Trà nhụy hoa nghệ tây (saffron) từ lâu đã được nhiều người truyền tai nhau như một loại thức uống bồi bổ sức khỏe cao cấp, giúp an thần, làm đẹp da và cải thiện giấc ngủ. Thói quen thả vài sợi nhụy hoa vào bình nước ấm để nhâm nhi cả ngày dần trở thành nếp sống quen thuộc của không ít phụ nữ và người trung niên. Tuy nhiên, nhiều người có thể trạng huyết áp thấp lại gặp phải tình trạng hoa mắt, choáng váng hoặc mệt mỏi rã rời chỉ sau vài ngày uống liên tục loại thảo dược này.
Câu trả lời trực diện từ góc độ y học là: người có nền huyết áp thấp không nên uống trà nhụy hoa nghệ tây đậm đặc hoặc sử dụng đều đặn mỗi ngày như một loại nước lọc thay thế. Dược liệu này chứa nhiều hoạt chất sinh học có hoạt tính làm giãn cơ trơn mạch máu và ức chế các con đường co mạch tự nhiên của cơ thể. Đối với người bình thường hoặc người có huyết áp cao, đây là một lợi ích quý giá, nhưng đối với những người huyết áp vốn dĩ đã thấp, tác dụng hạ áp cộng dồn có thể đẩy cơ thể vào trạng thái thiếu máu tưới não thoáng qua, gây ra rủi ro choáng váng, ngất xỉu và té ngã nguy hiểm.
Cơ chế sinh học khiến nhụy hoa nghệ tây làm hạ huyết áp
Nhiều phân tích dược lý cho thấy các thành phần trong nhụy hoa nghệ tây như crocin, safranal, crocetin và kaempferol sở hữu hoạt tính làm giãn cơ trơn mạch máu rất mạnh mẽ [1]. Khi thành mạch máu được thư giãn, lòng mạch giãn rộng ra, lực cản ngoại vi giảm xuống và dẫn đến hiện tượng tụt huyết áp tâm thu [1]. Các nhà khoa học xác định cơ chế này liên quan trực tiếp đến việc kích hoạt thụ thể beta-2 adrenergic, ức chế thụ thể muscarinic và thụ thể histamine H1, đồng thời điều hòa oxit nitric (NO) trong thành mạch [1].
Bên cạnh đó, dịch chiết nghệ tây còn có khả năng can thiệp trực tiếp vào dòng vận chuyển ion của tế bào cơ tim và thành mạch [2]. Chiết xuất từ cánh hoa nghệ tây được ghi nhận có khả năng làm giảm huyết áp trên chuột thực nghiệm thông qua việc ức chế các kênh canxi phụ thuộc thụ thể, làm giảm dòng canxi đi vào tế bào cũng như giảm giải phóng canxi từ mạng nội cơ tương [2]. Nhờ sự suy giảm nồng độ ion canxi nội bào này, mạch máu không thể co thắt mạnh, từ đó sức cản mạch máu giảm đi [2]. Ngoài ra, hợp chất kaempferol có trong dịch chiết cánh hoa cũng thể hiện tác dụng làm thư giãn cơ trơn mạch máu chủ [2].
Một cơ chế then chốt khác đã được chứng minh là khả năng đối kháng với hệ renin-angiotensin (RAS) – hệ thống giữ vai trò sống còn trong việc kiểm soát thể dịch và co mạch nâng huyết áp của cơ thể [2], [3]. Khi angiotensin II được tiêm vào cơ thể để kích thích co thắt mạch mạnh và đẩy áp lực tuần hoàn lên cao, dịch chiết hydroalcoholic từ nghệ tây có thể ức chế sự gia tăng này bằng cách ngăn chặn con đường tác động của hệ RAS [3]. Chính việc can thiệp đa cơ chế – từ chẹn kênh canxi, điều hòa thần kinh giao cảm cho đến ức chế hệ renin-angiotensin – đã biến nghệ tây thành một thảo dược có đặc tính hạ áp tự nhiên rất rõ rệt [2], [1], [3].
