Phụ nữ tiền mãn kinh dùng nhân sâm có giúp giảm các cơn bốc hỏa?

Bước vào giai đoạn tiền mãn kinh, nhiều phụ nữ phải đối mặt với những cơn bốc hỏa đột ngột, kèm theo cảm giác nóng bừng mặt, đổ mồ hôi đêm và tim đập nhanh. Nỗi lo ngại về tác dụng phụ lâu dài của liệu pháp hormone khiến không ít người tìm đến các loại thảo dược bổ sung quen thuộc [4, 8]. Trong số đó, nhân sâm châu Á (Panax ginseng) là một trong những lựa chọn phổ biến hàng đầu được nhiều chị em truyền tai nhau ^[1].

Tuy nhiên, câu trả lời từ các bằng chứng khoa học cho thấy nhân sâm không phải là giải pháp dứt điểm hay thần dược cho triệu chứng bốc hỏa. Dù một số nghiên cứu ghi nhận nhân sâm hỗ trợ cải thiện tinh thần, giảm mệt mỏi và nâng cao chất lượng cuộc sống, hiệu quả thực tế của loại thảo dược này trong việc cắt giảm trực tiếp tần suất bốc hỏa vẫn còn rất nhiều tranh cãi và chưa thực sự đồng nhất giữa các thử nghiệm lâm sàng [3, 4, 8].

Cơ chế tác động của nhân sâm với cơ thể phụ nữ

Triệu chứng bốc hỏa và đổ mồ hôi đêm được xếp vào nhóm rối loạn vận mạch, bắt nguồn từ sự sụt giảm nội tiết tố buồng trứng làm rối loạn trung tâm điều nhiệt ở vùng dưới đồi não bộ [4, 8]. Để kiểm soát tận gốc cơn bốc hỏa, các liệu pháp hormone kinh điển thường tác động vào thụ thể estrogen hoặc thay đổi nồng độ nội tiết tố tuần hoàn ^[2].

Nhân sâm châu Á lại đi theo một con đường sinh học hoàn toàn khác. Dược liệu này nổi bật nhờ đặc tính kháng viêm, cung cấp dưỡng chất và hỗ trợ phục hồi thể lực ^[3]. Khi đi vào cơ thể, nhân sâm chủ yếu đóng vai trò như một chất bổ trợ nâng cao thể trạng, giúp giải tỏa tình trạng suy nhược, tăng khả năng tập trung và hỗ trợ điều hòa tâm trạng ^[3].

Đáng chú ý, các phân tích chuyên sâu cho thấy nhân sâm không tạo ra sự biến đổi rõ rệt nào lên các hormone sinh dục nữ ngoại trừ chất dehydroepiandrosterone ^[4]. Nhân sâm cũng không gây tác động làm dày niêm mạc tử cung hay thay đổi nồng độ hormone estrogen trong máu [4, 6]. Do không có cơ chế bù đắp hoặc can thiệp trực tiếp vào hoạt động của estrogen, nhân sâm khó có thể ổn định trực tiếp trung tâm điều nhiệt để dập tắt ngay lập tức các cơn bốc hỏa như nhiều người vẫn kỳ vọng [4, 6].

Các nghiên cứu độc lập nói gì về hiệu quả bốc hỏa?

Khi đánh giá riêng lẻ từng thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng giả dược, kết quả về hiệu quả thực tế của nhân sâm đối với cơn bốc hỏa thường không như mong đợi. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi được nhắc đến trong báo cáo năm 2010 đã đánh giá tác động của chiết xuất nhân sâm (Panax ginseng) đối với các chỉ số sinh lý và chất lượng sống ở phụ nữ bị bốc hỏa ^[1]. Kết quả ghi nhận không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về triệu chứng vận mạch giữa nhóm dùng nhân sâm và nhóm dùng giả dược ^[1].

Một tổng quan hệ thống công bố năm 2013 đã tiến hành rà soát 11 cơ sở dữ liệu y khoa nhằm tìm kiếm các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên dùng nhân sâm cho phụ nữ mãn kinh ^[5]. Báo cáo này chỉ tìm được 4 thử nghiệm đạt tiêu chuẩn, nhưng hầu hết đều có nguy cơ sai lệch cao ^[5]. Trong 4 nghiên cứu đó, một thử nghiệm cho thấy hồng sâm Hàn Quốc cải thiện tình trạng hưng phấn tình dục và sức khỏe chung; một thử nghiệm khác ghi nhận cải thiện điểm số mãn kinh; thử nghiệm thứ ba cho thấy tác dụng tích cực với chứng trầm cảm; nhưng thử nghiệm đánh giá trực tiếp lại kết luận hồng sâm không tạo ra khác biệt đáng kể nào về tần suất bốc hỏa so với giả dược ^[5].

