Thời tiết chuyển mùa mưa ẩm, độ ẩm không khí tăng cao cùng sự phát triển của nấm mốc thường khiến người mắc bệnh hen suyễn dễ tái phát các cơn ho, khò khè và tức ngực. Nhiều người bệnh chỉ chú ý đến việc giữ ấm hay dùng máy hút ẩm mà quên mất rằng chế độ ăn uống hằng ngày cũng tác động trực tiếp đến mức độ viêm nhiễm của đường thở.
Để kiểm soát bệnh tốt hơn trong điều kiện thời tiết này, người bệnh hen suyễn cần chú trọng hai nguyên tắc dinh dưỡng quan trọng: cắt giảm các nhóm thực phẩm giàu hoặc kích thích giải phóng histamin, đồng thời tăng cường bổ sung các chất chống oxy hóa tự nhiên từ thực phẩm nguyên phần.
Căng thẳng oxy hóa và phản ứng viêm đường thở lúc giao mùa
Bệnh hen suyễn là một bệnh lý viêm mạn tính đặc trưng bởi tình trạng viêm đường thở và tăng tính phản ứng phế quản [1]. Các tổn thương sinh lý do căng thẳng oxy hóa thông qua sự tấn công của các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) đóng vai trò then chốt trong quá trình duy trì tình trạng viêm mạn tính này [1]. ROS làm tăng trương lực phế vị thông qua việc làm suy giảm chức năng thụ thể beta-adrenaline, dẫn đến hiện tượng co thắt và tăng phản ứng của đường hô hấp [1].
Không chỉ vậy, các gốc tự do ROS còn thúc đẩy sự co thắt của các cơ trơn đường thở do kích thích sản sinh acetylcholine [1]. Đồng thời, chúng thúc đẩy giải phóng histamin từ các tế bào mast và kích thích tế bào biểu mô đường hô hấp tiết nhiều chất nhầy hơn [1]. Sự sản sinh quá mức các gốc tự do ROS cũng có thể gây mất cân bằng giữa hệ thống chống oxy hóa và chất oxy hóa trong đường hô hấp, dẫn đến sự xuất hiện và kéo dài của quá trình xơ hóa phổi dưới tác động của yếu tố tăng trưởng biến đổi beta-1 (TGF-beta1) [1]. Do đó, căng thẳng oxy hóa ở cả phổi và toàn thân đều làm gia tăng phản ứng viêm liên quan đến hen suyễn và dị ứng [1].
Nguy cơ tiềm ẩn từ histamin trong thực phẩm
Nhiều người bệnh thường nhầm lẫn phản ứng khó thở sau ăn là do dị ứng đơn thuần, nhưng thực chất đó có thể là do cơ thể không dung nạp lượng histamin nạp vào qua đường ăn uống [2]. Triệu chứng không dung nạp histamin bao gồm hắt hơi, nghẹt mũi, chảy nước mũi và bộc phát cơn hen suyễn [2]. Ở một số cơ địa nhạy cảm, các phản ứng hô hấp này có thể xuất hiện ngay cả khi chỉ tiêu nạp một lượng rất nhỏ histamin từ thực phẩm [2].
Đáng chú ý, một số loại rau củ và trái cây tự nhiên cũng chứa hàm lượng cao histamin hoặc các amin sinh học khác [2]. Việc tiêu thụ không kiểm soát các thực phẩm này có thể vô tình làm bùng phát triệu chứng mà người bệnh không hề hay biết [2]. Bên cạnh đó, các phương pháp chế biến chiên ngập dầu hoặc thức ăn giàu chất béo cũng đã được chứng minh là yếu tố nguy cơ làm trầm trọng thêm tình trạng hen suyễn [2].
Các bằng chứng khoa học về chế độ ăn và bệnh hen suyễn
Các nghiên cứu lâm sàng và dịch tễ học trong những năm gần đây đã làm sáng tỏ hơn vai trò của từng thành phần dinh dưỡng đối với kiểm soát hen:
Nghiên cứu về tác động của histamin trong khẩu phần ăn công bố năm 2020 được thiết kế dưới dạng thử nghiệm bắt chéo, ngẫu nhiên hai giai đoạn trên 21 trẻ em mắc hen suyễn nhẹ từng cơn [3]. Các bệnh nhi được phân ngẫu nhiên vào chế độ ăn nhiều histamin hoặc ít histamin dựa trên mô hình Địa Trung Hải trong 4 tuần, sau đó trải qua 2 tuần đào thải (washout) rồi đổi sang chế độ ăn còn lại trong 4 tuần tiếp theo [3]. Có 18 trẻ hoàn thành toàn bộ nghiên cứu [3]. Kết quả ghi nhận tình trạng tắc nghẽn luồng khí hô hấp trung bình cao hơn đáng kể và có xu hướng kéo dài cũng như gia tăng độ nặng của các triệu chứng hen trong giai đoạn trẻ ăn chế độ giàu histamin [3].
