Mỗi khi thời tiết chuyển sang mưa dầm, nồm ẩm kéo dài, các phòng khám tai mũi họng lại tiếp nhận lượng lớn bệnh nhân đến khám vì nghẹt mũi, nặng đầu, dịch nhầy xoang đặc quánh khó chịu. Bên cạnh các đợt dùng thuốc theo chỉ định, rất nhiều người băn khoăn liệu thói quen ăn uống hàng ngày như uống sữa, ăn đồ ngọt hay ăn đồ cay nóng có phải là thủ phạm khiến dịch xoang tiết ra nhiều hơn và lâu khỏi hay không.

Thực tế, chế độ ăn uống không trực tiếp sản sinh ra mủ trong hốc xoang, nhưng các phản ứng sinh hóa của thực phẩm có thể kích thích niêm mạc, gia tăng tình trạng viêm hoặc làm đặc dịch nhầy sẵn có. Khi kết hợp với độ ẩm không khí tăng cao và nhiệt độ thất thường của mùa mưa ẩm, hệ thống tự làm sạch của xoang mũi dễ dàng bị quá tải, khiến các triệu chứng viêm xoang bùng phát dữ dội.

Cơ chế tự làm sạch của xoang và sự đình trệ khi trời ẩm lạnh

Bình thường, các xoang cạnh mũi là những khoang rỗng nằm xung quanh mũi, được lót bởi lớp biểu mô chứa các tế bào tiết chất nhầy và hàng triệu tế bào lông chuyển li ti hoạt động liên tục [1]. Nhiệm vụ của hệ thống lông chuyển này là quét lớp màng chất nhầy mỏng liên tục ra khỏi hốc xoang qua các lỗ thông tự nhiên để đi xuống họng, giúp khoang xoang luôn sạch sẽ và vô trùng [1].

Một mô hình toán học giải phẫu động học chất lỏng công bố năm 2024 chỉ ra rằng, cơ chế vận chuyển chất nhầy niêm mạc này phải hoạt động chống lại trọng lực [1]. Nghiên cứu này cho thấy lớp chất nhầy ổn định chỉ có thể duy trì khi tốc độ thanh thải của lông chuyển vượt qua một ngưỡng giới hạn nhất định, vốn phụ thuộc trực tiếp vào tốc độ sản xuất chất nhầy tại chỗ [1]. Nếu tốc độ tiết dịch tăng lên quá nhanh hoặc hoạt động của lông chuyển bị tê liệt do môi trường ẩm lạnh, chất nhầy sẽ bị ứ đọng lại và tạo thành màng ứ trệ, mở đường cho viêm xoang mạn tính [1].

Ngoài ra, thói quen để đầu ướt hoặc để tóc ướt khi đi mưa lạnh có thể kích hoạt cơ chế tự bảo vệ nhiệt của não bộ [2]. Giả thuyết về hệ thống làm mát não có chọn lọc giải thích rằng tĩnh mạch từ da đầu và niêm mạc mũi xoang dẫn lưu về các xoang màng cứng nội sọ để điều hòa nhiệt độ [2]. Khi da đầu tiếp xúc với lạnh và ướt, cơ thể có phản xạ co thắt mạch máu và đóng các lỗ thông xoang lại, đồng thời tích tụ dịch nhầy để giảm lượng khí lưu thông nhằm hạn chế thất thoát nhiệt [2]. Phản xạ này đặc biệt ảnh hưởng đến xoang sàng sau và xoang bướm, dẫn đến triệu chứng đau nhức đầu và đau sâu phía sau hốc mắt [2].

Bản chất của dịch xoang: Mucin và nguy cơ nuôi dưỡng vi khuẩn

Nhiều người lầm tưởng rằng dịch nhầy xoang chỉ đơn thuần là nước mũi thông thường bị cô đặc lại. Tuy nhiên, các nghiên cứu sinh hóa chuyên sâu đã chứng minh bản chất của dịch nhầy thay đổi rất lớn tùy theo mức độ viêm nhiễm.