Đến năm 2016, một tổng quan hệ thống khác rà soát trên 13 cơ sở dữ liệu y khoa với 10 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi có đối chứng giả dược ^[4]. Kết quả cho thấy hầu hết các nghiên cứu đều có nguy cơ sai lệch không rõ ràng ^[4]. Đi sâu vào dữ liệu bốc hỏa, một thử nghiệm không ghi nhận sự khác biệt về tần suất bốc hỏa giữa hồng sâm Hàn Quốc và giả dược ^[4]. Nhìn chung, nghiên cứu kết luận dù nhân sâm có thể hỗ trợ cải thiện điểm bốc hỏa tổng thể hoặc chức năng tình dục, bằng chứng không chứng minh được tác dụng cụ thể của nhân sâm trong việc giảm tần suất xảy ra các cơn bốc hỏa ^[4].

Góc nhìn từ các cơ quan y tế và tổng quan quy mô lớn

Vì các dữ liệu thử nghiệm lâm sàng đơn lẻ còn nhiều mâu thuẫn, các tổ chức chuyên môn uy tín trên thế giới giữ thái độ hết sức thận trọng với nhân sâm. Hiệp hội Mãn kinh Bắc Mỹ (NAMS) trong văn bản hướng dẫn về điều trị các triệu chứng vận mạch đã xếp nhân sâm vào nhóm các biện pháp thảo dược chưa có bằng chứng xác đáng ^[2]. Theo hướng dẫn này, các thử nghiệm lâm sàng đơn lẻ đã không tìm thấy lợi ích của nhân sâm đối với cơn bốc hỏa, do đó không được khuyến cáo như một liệu pháp điều trị cho triệu chứng vận mạch [3, 5].

Các bài bình duyệt y khoa khác cũng đồng thuận rằng hiện không có bằng chứng khoa học vững chắc chứng minh nhân sâm có hiệu quả trong việc kiểm soát các cơn bốc hỏa [3, 7]. Dữ liệu nghiên cứu về các loại thảo dược thay thế đối với triệu chứng bốc hỏa nhìn chung vẫn còn hạn chế và cần các nghiên cứu lớn, thiết kế chặt chẽ hơn ^[6].

Mặc dù vậy, bức tranh khoa học có thêm nét mới vào năm 2022 qua một tổng quan hệ thống bao gồm 15 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng giả dược trên 6 cơ sở dữ liệu ^[7]. Khi tổng hợp 3 nghiên cứu với quy mô 515 người tham gia, phân tích gộp ghi nhận nhân sâm làm giảm các triệu chứng mãn kinh nói chung (SMD: -0,40, khoảng tin cậy 95%: -0,73 đến -0,07, p = 0,02) và làm giảm nhẹ chỉ số bốc hỏa (SMD: -0,34, khoảng tin cậy 95%: -0,66 đến -0,01, p = 0,04) ^[7]. Bên cạnh đó, nhân sâm cũng cho thấy tác động tích cực đến điểm chất lượng cuộc sống (SMD: -0,31, p = 0,05 trên 515 người) ^[7]. Tuy nhiên, các tác giả nhấn mạnh phần lớn nghiên cứu đều có mối lo ngại về nguy cơ sai lệch và cần thêm các thử nghiệm lâm sàng ngặt nghèo hơn để khẳng định chắc chắn ^[7].

Tác dụng thực sự khi nhân sâm kết hợp thảo dược khác

Trong thực tế, nhân sâm rất ít khi được dùng đơn độc trong các bài thuốc bổ trợ cho phụ nữ thời kỳ mãn kinh. Một nghiên cứu thử nghiệm công bố năm 2003 đã kiểm tra hiệu quả của một công thức kết hợp sáng/tối trên phụ nữ mãn kinh khỏe mạnh từ 45 đến 65 tuổi dùng liên tục trong 2 tháng ^[8]. Trong công thức này, viên nang buổi sáng chứa chiết xuất nhân sâm châu Á, thăng ma đen, đậu nành và trà xanh; viên nang buổi tối chứa chiết xuất thăng ma đen, đậu nành, kava, hoa bia và nữ lang ^[8].

Kết quả nghiên cứu cho thấy công thức kết hợp này đã làm giảm rõ rệt số cơn bốc hỏa ngay từ cuối tuần thứ hai với mức giảm 47% ^[8]. Đến cuối tuần thứ 8, điểm số vận mạch trên Thang đo Greene Climacteric (GCS) đã giảm tới 50%, điểm lo âu giảm 56% và điểm trầm cảm giảm 32% ^[8]. Không những vậy, chất lượng giấc ngủ cũng được cải thiện toàn diện, chỉ số PSQI giảm từ 18% đến 46% ở các khía cạnh về thời lượng, độ sâu và rối loạn ban ngày ^[8].

