chênh đã hiệu chỉnh là 1,46 [6]. Trong khi đó, thói quen bỏ bữa sáng, ăn vặt trước ngủ hay ăn nhanh lại không cho thấy mối liên hệ rõ ràng với bệnh trào ngược trong nghiên cứu này [6].
Không chỉ ở người lớn tuổi hay người có bệnh nền, thói quen này cũng đang bào mòn sức khỏe đường tiêu hóa của giới trẻ. Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2024 ở người trẻ Hàn Quốc cho thấy tần suất ăn quá no và ăn khuya có mối liên hệ chặt chẽ với điểm số đánh giá trào ngược [1]. Nhóm người có thói quen ăn quá no trải qua các đợt trào ngược acid và niêm mạc thực quản tiếp xúc với acid thường xuyên hơn so với người ăn uống điều độ [1]. Hành vi ăn quá no cùng với việc ăn vội vàng có thể gây tổn thương niêm mạc thực quản và làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày, từ đó làm trầm trọng thêm tình trạng bệnh [1].
Thói quen ăn đêm này thậm chí còn gây ảnh hưởng tiêu cực tới cả trẻ nhỏ. Một nghiên cứu năm 2016 trên trẻ lứa tuổi mầm non cho thấy thói quen ăn khuya và khoảng cách từ bữa tối đến giờ ngủ ngắn có mối tương quan đáng kể với bệnh trào ngược dạ dày thực quản [7]. Trẻ nhỏ mắc trào ngược thường có khoảng cách từ lúc ăn tối đến khi đi ngủ ngắn hơn so với nhóm đối chứng khỏe mạnh [7].
Những hiểu lầm phổ biến và mức độ giới hạn của bằng chứng
Một trong những hiểu lầm thường gặp nhất là nhiều người tin rằng chỉ cần không cảm thấy ợ nóng gay gắt thì việc ăn một bữa nhẹ trước khi ngủ sẽ không gây hại. Tuy nhiên, các kỹ thuật đo đạc trở kháng thực quản cho thấy có một tỷ lệ rất cao các đợt trào ngược ban đêm tồn tại dưới dạng acid yếu ở cả người khỏe mạnh và người bệnh [2]. Mặc dù tính acid yếu hơn, dòng dịch lỏng này khi dâng lên cao vẫn mang theo dịch tiêu hóa và có khả năng gây khó chịu hoặc kích ứng đường thở [2].
Bên cạnh đó, một tổng quan hệ thống công bố năm 2009 dựa trên 59 nghiên cứu cho thấy triệu chứng ợ nóng ban đêm xuất hiện ở trung bình khoảng 54% bệnh nhân trào ngược mạn tính, kéo theo hệ lụy làm giảm chất lượng giấc ngủ, gây mệt mỏi ban ngày và giảm năng suất làm việc [8]. Dẫu vậy, các tác giả cũng lưu ý rằng bằng chứng khẳng định độ mạnh của mối liên hệ giữa các bữa ăn tối muộn và các đợt trào ngược ban đêm trong y văn đôi khi còn bị gây nhiễu bởi thành phần của chính bữa ăn đó [8]. Chẳng hạn, lượng chất béo, độ lỏng hay đặc của món ăn đóng vai trò rất lớn bên cạnh yếu tố thời gian.
Một số nghiên cứu cũng gặp phải những giới hạn nhất định, như việc định nghĩa thế nào là "ăn khuya" hoặc "ăn quá no" đôi khi do người tham gia tự đánh giá thông qua bảng hỏi [1], hoặc việc thiếu các tiêu chuẩn khách quan khi theo dõi khẩu phần [7]. Dù vậy, phần lớn các hướng dẫn y khoa quốc tế hiện nay đều thống nhất việc tránh ăn muộn là bước can thiệp lối sống cần thiết [1, 6].
Những ai cần đặc biệt thận trọng với thói quen ăn đêm?
Bất kỳ ai cũng có thể bị ợ chua thoáng qua nếu ăn quá no vào ban đêm, nhưng một số nhóm người sẽ chịu tổn thương nặng nề hơn rất nhiều nếu duy trì thói quen này. Đầu tiên là những bệnh nhân đã được chẩn đoán có tổn thương thực thể như viêm thực quản hoặc thoát vị khe hoành. Nghiên cứu theo dõi pH không dây đã chỉ ra rằng tác động tiêu cực của bữa ăn muộn làm tăng thời gian tiếp xúc acid và tăng số đợt trào ngược biểu hiện rõ rệt nhất ở những bệnh nhân có thoát vị khe hoành, viêm thực quản và người thừa cân [5]. Ở những bệnh nhân đã có viêm thực quản từ trước, lượng acid trào ngược ở tư thế nằm luôn ở mức cao bất kể họ ăn bữa tối sớm hay muộn [4].
