Người huyết áp thấp uống trà atiso cần lưu ý gì để không bị choáng?

Trà atiso từ lâu là thức uống giải nhiệt quen thuộc trong nhiều gia đình Việt nhờ vị ngọt hậu dễ uống và tiếng lành mát gan. Tuy nhiên, không ít người có cơ địa huyết áp thấp chia sẻ cảm giác lâng lâng, bủn rủn hoặc choáng váng sau khi uống một cốc trà đặc, làm dấy lên băn khoăn liệu loại thảo dược này có thực sự an toàn cho mình.

Câu trả lời ngắn gọn là người huyết áp thấp vẫn có thể uống trà atiso, nhưng cần hết sức lưu ý về liều lượng và thời điểm dùng. Các dữ liệu khoa học cho thấy chiết xuất từ cây atiso (tên khoa học là Cynara scolymus L.) có tác dụng làm giảm huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương, đồng thời có khả năng làm giảm đường huyết sau ăn ^[1][2]. Do đó, uống quá đặc hoặc uống lúc bụng đói có thể khiến huyết áp và đường máu cùng hạ nhẹ, gây ra cơn choáng.

Vì sao uống atiso có thể gây cảm giác choáng ở người huyết áp thấp?

Để hiểu vì sao một thức uống lành tính lại gây choáng, cần nhìn vào các hoạt chất sinh học bên trong cây atiso. Phân tích thành phần cho thấy lá atiso là nguồn giàu hợp chất phenolic, flavonoid và các chất chống oxy hóa mạnh ^[3][4]. Trong đó, hai hoạt chất nổi bật là cynarin và chlorogenic acid được ghi nhận có vai trò bảo vệ mạch máu và chống xơ vữa động mạch ^[4].

Khi đi vào cơ thể, các chiết xuất từ lá atiso tác động lên hệ tuần hoàn và quá trình chuyển hóa theo hai hướng chính có liên quan đến triệu chứng choáng. Thứ nhất, atiso có khả năng hạ huyết áp thông qua việc làm giảm cả huyết áp tâm thu (số đo huyết áp tối đa khi tim co bóp) lẫn huyết áp tâm trương (số đo tối thiểu khi tim giãn nghỉ) ^[1]. Với người bị tăng huyết áp, đây là lợi ích đáng quý, nhưng với người vốn có nền huyết áp thấp, sự sụt giảm thêm vài milimét thủy ngân (mmHg) cũng đủ làm giảm lượng máu tưới lên não tạm thời.

Thứ hai, chiết xuất atiso còn có tác dụng làm chậm quá trình tiêu hóa và hấp thu tinh bột (carbohydrate) cũng như chất béo tại đường ruột ^[4]. Cơ chế này dẫn đến hiệu ứng giảm mức đường huyết sau ăn và hạ đường huyết nói chung ^[5][2]. Ở người huyết áp thấp, khi tác động hạ huyết áp nhẹ cộng hưởng với sự sụt giảm đường huyết — đặc biệt là lúc bụng rỗng — cơ thể rất dễ rơi vào trạng thái mệt lả, hoa mắt và choáng váng.

Các nghiên cứu khoa học nói gì về tác động hạ huyết áp của atiso?

Tác động lên huyết áp của atiso không chỉ là kinh nghiệm dân gian mà đã được kiểm chứng qua nhiều thử nghiệm lâm sàng có đối chứng trên người. Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng giả dược công bố năm 2009 đã đánh giá trực tiếp hiệu quả của nước ép lá atiso cô đặc đường uống trên những bệnh nhân bị tăng huyết áp nhẹ ^[1]. Những người tham gia có mức huyết áp tâm thu từ 140 đến 159 mmHg và huyết áp tâm trương từ 90 đến 99 mmHg ^[1].