Đối với các chất chống oxy hóa, một nghiên cứu cắt ngang dựa trên dữ liệu NHANES giai đoạn 2007-2012 ở người trưởng thành cho thấy tổng lượng carotenoid nạp vào có mối liên hệ nghịch với nồng độ protein phản ứng C (CRP) trong máu ngoại vi [1]. Do chỉ số CRP thường tăng cao rõ rệt ở đường thở và máu ngoại vi của bệnh nhân hen, các nhà nghiên cứu đưa ra giả thuyết rằng carotenoid giúp phòng ngừa hen thông qua khả năng chống viêm và chống oxy hóa toàn diện [1]. Beta-carotene có thể dọn sạch các gốc tự do superoxide anion hoạt tính cao và cung cấp điện tử để giảm bớt các phân tử gốc tự do, ngăn ngừa tổn thương oxy hóa [1]. Ngoài ra, lycopene đã được chứng minh giúp ức chế phản ứng tế bào Th2, giảm thâm nhiễm bạch cầu ái toan ở phổi trong mô hình thực nghiệm động vật [1].
Về tác động can thiệp trực tiếp của lycopene, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên bắt chéo năm 2008 tiến hành trên 32 người trưởng thành mắc hen suyễn [4]. Ban đầu, các đối tượng tiêu thụ chế độ ăn nghèo chất chống oxy hóa trong 10 ngày, khiến nồng độ carotenoid huyết tương sụt giảm, điểm kiểm soát hen xấu đi, các chỉ số hô hấp FEV1 và FVC suy giảm còn tỷ lệ bạch cầu trung tính trong đờm tăng lên [4]. Sau đó, người tham gia trải qua 3 giai đoạn điều trị kéo dài 7 ngày với giả dược, chiết xuất cà chua chứa 45 mg lycopene mỗi ngày và nước ép cà chua chứa 45 mg lycopene mỗi ngày [4]. Kết quả cho thấy cả hai phương pháp bổ sung từ chiết xuất cà chua và nước ép cà chua đều làm giảm sự xâm nhập của bạch cầu trung tính vào đường thở, đồng thời chiết xuất cà chua còn làm giảm hoạt tính của men elastase từ bạch cầu trung tính trong đờm [4].
Một đánh giá năm 2025 về vai trò của căng thẳng oxy hóa ở trẻ em cho thấy chế độ ăn giàu trái cây, rau xanh, ngũ cốc nguyên hạt cung cấp các chất chống oxy hóa quan trọng như vitamin C, vitamin E, beta-carotene, polyphenol, flavonoid và carotenoid [5]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên ghi nhận việc bổ sung nước ép cà chua kết hợp với vitamin C cải thiện đáng kể khả năng kiểm soát hen, chất lượng sống và nồng độ beta-carotene huyết thanh ở bệnh nhi hen dai dẳng mức độ nhẹ đến trung bình, dù không ghi nhận thay đổi trên các xét nghiệm chức năng phổi hay liều corticosteroid dạng hít [5]. Nghiên cứu cắt ngang trên trẻ em bị hen dai dẳng cũng chỉ ra rằng thiếu hụt kẽm và vitamin C liên quan chặt chẽ đến mức độ hen nặng hơn, giảm chức năng phổi và tăng viêm đường thở, với gần 40% trẻ thiếu hụt vitamin C và toàn bộ trẻ trong nghiên cứu bị thiếu kẽm do nhu cầu chuyển hóa gia tăng dưới áp lực oxy hóa cao [5].
Nghiên cứu trên cơ sở dữ liệu NHANES giai đoạn 2003-2018 kết hợp phân tích ngẫu nhiên Mendel ghi nhận lượng tiêu thụ qua chế độ ăn của vitamin C (tỷ số chênh OR = 0,76), kẽm (OR = 0,86), selen (OR = 0,85) và chỉ số chống oxy hóa tổng hợp CDAI (OR = 0,80) có mối liên hệ nghịch với nguy cơ mắc bệnh hen suyễn [6].
Giá trị thực tế và giới hạn của các bằng chứng hiện có
Mặc dù nhiều nghiên cứu dịch tễ ghi nhận mối liên hệ tích cực giữa các chất chống oxy hóa và bệnh hen, giới hạn khoa học vẫn tồn tại. Trong phân tích ngẫu nhiên Mendel từ dữ liệu NHANES 2003-2018, các nhà khoa học không tìm thấy bằng chứng ủng hộ mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa nồng độ chất chống oxy hóa lưu hành trong máu suốt đời và nguy cơ mắc bệnh hen suyễn [6].