Bằng chứng hạ áp mạnh mẽ từ các nghiên cứu thực nghiệm trên động vật
Tác dụng hạ huyết áp của nghệ tây đã được kiểm chứng qua nhiều mô hình thực nghiệm khắt khe trên động vật thí nghiệm. Điển hình là nghiên cứu năm 2010 thực hiện trên chuột huyết áp bình thường và chuột tăng huyết áp thực nghiệm gây ra bởi hợp chất desoxycorticosterone acetate (DOCA) phối hợp muối ăn [4]. Các nhà nghiên cứu đã tiêm tĩnh mạch dịch chiết nước nhụy hoa nghệ tây với các mức liều 2,5 mg/kg, 5 mg/kg và 10 mg/kg; thành phần crocin ở liều 50 mg/kg, 100 mg/kg và 200 mg/kg; cùng safranal ở các liều 0,25 mg/kg, 0,5 mg/kg và 1 mg/kg [4].
Kết quả cho thấy dịch chiết nhụy hoa, safranal và crocin đều làm giảm huyết áp động mạch trung bình (MABP) theo cơ chế phụ thuộc liều trên cả chuột huyết áp bình thường lẫn chuột tăng huyết áp đã được gây mê [4]. Đáng chú ý, ở liều cao nhất, dịch chiết nước liều 10 mg/kg làm giảm huyết áp trung bình tới 60 mmHg (dung sai 8,7 mmHg) [4]. Hoạt chất safranal liều 1 mg/kg gây giảm 50 mmHg (dung sai 5,2 mmHg) và crocin liều 200 mg/kg làm hạ 51 mmHg (dung sai 3,8 mmHg) [4]. Phân tích từ thí nghiệm này cũng chỉ ra rằng thành phần tạo hương thơm safranal đóng vai trò quan trọng hơn crocin trong việc hạ áp [4].
Một nghiên cứu khác tiến hành năm 2019 kiểm tra tác động bảo vệ tim mạch của dịch chiết hydroalcoholic nghệ tây trước tác nhân gây co mạch angiotensin II trên các nhóm chuột thí nghiệm [3]. Chuột được tiêm tĩnh mạch các mức liều 10 mg/kg, 20 mg/kg và 40 mg/kg trước khi tiêm angiotensin II [3]. Kết quả ghi nhận tất cả các mức liều của dịch chiết nghệ tây đều làm giảm đáng kể mức đỉnh tăng huyết áp tâm thu và huyết áp động mạch trung bình so với nhóm chuột chỉ dùng angiotensin II [3]. Thậm chí ở mức liều 10 mg/kg và 20 mg/kg, khả năng ức chế sự gia tăng huyết áp còn ghi nhận sự khác biệt rõ ràng so với nhóm dùng thuốc đối kháng thụ thể losartan [3].
Khi chuyển sang đánh giá dài hạn, một nghiên cứu năm 2013 thử nghiệm cho chuột dùng dịch chiết nước nhụy hoa nghệ tây liên tục trong 5 tuần với các liều 10, 20 và 40 mg/kg/ngày đường uống [5]. Kết quả chứng minh dịch chiết làm giảm huyết áp tâm thu trung bình phụ thuộc liều ở những con chuột bị tăng huyết áp do DOCA-muối, tương tự như tác dụng của thuốc lợi tiểu kháng aldosterone spironolactone liều 50 mg/kg/ngày [5]. Tác động này mang tính chất chuẩn hóa huyết áp nhưng không kéo dài vĩnh viễn khi ngừng sử dụng [5]. Một thử nghiệm tương tự vào năm 2015 trên hoạt chất tinh khiết safranal dùng liên tục 5 tuần ở các liều 1, 2 và 4 mg/kg/ngày cũng ghi nhận sự sụt giảm huyết áp tâm thu rõ rệt ở chuột tăng huyết áp [6].