Trong nghiên cứu năm 2009 này, người bệnh được chia ngẫu nhiên vào nhóm dùng giả dược và hai nhóm can thiệp uống 50 mg hoặc 100 mg nước ép atiso cô đặc mỗi ngày ^[1]. Sau 12 tuần theo dõi, kết quả ghi nhận huyết áp tâm thu ở cả hai nhóm dùng atiso đều giảm có ý nghĩa thống kê so với thời điểm ban đầu, đồng thời huyết áp tâm trương cũng giảm đáng kể so với nhóm dùng giả dược ^[1]. Nhóm nghiên cứu kết luận nước ép atiso cô đặc có hiệu quả hạ huyết áp ở người tăng huyết áp nhẹ ^[1].

Tác động này tiếp tục được ghi nhận trong một nghiên cứu công bố năm 2016 trên nhóm bệnh nhân bị viêm gan nhiễm mỡ không do rượu ^[5]. Khi sử dụng chiết xuất Cynara scolymus, bên cạnh sự sụt giảm có ý nghĩa của cân nặng trung bình, men gan (ALT, AST), mỡ máu (cholesterol toàn phần, LDL, triglyceride) và đường huyết, các nhà khoa học còn nhận thấy mức huyết áp tâm thu trung bình của người bệnh giảm đáng kể ^[5]. Ngược lại, ở nhóm dùng giả dược, dù cân nặng và men gan có giảm nhưng đường huyết và mỡ máu không thay đổi ^[5].

Gần đây hơn, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược công bố năm 2020 đã khảo sát tác dụng của bột lá atiso như một liệu pháp hỗ trợ bên cạnh thuốc hạ áp captopril ^[3]. Thử nghiệm tiến hành trên 40 bệnh nhân tăng huyết áp trong thời gian 8 tuần, trong đó nhóm điều trị uống viên nang chứa 500 mg bột Cynara scolymus hai lần mỗi ngày, còn nhóm đối chứng dùng bột tinh bột ^[3]. Kết quả cho thấy nhóm dùng atiso cải thiện đáng kể chỉ số khối cơ thể (BMI) với mức ý nghĩa thống kê p = 0.04, đồng thời các tác giả nhận định bột atiso giàu phenolic có tiềm năng cải thiện cả BMI lẫn huyết áp tâm thu ở người bệnh tăng huyết áp ^[3].

Tác động lên đường huyết và mỡ máu: Dữ liệu từ thực nghiệm

Bên cạnh huyết áp, ảnh hưởng của atiso lên đường huyết cũng là yếu tố quan trọng mà người hay bị choáng cần lưu tâm. Một nghiên cứu năm 2011 đã kiểm tra giả thuyết atiso làm giảm đường huyết sau ăn trên hai dòng chuột thí nghiệm là chuột Wistar bình thường và chuột Zucker béo phì do di truyền ^[2]. Các con vật được cho uống một liều cấp tính chiết xuất tinh khiết từ đầu hoa atiso với hàm lượng từ 500 đến 1500 mg/kg trọng lượng cơ thể ngay trước khi tiếp cận lượng thức ăn cố định trong 1 giờ ^[2].

Chỉ số đường huyết được đo ở các mốc 60, 120 và 360 phút sau khi ăn cho thấy chiết xuất đầu hoa atiso làm giảm đáng kể mức đường huyết sau ăn ở cả hai dòng chuột ^[2]. Đáng chú ý, chiết xuất tinh khiết này hoàn toàn không chứa chất xơ, giúp loại trừ vai trò của chất xơ thực phẩm và khẳng định chính các hoạt chất trong atiso đã tạo ra hiệu ứng hạ đường huyết, phù hợp với các quan sát trước đó trên người ^[2].

Một nghiên cứu khác năm 2017 trên mô hình chuột mắc đái tháo đường do alloxan cũng củng cố phát hiện này ^[4]. Khi dùng chiết xuất ethanol từ lá atiso ở liều 200 và 400 mg/kg, các nhà khoa học ghi nhận hoạt tính chống tăng đường huyết và chống tăng mỡ máu rõ rệt thông qua cơ chế làm chậm tiêu hóa và hấp thu đường, chất béo ^[4]. Ngoài ra, chiết xuất lá atiso còn giúp ức chế hấp thu cholesterol tại ruột, giảm sản xuất cholesterol ở gan hoặc kích thích bài tiết mật và đào thải cholesterol qua phân ^[4].

