Nhiều gia đình thường có thói quen mua các loại hạt dinh dưỡng, đặc biệt là hạt óc chó, để người lớn tuổi bồi bổ hàng ngày với hy vọng gìn giữ sự minh mẫn. Không ít người tin rằng hình dáng của nhân hạt óc chó rất giống với cấu trúc não bộ nên đây ắt hẳn là thần dược giúp ngăn ngừa bệnh mất trí nhớ tuổi già. Vậy thói quen ăn hạt óc chó đều đặn có thực sự làm chậm quá trình suy giảm trí nhớ ở người cao tuổi hay không?
Câu trả lời ngắn gọn là cây óc chó có chứa nhiều hợp chất sinh học tiềm năng hỗ trợ bảo vệ thần kinh, tuy nhiên chưa có bằng chứng khẳng định việc ăn hạt óc chó đơn thuần có thể ngăn chặn hoàn toàn hay đảo ngược quá trình suy giảm nhận thức do lão hóa.
Nỗi lo suy giảm trí nhớ khi tuổi già gõ cửa
Bước qua tuổi lục tuần, những biểu hiện như quên tên người quen, để quên chìa khóa hay lúng túng khi xử lý công việc quen thuộc thường khiến người lớn tuổi và gia đình lo lắng. Suy giảm nhận thức không đơn thuần là sự đãng trí vô hại mà có thể là dấu hiệu cảnh báo của những bệnh lý thoái hóa thần kinh nghiêm trọng. Theo y văn ghi nhận, tình trạng suy giảm nhận thức ảnh hưởng tới khoảng một trong hai mươi người trên 65 tuổi [1].
Nguyên nhân dẫn đến tình trạng suy giảm nhận thức rất đa dạng, phổ biến nhất là bệnh Alzheimer hoặc sa sút trí tuệ mạch máu, nhưng đôi khi cũng có thể do những bệnh lý thoái hóa xốp não hiếm gặp như bệnh Creutzfeldt-Jakob [1]. Khi nhận thức suy giảm nghiêm trọng, người bệnh thậm chí không còn đủ năng lực hành vi để đưa ra các quyết định cá nhân và cần người giám hộ hợp pháp đại diện [2]. Do đó, việc tìm kiếm các giải pháp dinh dưỡng tự nhiên nhằm duy trì sự minh mẫn cho não bộ trở thành mối quan tâm hàng đầu của cộng đồng.
Dấu hiệu và tiến triển của suy giảm nhận thức theo nghiên cứu
Quá trình suy giảm chức năng não bộ thường diễn ra thầm lặng trong nhiều năm trước khi phát lộ thành các triệu chứng lâm sàng rõ rệt. Một nghiên cứu theo dõi dọc kéo dài từ 6 đến 14 năm trên 77 người cao tuổi bình thường (từ 50 đến 80 tuổi) sử dụng kỹ thuật chụp ghi hình cắt lớp phát xạ positron FDG-PET đã theo dõi sự thay đổi chuyển hóa đường tại não [3]. Kết quả cho thấy, trung bình 8 năm sau lần khám ban đầu, có 11 người tiến triển thành sa sút trí tuệ (trong đó 6 người mắc Alzheimer) và 19 người chuyển sang giai đoạn suy giảm nhận thức nhẹ (MCI) [3]. Nghiên cứu này chứng minh rằng việc suy giảm chuyển hóa glucose ở hồi hải mã có thể dự đoán chính xác sự suy thoái nhận thức từ nhiều năm trước khi có chẩn đoán lâm sàng [3].
Khi người bệnh đã bước vào giai đoạn suy giảm nhận thức nhẹ, tốc độ sa sút có thể diễn biến rất nhanh chóng. Trong một nghiên cứu đánh giá toàn diện trên 32 người cao tuổi suy giảm nhận thức nhẹ so với 32 người bình thường cùng độ tuổi và trình độ học vấn, nhóm suy giảm thực hiện kém hơn đáng kể ở các bài kiểm tra trí nhớ gần, trí nhớ xa, ngôn ngữ và khả năng định hướng không gian thị giác [4]. Sau 2 năm theo dõi lại, có tới 23 người (chiếm 72%) trong nhóm suy giảm nhận thức nhẹ tiếp tục bị suy giảm chức năng rõ rệt trên lâm sàng [4].
Để phát hiện sớm những biến đổi này, y học hiện đại đã phát triển nhiều công cụ trắc nghiệm. Một bài tổng quan hệ thống năm 2009 cho thấy trong số 18 bộ công cụ đánh giá nhận thức trên máy tính được khảo sát, có 11 bộ phù hợp cho người cao tuổi và 5 bộ được thiết kế chuyên biệt cho nhóm đối tượng này [5]. Các công cụ này cho phép đo lường độ trễ phản ứng và so sánh tự động hiệu suất của cá nhân với chuẩn tham chiếu theo lứa tuổi [5].