Các thử nghiệm lâm sàng trên người xác nhận khả năng làm giảm chỉ số áp lực mạch
Không chỉ dừng lại ở các phòng thí nghiệm trên động vật, tác dụng hạ áp của nhụy hoa nghệ tây đã được xác nhận qua các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng giả dược ở người. Vào năm 2019, một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên có đối chứng với giả dược được tiến hành trên 80 bệnh nhân mắc đái tháo đường type 2 trong thời gian 12 tuần [7]. Các bệnh nhân được chia ngẫu nhiên vào hai nhóm: một nhóm gồm 40 người uống 100 mg bột nhụy hoa nghệ tây mỗi ngày và nhóm còn lại gồm 40 người sử dụng viên giả dược tương đương [7].
Kết quả sau 12 tuần can thiệp cho thấy nhóm sử dụng 100 mg bột nhụy hoa nghệ tây mỗi ngày có sự sụt giảm huyết áp tâm thu (SBP) rất rõ rệt so với nhóm dùng giả dược, đạt ý nghĩa thống kê với chỉ số P < 0,005 [7]. Mặc dù nghiên cứu này ghi nhận nghệ tây không làm thay đổi đáng kể huyết áp tâm trương, men gan hay các chỉ số chức năng thận và đạm niệu 24 giờ, nhưng tác dụng kéo giảm chỉ số áp lực tâm thu ở người đã được khẳng định chắc chắn [7].
Năm 2024, một phân tích gộp hệ thống quy mô lớn đã tổng hợp dữ liệu từ 13 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với tổng cộng 840 bệnh nhân mắc hội chứng chuyển hóa và các rối loạn liên quan [8]. Kết quả phân tích gộp cho thấy việc bổ sung nhụy hoa nghệ tây vượt trội hơn hẳn so với giả dược trong việc làm giảm chỉ số huyết áp tâm thu [8]. Mức giảm huyết áp tâm thu trung bình có trọng số (WMD) được ghi nhận lên tới -7,49 mmHg với khoảng tin cậy 95% dao động từ -11,67 đến -3,30 mmHg [8]. Đồng thời, nghệ tây cũng giúp cải thiện chỉ số đường huyết lúc đói, giảm HbA1c và giảm cholesterol toàn phần ở những người tham gia [8].
Rủi ro tụt huyết áp và chóng mặt khi người có nền huyết áp thấp sử dụng thường xuyên
Một mức giảm huyết áp tâm thu khoảng từ 3 đến 8 mmHg là tin vui đối với những người bị tiền tăng huyết áp hoặc có huyết áp cao cần kiểm soát bệnh lý chuyển hóa [8]. Tuy nhiên, đối với người vốn có nền huyết áp thấp – thường có huyết áp tâm thu dưới 90 mmHg hoặc huyết áp tâm trương dưới 60 mmHg – việc giảm thêm áp lực tưới máu là một mối nguy hại thực sự đối với hệ tuần hoàn.
Khi người huyết áp thấp nạp vào cơ thể các hoạt chất như safranal hay crocin mỗi ngày, phản xạ giãn cơ trơn mạch máu và hạ huyết áp động mạch trung bình diễn ra âm thầm [4], [1]. Tim và thành mạch của người có huyết áp thấp vốn dĩ đã có độ căng trương lực yếu hoặc khả năng bù trừ chậm chạp. Việc các kênh canxi bị ức chế và các phản xạ co mạch sinh lý bị phong bế sẽ khiến thể tích máu tuần hoàn không kịp phân bổ ngược lên não bộ, đặc biệt là khi chuyển từ tư thế nằm hay ngồi sang tư thế đứng thẳng [2], [1].