Đánh giá lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện có

Nhìn tổng thể các dữ liệu khoa học, atiso mang lại bức tranh lợi ích đa chiều cho sức khỏe chuyển hóa. Thảo dược này vừa hỗ trợ hạ men gan ALT, AST, cải thiện mỡ máu (giảm cholesterol toàn phần, LDL, triglyceride), kiểm soát cân nặng và chỉ số BMI, lại vừa hỗ trợ giảm huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương và đường huyết ^[1][5][3]. Sự hiện diện của các hợp chất flavonoid, cynarin và chlorogenic acid còn giúp chống oxy hóa và bảo vệ các cơ quan quan trọng khỏi tổn thương do rối loạn chuyển hóa ^[4].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần hiểu rõ giới hạn của các bằng chứng này để không đánh đồng hoàn toàn với việc uống trà hàng ngày. Phần lớn các thử nghiệm lâm sàng đều thực hiện trên đối tượng là bệnh nhân tăng huyết áp nhẹ, tăng huyết áp đang dùng thuốc captopril hoặc người bị viêm gan nhiễm mỡ, chứ không thử nghiệm trực tiếp trên người có huyết áp thấp ^[1][5][3]. Quy mô mẫu ở một số thử nghiệm còn nhỏ, chẳng hạn chỉ gồm 40 bệnh nhân trong nghiên cứu năm 2020, và chính các tác giả cũng nhấn mạnh cần thêm nhiều thử nghiệm nữa để khẳng định chắc chắn tác động hạ áp của atiso ^[3].

Hơn nữa, chế phẩm dùng trong nghiên cứu là nước ép lá cô đặc chuẩn hóa (50-100 mg), viên nang bột lá khô (500 mg ngày hai lần) hoặc chiết xuất tinh khiết từ đầu hoa và lá bằng dung môi ethanol ở liều cao trên động vật ^[1][3][2][4]. Trong khi đó, trà atiso pha uống tại nhà từ bông tươi, bông khô hoặc túi lọc có nồng độ hoạt chất dao động rất lớn tùy thuộc vào lượng pha và thời gian hãm. Dù vậy, xu hướng làm giảm huyết áp và đường huyết là có cơ sở khoa học rõ ràng, đủ để giải thích hiện tượng choáng ở những cơ địa nhạy cảm ^[1][5][2].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà atiso

Hiểu lầm phổ biến nhất là coi trà atiso như nước lọc và uống thay nước trắng cả ngày với lượng càng nhiều càng tốt. Thực tế, việc nạp liên tục một lượng lớn hợp chất phenolic và flavonoid từ atiso có thể gây cộng dồn tác dụng hạ huyết áp tâm thu, hạ huyết áp tâm trương và làm giảm đường huyết ^[1][5][3]. Với người có huyết áp nền thấp hoặc bình thường thấp, thói quen này dễ dẫn đến mệt mỏi mạn tính, chân tay lạnh và choáng váng khi thay đổi tư thế.

Hiểu lầm thứ hai là chỉ có lá atiso mới làm hạ áp, còn nấu bông atiso thì hoàn toàn không ảnh hưởng. Nghiên cứu năm 2011 đã chỉ ra rằng ngay cả chiết xuất từ phần đầu hoa (flowering heads) của atiso cũng gây giảm đáng kể đường huyết sau ăn ở các mốc 60, 120 và 360 phút ^[2]. Do đó, dù dùng trà từ lá hay nước nấu từ bông atiso đặc, người dùng vẫn nhận vào cơ thể các hoạt chất có khả năng làm thay đổi huyết áp và đường máu ^[1][2].

Một quan niệm sai lầm khác là uống trà atiso lúc đang đói bụng để "thanh lọc gan" tốt hơn. Vì chiết xuất atiso làm chậm hấp thu carbohydrate và có tác dụng hạ đường huyết ^[5][2][4], việc uống một cốc trà đặc khi dạ dày trống rỗng sẽ làm tăng nguy cơ tụt đường huyết kết hợp tụt huyết áp, gây ra cơn choáng cấp tính, vã mồ hôi và tim đập nhanh.