Mặc dù kết quả trên rất khả quan, cần lưu ý rằng đây là tác dụng hiệp đồng của cả một bài thuốc phối hợp nhiều thảo dược có chứa isoflavone đậu nành, thăng ma đen và các thảo dược an thần chứ không phải công lao riêng lẻ của nhân sâm châu Á ^[8].

Hiểu lầm thường gặp về nhân sâm ở tuổi mãn kinh

Nhiều phụ nữ tiền mãn kinh lầm tưởng rằng cứ uống nhân sâm đắt tiền là sẽ chấm dứt được tình trạng toát mồ hôi hột và những cơn bốc hỏa nửa đêm. Thực chất, tác dụng mạnh nhất đã được chứng minh của nhân sâm lại nằm ở việc giảm thiểu tình trạng suy nhược thể chất, cải thiện tâm trạng và xoa dịu cảm giác mệt mỏi [2, 4].

Một hiểu lầm phổ biến khác là xem nhân sâm như một liệu pháp bù đắp nội tiết tố nữ tự nhiên. Nghiên cứu thực tế chỉ ra rằng nhân sâm không làm thay đổi các hormone sinh dục nữ, không tác động đến độ dày niêm mạc tử cung và cũng không cải thiện được chỉ số trưởng thành âm đạo hay độ pH âm đạo [4, 6]. Phụ nữ dùng nhân sâm cảm thấy cơ thể khỏe khoắn hơn chủ yếu nhờ khả năng tăng cường sinh lực, chống mệt mỏi và nâng đỡ chất lượng cuộc sống chứ không phải do trung tâm điều nhiệt đã được ổn định hoàn toàn [2, 6].

Ai nên thận trọng khi muốn dùng nhân sâm?

Dù là thảo dược tự nhiên, nhân sâm chứa nhiều hoạt chất sinh học mạnh và có thể gây ra những tác dụng phụ không mong muốn. Phụ nữ sử dụng nhân sâm có thể gặp phải tình trạng hạ đường huyết, mất ngủ, đau đầu, căng thẳng thần kinh, rối loạn tiêu hóa và nổi mụn trứng cá ^[3].

Chính vì vậy, những nhóm người sau đây cần đặc biệt cẩn trọng và không nên tự ý dùng nhân sâm:

• Người mắc bệnh tiểu đường hoặc đang dùng thuốc hạ đường huyết: Nhân sâm có tác dụng làm hạ đường huyết, nếu dùng chung có thể dẫn đến tụt đường huyết quá mức nguy hiểm ^[3].
• Người đang bị mất ngủ mạn tính, khó ngủ hoặc rối loạn lo âu: Nhân sâm có tính kích thích thần kinh, có thể khiến tình trạng bồn chồn, hồi hộp và mất ngủ trở nên trầm trọng hơn ^[3].
• Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm, dễ bị đau bụng, đầy hơi hoặc tiêu chảy: Dược liệu này có thể gây khó chịu dạ dày - ruột ^[3].

Cách tiếp cận thực tế cho phụ nữ tiền mãn kinh

Để kiểm soát các cơn bốc hỏa một cách an toàn và khoa học, phụ nữ tiền mãn kinh nên xây dựng cho mình một lộ trình chăm sóc sức khỏe toàn diện thay vì quá kỳ vọng vào một loại thảo dược duy nhất. Các tổ chức y tế khuyến cáo thay đổi lối sống luôn là bước can thiệp ban đầu cho các cơn bốc hỏa mức độ nhẹ [3, 5].

Chị em nên duy trì nhiệt độ môi trường sống mát mẻ, mặc quần áo thoáng khí bằng chất liệu cotton, tập thể dục đều đặn và áp dụng các bài tập thở chậm nhịp nhàng ^[2]. Việc uống đủ nước hàng ngày, hạn chế các tác nhân kích thích như đồ ăn cay nóng, rượu bia và caffeine cũng giúp giảm tần suất bốc hỏa đáng kể.

Nếu muốn sử dụng nhân sâm để cải thiện tình trạng mệt mỏi, suy nhược tinh thần hoặc nâng cao chất lượng cuộc sống, chị em nên dùng vào buổi sáng để tránh nguy cơ gây mất ngủ vào ban đêm [1, 2]. Tuyệt đối không tự ý dùng liều cao kéo dài và cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu, đặc biệt khi đang có các bệnh lý nền hoặc đang sử dụng thuốc điều trị khác.

Nhân sâm châu Á có thể là một thảo dược tốt giúp bồi bổ sức khỏe, chống mệt mỏi và nâng cao chất lượng sống cho phụ nữ trung niên [2, 6]. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện tại chưa đủ mạnh để xem nhân sâm là giải pháp hữu hiệu giúp dập tắt các cơn bốc hỏa tiền mãn kinh [3, 5, 8]. Việc hiểu đúng tác dụng của dược liệu sẽ giúp chị em đưa ra lựa chọn sáng suốt và tránh lãng phí tiền bạc vào những kỳ vọng thiếu căn cứ.