Một nghiên cứu cắt ngang năm 2012 trên người trung niên và cao tuổi tại Úc thậm chí không tìm thấy tác dụng bảo vệ rõ ràng của việc ăn nhiều rau quả đối với bệnh hen, thậm chí còn ghi nhận mối liên hệ thuận ở phụ nữ [2]. Các nhà nghiên cứu giải thích điều này có thể do phương pháp đo lường chưa phân tách được các món rau chiên nhiều dầu mỡ (như khoai tây chiên), do hiện tượng nhân quả ngược khi người bị hen chủ động ăn nhiều rau quả hơn để cải thiện bệnh, hoặc do một số loại rau quả chứa nhiều histamin gây ảnh hưởng tiêu cực lên người không dung nạp [2]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận việc ăn cá hoặc hải sản đi kèm thịt gia cầm làm tăng nguy cơ mắc bệnh hen [2].
Ngoài ra, các tổng quan y khoa cho thấy dù căng thẳng oxy hóa gia tăng ở người bệnh hen hoặc phụ nữ mang thai mắc hen, hiện vẫn có rất ít thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn khẳng định hiệu quả điều trị vượt trội của chất chống oxy hóa [7]. Đáng chú ý, hiệu quả cải thiện kiểm soát hen ở người trưởng thành được ghi nhận chủ yếu thông qua việc sử dụng thực phẩm toàn phần (whole food) thay vì các chất bổ sung chống oxy hóa đơn lẻ [7].
Hiểu lầm thường gặp về việc uống viên bổ sung chống oxy hóa
Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng nếu chất chống oxy hóa có lợi, việc uống các loại viên vitamin liều cao sẽ giúp dứt điểm cơn hen. Tuy nhiên, các phân tích y khoa chỉ ra rằng hiện chưa có đủ dữ liệu thử nghiệm lâm sàng để khuyến nghị sử dụng các viên uống bổ sung chống oxy hóa nhằm phòng ngừa hen hoặc dị ứng [8].
Hơn thế nữa, các thử nghiệm lớn về việc bổ sung vitamin chống oxy hóa dạng viên liều cao để phòng ngừa ung thư từng cho thấy sự gia tăng tỷ lệ tử vong nói chung, đặc biệt ở nhóm đối tượng đã có đủ vi chất từ chế độ ăn uống [8]. Do đó, việc can thiệp dinh dưỡng được khuyến cáo chỉ nên tập trung vào các nguồn thực phẩm tự nhiên giàu chất chống oxy hóa, tránh lạm dụng thực phẩm chức năng [8].
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Phụ nữ mang thai mắc bệnh hen suyễn cần đặc biệt lưu ý kiểm soát bệnh chặt chẽ vì hen kiểm soát kém có thể ảnh hưởng xấu đến kết quả chu sinh [7]. Cả tình trạng mang thai và hen suyễn đều làm gia tăng tải lượng căng thẳng oxy hóa [7]. Tuy nhiên, việc tự ý bổ sung các viên uống vi chất liều cao không được khuyến khích mà cần có sự theo dõi của bác sĩ [7], [8].
Những người nghi ngờ không dung nạp histamin cũng cần thận trọng khi lựa chọn thực vật và hải sản, do lượng histamin nạp vào có thể kích hoạt các phản ứng tắc nghẽn đường thở nhanh chóng [3], [2].
Hướng dẫn điều chỉnh chế độ ăn trong mùa mưa ẩm
Để bảo vệ đường hô hấp trong mùa mưa ẩm ướt, người bệnh hen suyễn có thể áp dụng các nguyên tắc ăn uống dựa trên bằng chứng khoa học:
Về thực phẩm nên hạn chế: Cần hạn chế các món ăn chứa lượng lớn histamin hoặc kích thích giải phóng histamin nếu bản thân từng có tiền sử nhạy cảm hô hấp sau ăn [3], [2]. Hạn chế tối đa các món rau củ chế biến dạng chiên ngập dầu mỡ hay đồ ăn nhanh nhiều chất béo bão hòa, do các thực phẩm này làm gia tăng phản ứng viêm và nguy cơ phát cơn hen [3], [2].
Về thực phẩm nên tăng cường: Tăng cường các loại thực phẩm tươi nguyên phần giàu chất chống oxy hóa [7]. Người bệnh có thể uống nước ép cà chua tươi hoặc chế biến cà chua chín để cung cấp lycopene tự nhiên, giúp làm giảm tình trạng xâm nhập bạch cầu trung tính vào đường thở [4]. Bổ sung các loại rau củ quả chứa vitamin C, selen, kẽm và beta-carotene nhằm hỗ trợ cơ thể dọn dẹp các gốc tự do ROS sinh ra do quá trình viêm [1], [6], [5]. Áp dụng chế độ ăn theo phong cách Địa Trung Hải với nhiều rau tươi, ngũ cốc nguyên hạt để kiểm soát triệu chứng hen tốt hơn [3], [5].
Chế độ dinh dưỡng khoa học giữ vai trò bổ trợ đắc lực trong việc giảm nhẹ phản ứng viêm đường hô hấp, nhất là vào mùa mưa ẩm khi các tác nhân kích ứng tăng cao. Người bệnh tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc điều trị theo đơn và cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi lớn trong chế độ ăn uống.