Hậu quả điển hình là người bệnh sẽ gặp phải những cơn tụt huyết áp tư thế đứng cấp tính. Triệu chứng lâm sàng thường biểu hiện dưới dạng hoa mắt, xây xẩm mặt mày, choáng váng, nhìn mờ, ù tai, chân tay bủn rủn, toát mồ hôi lạnh hoặc mất thăng bằng đột ngột. Nếu huyết áp tụt quá sâu, lượng oxy và dưỡng chất đến các tế bào thần kinh trung ương bị gián đoạn tạm thời, dẫn đến nguy cơ ngất xỉu, bất tỉnh và có thể chấn thương đầu do va đập hoặc ngã cầu thang.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nhụy hoa nghệ tây
Hiểu lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là quan niệm "thảo dược thiên nhiên thì hoàn toàn vô hại, uống càng nhiều và càng đậm thì càng bổ". Nhiều người pha hàng chục sợi nhụy hoa nghệ tây trong một bình giữ nhiệt để uống liên tục thay nước lọc cả ngày lẫn đêm. Thực tế dược lý chứng minh rằng tác dụng hạ huyết áp động mạch trung bình của nghệ tây phụ thuộc chặt chẽ vào mức liều [4]. Dùng liều càng cao, áp lực mạch máu tụt càng sâu, do đó uống quá đậm đặc sẽ làm tăng mạnh độc tính và nguy cơ tụt áp bất ngờ [4].
Một hiểu lầm tai hại khác là lời đồn thổi "nhụy hoa nghệ tây có khả năng tự cân bằng hai chiều, người cao huyết áp uống thì hạ, người huyết áp thấp uống thì tăng". Các bằng chứng nghiên cứu hiện hành hoàn toàn không ủng hộ tuyên bố này. Các thử nghiệm lâm sàng và cận lâm sàng đều chỉ ra rằng chiết xuất nghệ tây và các hoạt chất safranal, crocin kích hoạt các phản ứng giãn cơ trơn mạch máu, ức chế kênh canxi và hạ huyết áp [2], [4], [7], [8], [1]. Trên chuột có huyết áp bình thường dùng liều mạn tính, nghệ tây không làm tăng áp lực máu mà chỉ giữ mức bình thường hoặc có xu hướng hạ huyết áp cấp tính khi tiêm tĩnh mạch [4], [5], [6]. Do đó, người huyết áp thấp lầm tưởng saffron giúp nâng áp sẽ vô tình làm tình trạng tụt huyết áp của mình trở nên trầm trọng hơn.
Nhiều người cũng tin rằng triệu chứng váng đầu sau khi uống trà nghệ tây là do cơ thể đang "thải độc" hay "làm quen dưỡng chất". Về mặt sinh lý bệnh học, đây không phải hiện tượng thanh lọc cơ thể mà là dấu hiệu cảnh báo của tình trạng thiếu máu não thứ phát do tụt huyết áp tư thế hoặc sụt giảm áp lực tưới máu động mạch trung bình [4]. Nếu tiếp tục phớt lờ và uống kéo dài, người bệnh có thể gặp phải những tai biến nguy hiểm.
Nhóm đối tượng cần thận trọng và khuyến cáo y khoa
Những phát hiện khoa học đã phân định rất rõ nhóm đối tượng cần phải thận trọng khi tiếp xúc với nhụy hoa nghệ tây:
Người đã được chẩn đoán mắc chứng huyết áp thấp mạn tính, người thường xuyên có các đợt chóng mặt khi đứng lên ngồi xuống, hoặc người có thể trạng suy nhược, gầy yếu tuyệt đối không nên dùng trà nhụy hoa nghệ tây như một thói quen hằng ngày.
Người đang điều trị các bệnh tim mạch và đang sử dụng thuốc hạ áp cũng cần hết sức thận trọng. Các hoạt chất trong nghệ tây có thể tương tác hiệp đồng với các nhóm thuốc chẹn kênh canxi, thuốc ức chế men chuyển hoặc ức chế thụ thể angiotensin, gây ra tình trạng hạ áp quá mức ngoài tầm kiểm soát [2], [3].