Ai nên thận trọng khi uống trà atiso?

Nhóm đầu tiên cần đặc biệt thận trọng chính là người có tiền sử huyết áp thấp hoặc hay bị hạ huyết áp tư thế. Do atiso đã được chứng minh làm giảm cả huyết áp tâm thu lẫn tâm trương sau một thời gian sử dụng hoặc khi dùng liều cô đặc, nhóm đối tượng này dễ gặp tác dụng phụ không mong muốn nếu dùng bừa bãi ^[1][5].

Nhóm thứ hai là những người đang sử dụng thuốc điều trị tăng huyết áp (như captopril) hoặc thuốc hạ đường huyết ^[3]. Trong nghiên cứu năm 2020, atiso được dùng như chất bổ trợ cùng với thuốc captopril và cho thấy tiềm năng cải thiện thêm huyết áp tâm thu ^[3]. Nếu tự ý uống nhiều trà atiso đặc khi đang dùng thuốc tây, tác dụng hiệp đồng có thể khiến huyết áp hoặc đường huyết hạ xuống quá mức an toàn ^[5][3][2].

Ngoài ra, người có cơ địa dễ bị hạ đường huyết, người gầy yếu hoặc đang trong chế độ ăn kiêng cắt giảm tinh bột nghiêm ngặt cũng cần lưu ý. Hoạt tính kích thích bài tiết mật của lá atiso rất có lợi cho tiêu hóa chất béo ^[4], nhưng những người có bệnh lý đường mật hoặc đang có bệnh nền mạn tính nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng các chế phẩm atiso liều cao hàng ngày.

Cách dùng trà atiso an toàn, không lo bị choáng

Để tận hưởng vị ngon và lợi ích bảo vệ gan, giảm mỡ máu của atiso mà không bị tụt huyết áp, nguyên tắc vàng là "pha loãng, uống ít và dùng sau bữa ăn". Thay vì nấu nước bông atiso quá đặc hoặc hãm nhiều túi lọc cùng lúc, người huyết áp thấp chỉ nên pha loãng với lượng vừa phải, uống nhâm nhi từng ngụm nhỏ và tuyệt đối không dùng thay thế hoàn toàn nước lọc hàng ngày.

Về thời điểm, thời gian an toàn nhất để uống trà atiso là sau bữa ăn chính khoảng 30 đến 60 phút. Dù nghiên cứu cho thấy dùng atiso ngay trước bữa ăn làm giảm đường huyết sau ăn ở các mốc 60 đến 360 phút ^[2], nhưng khi đã có thức ăn lót dạ, quá trình tiêu hóa diễn ra từ từ sẽ giúp ngăn chặn tình trạng đường huyết và huyết áp sụt giảm đột ngột. Người huyết áp thấp cần tránh uống trà atiso vào sáng sớm khi chưa ăn sáng hoặc lúc chiều muộn đang đói bụng.

Trong quá trình sử dụng, hãy lắng nghe phản ứng của cơ thể và theo dõi chỉ số huyết áp định kỳ nếu có máy đo tại nhà. Nếu xuất hiện cảm giác lâng lâng, hoa mắt sau khi uống, cần ngừng dùng ngay, nằm nghỉ ở nơi thoáng mát và uống một cốc nước ấm có pha chút đường hoặc ăn nhẹ để ổn định lại huyết áp và đường máu.

Tóm lại, trà atiso là thức uống có lợi cho gan, mỡ máu và tim mạch, nhưng lại sở hữu hoạt tính hạ huyết áp và giảm đường huyết nhẹ đã được khoa học ghi nhận ^[1][5][2]. Người có tiền sử huyết áp thấp không cần kiêng tuyệt đối, chỉ cần nhớ pha loãng, uống lượng nhỏ sau bữa ăn no và hỏi ý kiến bác sĩ nếu đang dùng thuốc điều trị bệnh nền. Sự điều độ và hiểu đúng cơ thể chính là chìa khóa giúp bạn thưởng thức loại thảo dược này một cách an toàn nhất.