Một nghiên cứu năm 2001 tiến hành phân tích định lượng dịch hút từ xoang hàm trên của 11 bệnh nhân viêm xoang cấp tính và 11 bệnh nhân viêm xoang mạn tính bằng kỹ thuật miễn dịch ELISA và ELLA [3]. Kết quả cho thấy nồng độ mucin – thành phần glycoprotein chính tạo nên độ quánh dính – và nồng độ lectin ở nhóm bệnh nhân viêm xoang mạn tính cao hơn rõ rệt so với nhóm viêm xoang cấp tính [3]. Mặc dù tổng lượng protein trong dịch xoang mạn tính thấp hơn nhóm cấp tính, nhưng tỷ lệ mucin và lectin trên tổng protein lại tăng cao vượt trội [3]. Tình trạng tăng tiết dịch dai dẳng trong viêm xoang mạn tính là hậu quả trực tiếp của việc tăng sản xuất mucin tại chỗ, tạo nên một vòng xoắn bệnh lý luẩn quẩn và dịch nhầy ngày càng keo đặc [3].

Khi dịch nhầy giàu mucin này bị ứ đọng do tắc nghẽn lỗ thông xoang, nó sẽ biến thành môi trường nuôi dưỡng vi khuẩn cực kỳ thuận lợi. Một nghiên cứu công bố năm 2020 trên mô hình tắc lỗ thông xoang ở thỏ ghi nhận rằng, sự tắc nghẽn kéo dài 2 tuần làm biến đổi hệ vi sinh sang nhóm vi khuẩn phân giải mucin gây viêm cấp tính, và sau 3 tháng chuyển thành viêm xoang mạn tính với sự bùng phát của vi khuẩn gây bệnh nguy hiểm như trực khuẩn mủ xanh Pseudomonas aeruginosa [4]. Nhóm vi khuẩn phân giải mucin đã chuyển hóa chất nhầy thành các chất chuyển hóa acid là các acid béo chuỗi ngắn [4].

Nghiên cứu năm 2020 này đã định lượng được nồng độ acid béo chuỗi ngắn acetate trong dịch nhầy xoang bị viêm cao hơn hẳn so với dịch xoang khỏe mạnh, đạt mức 4,13 ± 0,53 mM so với 1,94 ± 0,44 mM ở nhóm đối chứng [4]. Sau 72 giờ nuôi cấy chung dịch nhầy xoang với chủng vi khuẩn mủ xanh PAO1, số lượng khuẩn lạc trong môi trường dịch xoang viêm đạt tới (8,4 x 10^9 ± 4,8 x 10^7) CFU, cao gấp nhiều lần so với nhóm đối chứng là (1,4 x 10^9 ± 2,0 x 10^7) CFU [4]. Phân tích mẫu dịch từ bệnh nhân viêm mũi xoang mạn tính thực tế cũng xác nhận sự hiện diện của các acid béo chuỗi ngắn này, đóng vai trò như nguồn dinh dưỡng carbon thúc đẩy vi khuẩn sinh sôi [4].

Thực hư chuyện uống sữa làm tăng tiết đờm nhớt

Một trong những thắc mắc phổ biến nhất của người bị viêm xoang vào mùa mưa là: Uống sữa có làm dịch nhầy đặc quánh và nghẹt mũi nhiều hơn không? Quan niệm dân gian thường khuyên người bị viêm đường hô hấp nên kiêng hoàn toàn sữa bò và các chế phẩm từ sữa vì cho rằng sữa "sinh đờm".

Về mặt sinh lý học, sữa là một dạng nhũ tương chứa chất béo và protein. Khi uống sữa, chất lỏng này hòa trộn với nước bọt trong khoang miệng và họng, tạo thành một lớp màng bọc tạm thời trên bề mặt niêm mạc. Cảm giác trơn dính và độ nhớt thoáng qua ở vùng hầu họng khiến nhiều người lầm tưởng rằng dịch nhầy xoang đang tăng tiết đột ngột hoặc bị đặc quánh lại.

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy sữa không trực tiếp kích thích tế bào biểu mô xoang sản sinh thêm mucin hay làm tăng thể tích dịch xoang ở người bình thường. Điểm cần lưu ý là ở những người có cơ địa dị ứng đạm sữa bò hoặc bất dung nạp đường lactose, việc tiêu thụ sữa có thể kích hoạt các phản ứng giải phóng histamin cục bộ, làm niêm mạc mũi họng phù nề và tắc nghẽn đường dẫn lưu xoang. Vì vậy, người bệnh không cần kiêng sữa một cách cực đoan nếu không bị dị ứng, nhưng nên uống nước lọc sau khi dùng sữa để rửa trôi cảm giác vướng đọng ở họng.