Phụ nữ có thai, người cao tuổi có tiền sử đột quỵ do thiếu máu cục bộ não hoặc những người chuẩn bị trải qua phẫu thuật cần thông báo cho bác sĩ trước khi dùng các chế phẩm nghệ tây. Mọi trường hợp có bệnh nền tim mạch, rối loạn chuyển hóa cần tham vấn trực tiếp ý kiến chuyên môn của bác sĩ điều trị để đảm bảo an toàn, không tự ý thay đổi liệu trình dùng thuốc bằng các bài thuốc dân gian.
Gợi ý cách áp dụng thực tế an toàn
Nếu một người có cơ địa huyết áp hơi thấp nhưng vẫn mong muốn tận dụng các hoạt chất chống oxy hóa của nhụy hoa nghệ tây để hỗ trợ giấc ngủ hoặc cải thiện sức khỏe, việc tuân thủ các nguyên tắc an toàn sau đây là bắt buộc [2], [7]:
Thứ nhất, kiểm soát chặt chẽ liều lượng và độ đậm đặc. Thay vì dùng một lượng lớn, chỉ nên bắt đầu với liều tối thiểu mang tính chất thăm dò, chẳng hạn như chỉ thả 1 đến 2 sợi nhụy hoa vào một cốc nước ấm lớn (khoảng 300 - 500 ml). Màu nước chỉ nên có sắc vàng phớt thật nhạt, không uống nước trà có màu vàng cam đậm đặc. Không nên dùng dạng bột chiết xuất hay viên uống bổ sung có hàm lượng cao mà chưa có chỉ định [7].
Thứ hai, lựa chọn thời điểm uống phù hợp. Tuyệt đối không bao giờ uống trà nhụy hoa nghệ tây vào lúc bụng đang đói cồn cào hoặc uống vào sáng sớm ngay khi vừa thức dậy, vì lúc này đường huyết và huyết áp đang ở mức thấp sinh lý, rất dễ kích hoạt cơn choáng váng. Nên uống trà sau bữa ăn chính khoảng 30 đến 60 phút, hoặc nhấp vài ngụm nhỏ vào buổi tối sau khi đã ăn no.
Thứ ba, kết hợp thảo dược tính ấm để trung hòa. Trong văn hóa ẩm thực truyền thống, người có thể tạng hàn hoặc huyết áp thấp khi dùng saffron thường kết hợp thêm vài lát gừng tươi đập dập hoặc một chút mật ong nguyên chất. Gừng có tính cay ấm, giúp làm ấm cơ thể và hạn chế cảm giác ớn lạnh, nâng đỡ tuần hoàn ngoại vi.
Cuối cùng, luôn luôn lắng nghe phản ứng của cơ thể. Nếu sau khi uống trà nhụy hoa nghệ tây xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như mắt hoa, đầu óc bồng bềnh, mệt lả hay buồn nôn, cần ngừng ngay lập tức. Người dùng nên nằm nghỉ ngơi ở nơi thoáng khí, kê chân cao hơn đầu một chút để máu dễ dồn về tim và não, đồng thời uống một cốc nước ấm hoặc trà gừng ấm để ổn định lại áp lực tuần hoàn.
Nhụy hoa nghệ tây là một loại thảo dược chứa nhiều chất chống oxy hóa tự nhiên và mang lại lợi ích hạ huyết áp đáng kể cho người tăng huyết áp hoặc hội chứng chuyển hóa [2], [8]. Tuy nhiên, với người có cơ địa huyết áp thấp, đây lại là một yếu tố rủi ro tiềm tàng gây sụt giảm áp lực tưới máu và chóng mặt [4]. Việc hiểu rõ dược tính, lắng nghe cơ thể và luôn tham vấn chuyên gia y tế trước khi dùng thường xuyên chính là chìa khóa để bảo vệ sức khỏe tuần hoàn một cách an toàn và khoa học nhất.