Nhóm đối tượng tiếp theo là những người thừa cân và béo phì. Nghiên cứu thực nghiệm xác nhận những người thừa cân với chỉ số khối cơ thể từ 25 đến 29,9 kg/m² bị trào ngược tư thế nằm nhiều hơn hẳn sau các bữa ăn tối muộn [4]. Béo phì kết hợp cùng hội chứng ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn cũng là những yếu tố sinh lý khiến người bệnh dễ rơi vào tình trạng trào ngược ban đêm nghiêm trọng hơn [3]. Khi đó, nguy cơ gặp phải các biến chứng nặng tại đường hô hấp và thực quản sẽ gia tăng [3].
Ngoài ra, những người mắc bệnh đái tháo đường típ 2 cũng cần cảnh giác cao độ vì tỷ lệ mắc trào ngược ở nhóm này vốn đã cao hơn người bình thường, và việc ăn tối muộn thường xuyên sẽ làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh một cách độc lập [6].
Thay đổi thực tế: Thiết lập lại nhịp sinh hoạt buổi tối
Để bảo vệ dạ dày và ngăn chặn các cơn trào ngược bùng phát lúc nửa đêm, việc điều chỉnh lối sống cần bắt đầu từ chính mốc thời gian của bữa ăn tối. Các hướng dẫn điều trị bệnh trào ngược quốc tế đều khuyên người bệnh nên tránh ăn uống trong vòng 3 giờ trước khi nằm [5]. Hướng dẫn từ Đại học Tiêu hóa Hoa Kỳ cũng khuyến nghị khoảng thời gian từ bữa tối đến giờ đi ngủ phải dài hơn 3 tiếng nhằm hạn chế nguy cơ bệnh tiến triển hoặc tái phát [7].
Bên cạnh mốc thời gian, loại thực phẩm dung nạp vào buổi tối cũng đóng vai trò quyết định. Những người thuộc nhóm cảnh báo trào ngược thường tiêu thụ nhiều thức ăn nhanh và chocolate hơn bình thường [1]. Thức ăn nhanh chứa lượng lớn chất béo, gây ra và làm trầm trọng thêm tình trạng trào ngược do làm suy yếu cơ thắt thực quản dưới [1]. Chocolate cũng được ghi nhận là tác nhân làm suy yếu cơ thắt này, tạo điều kiện cho acid trào lên [1]. Vì vậy, việc cắt giảm chất béo và chocolate trong bữa tối là giải pháp dinh dưỡng đã được chứng minh giúp làm dịu triệu chứng [1]. Đồng thời, bữa ăn tối nên duy trì sự cân bằng giữa thức ăn dạng đặc và lỏng, tránh việc lạm dụng quá nhiều đồ ăn dạng lỏng gần giờ ngủ [7].
Về tư thế nghỉ ngơi, các nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh tư thế nằm ngủ nghiêng sang bên trái có liên quan đến việc rút ngắn đáng kể thời gian niêm mạc thực quản tiếp xúc với acid và giúp thực quản làm sạch acid nhanh hơn so với tư thế nằm ngửa hoặc nằm nghiêng bên phải [5]. Nâng cao đầu giường cũng là một biện pháp hỗ trợ đã được chứng minh giúp làm giảm bớt cơn ợ nóng ban đêm và cải thiện giấc ngủ [8]. Nếu các triệu chứng trào ngược vẫn tiếp diễn dai dẳng dù đã thay đổi giờ ăn, người bệnh nên chủ động đến cơ sở y tế để được thăm khám và tư vấn các biện pháp y khoa phù hợp như dùng thuốc ức chế bơm proton hoặc thuốc kháng thụ thể H2 [8].
Tóm lại, dạ dày cần có đủ thời gian nghỉ ngơi để hoàn thành nhiệm vụ tiêu hóa trước khi cơ thể bước vào giấc ngủ. Việc kiên trì duy trì khoảng cách ít nhất 3 tiếng giữa bữa tối và giờ lên giường, kết hợp cùng chế độ ăn giảm dầu mỡ, chính là chìa khóa đơn giản nhưng hiệu quả giúp bạn bảo vệ niêm mạc thực quản và tìm lại những đêm ngon giấc.