Tác động của đường ngọt và đồ cay nóng lên phản ứng viêm xoang

Chế độ ăn nhiều đường tinh luyện, bánh kẹo ngọt và nước ngọt có gas là yếu tố thúc đẩy tình trạng viêm toàn thân tiến triển âm ỉ. Khi lượng đường trong máu tăng vọt, cơ thể phản ứng bằng cách gia tăng các phân tử gây viêm, làm giảm khả năng kiểm soát nhiễm trùng của hàng rào biểu mô niêm mạc.

Bên cạnh đó, thời tiết nồm ẩm kéo dài cũng tác động gián tiếp lên hệ miễn dịch thông qua đường ruột. Một bài tổng quan khoa học năm 2025 chỉ ra rằng các yếu tố khí tượng như sự thay đổi thời tiết, chu kỳ ngày đêm và độ ẩm không khí có ảnh hưởng sâu sắc đến hệ vi sinh vật đường ruột và cân bằng miễn dịch [5]. Độ ẩm môi trường cao làm thay đổi tỷ lệ giữa hai nhóm vi khuẩn Bacteroides và Firmicutes theo hướng gia tăng vi khuẩn Bacteroides, từ đó thúc đẩy phản ứng viêm toàn thân do nhóm vi khuẩn này kích hoạt [5]. Khi cơ thể đang trong trạng thái viêm toàn thân nhạy cảm, việc nạp nhiều đường dễ làm phản ứng viêm tại chỗ ở các hốc xoang trở nên trầm trọng hơn.

Đối với các món ăn cay nóng chứa nhiều ớt, tiêu hoặc mù tạt, hoạt chất capsaicin có khả năng kích thích mạnh các đầu dây thần kinh cảm giác và phản xạ thần kinh vận mạch ở niêm mạc mũi. Tác động này làm giãn mạch máu nhanh chóng, gây phù nề tạm thời và kích thích chảy nước mũi ròng ròng. Mặc dù nhiều người cảm thấy ăn đồ cay giúp "thông mũi" tức thì trong vài phút đầu, nhưng ngay sau đó niêm mạc xoang có thể phản ứng ngược bằng cách xung huyết nặng nề hơn, gây nghẹt mũi kéo dài, đặc biệt bất lợi trong những ngày mưa ẩm khi niêm mạc mũi vốn đã nhạy cảm.

Người bị viêm xoang nên ăn gì để dịch nhầy loãng và dễ lưu thông?

Để hỗ trợ hệ thống lông chuyển quét sạch chất nhầy ra khỏi hốc xoang theo đúng chu trình tự nhiên [1], chế độ ăn uống trong mùa mưa ẩm cần ưu tiên mục tiêu làm loãng dịch tiết và giảm xung huyết niêm mạc:

  • Uống đủ nước ấm mỗi ngày: Nước ấm giúp cung cấp độ ẩm cần thiết cho lớp biểu mô, làm giảm độ quánh dính của mucin và hỗ trợ các tế bào lông chuyển hoạt động hiệu quả hơn để thắng được lực cản trọng lực [1]. Uống các loại nước dùng trong, nước súp ấm hoặc trà thảo mộc nhẹ cũng mang lại tác dụng tương tự.
  • Bổ sung thực phẩm giàu chất chống oxy hóa: Các loại rau củ quả tươi nhiều màu sắc cung cấp vitamin tự nhiên giúp tăng cường độ bền vững của hàng rào niêm mạc hô hấp, hạn chế tổn thương tế bào biểu mô khi vi khuẩn phân giải mucin hoạt động mạnh [4].
  • Ưu tiên gia vị có tính ấm nhẹ tự nhiên: Thay vì dùng ớt cay nồng gây kích thích mạch máu, người bệnh nên chọn gừng, nghệ, hành hoặc tỏi ở lượng vừa phải. Những gia vị này giúp giữ ấm cơ thể, hỗ trợ tiêu hóa và giảm bớt cảm giác lạnh buốt vùng hầu họng trong những ngày mưa gió.
  • Hỗ trợ hệ vi sinh đường ruột: Bổ sung các thực phẩm lên men tự nhiên một cách chừng mực giúp duy trì cân bằng hệ vi sinh đường ruột, hỗ trợ ổn định hệ miễn dịch trước tác động bất lợi của độ ẩm môi trường cao kéo dài [5].

Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng trong ăn uống mùa mưa ẩm

Không phải mọi bệnh nhân viêm xoang đều có phản ứng giống nhau trước cùng một loại thực phẩm. Một số nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng với thói quen ăn uống và sinh hoạt khi thời tiết ẩm ướt:

Thứ nhất là người mắc viêm xoang mạn tính tái phát nhiều lần. Do nồng độ mucin và lectin tại chỗ vốn đã ở mức rất cao so với người bình thường [3], dịch nhầy của nhóm người này rất dễ rơi vào trạng thái keo đặc và ứ đọng. Việc ăn uống thiếu khoa học hoặc để cơ thể nhiễm ẩm lạnh sẽ nhanh chóng biến các túi dịch này thành ổ vi khuẩn sinh sôi [4].

Thứ hai là người có cơ địa viêm mũi dị ứng kết hợp hoặc có tiền sử dị ứng thực phẩm. Nhóm đối tượng này rất nhạy cảm với các loại hải sản vỏ cứng, sữa bò hoặc chất bảo quản thực phẩm. Phản ứng dị ứng sẽ giải phóng hàng loạt chất trung gian gây viêm, làm niêm mạc mũi phù nề bít kín các lỗ thông xoang.

Thứ ba là những người có bệnh lý trào ngược dạ dày thực quản (GERD). Khi thời tiết mưa dầm, việc ăn nhiều đồ cay nóng, chất béo hoặc ăn đêm dễ làm acid dạ dày trào ngược lên ngã ba hầu họng, gây bỏng rát niêm mạc và kích thích phản xạ co thắt làm nặng thêm tình trạng tắc nghẽn xoang.

Gợi ý chế độ sinh hoạt và ăn uống thực tế mỗi ngày

Để kiểm soát tốt triệu chứng và giữ cho khoang xoang luôn thông thoáng trong những ngày mưa ẩm dầm dề, người bệnh có thể áp dụng các bước chăm sóc thực tế sau:

  • Về bữa ăn: Chia nhỏ các bữa ăn, ăn chín uống sôi và luôn dùng thức ăn khi còn ấm nóng. Hạn chế tối đa bánh kẹo ngọt, nước ngọt có gas và các món chiên rán nhiều dầu mỡ vào buổi tối. Nếu muốn uống sữa, nên chọn sữa ấm và uống một vài ngụm nước lọc ấm sau đó để làm sạch khoang họng.
  • Giữ ấm và khô ráo vùng đầu mặt: Tuyệt đối không để tóc ướt khi đi ra ngoài trời lạnh hoặc đi ngủ với mái tóc chưa sấy khô, nhằm tránh kích hoạt phản xạ co thắt mạch máu và đóng lỗ thông xoang của hệ làm mát não [2]. Khi đi mưa về, cần lau khô người ngay lập tức và giữ ấm vùng cổ ngực.
  • Vệ sinh mũi xoang cơ học: Sử dụng dung dịch nước muối sinh lý đẳng trương ấm để rửa mũi hằng ngày. Biện pháp này giúp rửa trôi các acid béo chuỗi ngắn và vi khuẩn ứ đọng trong dịch nhầy [4], đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho lớp lông chuyển khôi phục lại tốc độ thanh thải tự nhiên [1].
  • Duy trì vận động nhẹ nhàng: Tập thể dục trong không gian kín gió giúp kích thích tuần hoàn máu toàn thân, cải thiện lưu thông khí qua các xoang cạnh mũi.

Chế độ dinh dưỡng hợp lý đóng vai trò như một biện pháp hỗ trợ đắc lực giúp nâng cao thể trạng và giảm tải áp lực cho hệ thống niêm mạc đường hô hấp. Tuy nhiên, chế độ ăn không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa. Khi nhận thấy các dấu hiệu nhiễm trùng nặng như dịch mũi chuyển sang màu xanh vàng hôi, sốt cao, đau nhức mắt dữ dội [2], người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa tai mũi họng để được chẩn đoán và điều trị kịp thời.