Cây óc chó và tiềm năng bảo vệ hệ thần kinh
Cây óc chó, có tên khoa học là Juglans regia, từ xa xưa đã được xem là một nguồn thực phẩm và dược liệu quý giá trong nhiều nền văn hóa y học cổ truyền [6]. Không chỉ phần hạt thơm ngậy được ưa chuộng trên bàn ăn, các bộ phận khác như lá và vỏ cây cũng được dùng trong điều trị nhiều vấn đề sức khỏe khác nhau [6]. Các nhà khoa học đã ghi nhận chiết xuất từ lá và quả của cây óc chó (Juglans regia) thu hái tại Thổ Nhĩ Kỳ có tác dụng bảo vệ thần kinh đáng chú ý [6].
Tác dụng bảo vệ hệ thần kinh này được cho là bắt nguồn từ sự cộng hưởng của nhiều nhóm hoạt chất sinh học tự nhiên có trong thực vật. Khi não bộ già đi, các tế bào thần kinh phải đối mặt với tình trạng căng thẳng oxy hóa tích tụ và giảm khả năng chuyển hóa năng lượng cần thiết. Sự hiện diện của các chất có đặc tính bảo vệ thần kinh trong quả cây óc chó đem lại hy vọng lớn cho các phương pháp can thiệp hỗ trợ bằng dinh dưỡng tự nhiên [6].
Các hoạt chất chống oxy hóa đặc biệt trong cây óc chó
Để hiểu vì sao cây óc chó lại được đánh giá cao, cần nhìn vào thành phần hóa thực vật phong phú mà loài cây này sở hữu. Các phân tích khoa học cho thấy các bộ phận của cây óc chó chứa một lượng lớn các hợp chất phenolic, bao gồm các acid phenolic, naphthoquinone và flavonoid [7]. Những chất này từ lâu đã được công nhận là các chất thu dọn gốc tự do tự nhiên vô cùng hiệu quả trong cơ thể [7].
Nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh chiết xuất từ Juglans regia thể hiện hoạt tính chống oxy hóa vượt trội qua các thử nghiệm quét gốc tự do DPPH và năng lực khử [7]. Trong các thử nghiệm tế bào, các flavonoid từ lá cây óc chó có khả năng làm giảm đáng kể nồng độ các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) [7]. Hiện tượng tích tụ các gốc tự do và quá trình peroxy hóa lipid vốn là nguyên nhân chủ chốt gây tổn thương tế bào, và chiết xuất từ cây óc chó đã chứng minh khả năng cải thiện rõ rệt tình trạng peroxy hóa lipid trong thực nghiệm [7].
Ngoài ra, thành phần của cây óc chó còn rất đa dạng với sự hiện diện của tannin, saponin, steroid, tocopherol (vitamin E), sterol và triterpene [6]. Tinh dầu và dịch chiết của cây còn cung cấp nhiều hợp chất dễ bay hơi và carotenoid có hoạt tính sinh học cao [6]. Các chất này phối hợp tạo nên một hàng rào bảo vệ vững chắc chống lại tổn thương oxy hóa ở cấp độ tế bào.
Nhìn nhận khách quan từ các bằng chứng khoa học hiện có
Dù các nghiên cứu dược lý đã chỉ ra tác dụng bảo vệ thần kinh của chiết xuất từ quả và lá cây óc chó [6], chúng ta vẫn cần giữ một cái nhìn khoa học và thận trọng. Phần lớn các bằng chứng hiện có về cơ chế chống oxy hóa mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm hoặc trên mô hình động vật [7]. Các thử nghiệm lâm sàng trên người của chiết xuất cây óc chó chủ yếu mới tập trung vào liều lượng dạng viên nang 100 mg cho bệnh nhân đái tháo đường [6].
Việc ăn hạt óc chó nguyên hạt qua đường tiêu hóa hàng ngày có mang lại nồng độ hoạt chất tương đương và tạo ra tác động bảo vệ não bộ rõ rệt ở người lớn tuổi hay không vẫn cần thêm các nghiên cứu dài hạn quy mô lớn để xác nhận. Hạt óc chó rõ ràng là một thực phẩm bổ dưỡng, nhưng nó không thể đóng vai trò như một loại thuốc điều trị đặc hiệu hay một phương pháp chắc chắn giúp đảo ngược tình trạng sa sút trí tuệ một khi các tổn thương thoái hóa thần kinh đã diễn ra sâu rộng.
Những hiểu lầm phổ biến khi bồi bổ trí não bằng hạt óc chó
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "ăn gì bổ nấy", cho rằng hạt óc chó có hình dạng giống não bộ nên ăn càng nhiều thì trí nhớ càng sắc bén. Dù hạt óc chó chứa nhiều dưỡng chất tốt, niềm tin mù quáng này đôi khi khiến người lớn tuổi bỏ qua các dấu hiệu cảnh báo bệnh lý quan trọng. Khi thấy bản thân bắt đầu hay quên, nhiều người chỉ mua hạt óc chó về ăn mà không đi khám chuyên khoa, làm lỡ mất giai đoạn can thiệp sớm quý giá.
Một hiểu lầm khác là ăn càng nhiều hạt óc chó trong thời gian ngắn thì trí nhớ sẽ phục hồi tức thì. Cần hiểu rằng các tế bào não một khi đã tổn thương thoái hóa hoặc suy giảm chuyển hóa nghiêm trọng thì không thể phục hồi nhanh chóng chỉ bằng chế độ ăn uống đơn lẻ [3]. Hơn nữa, việc lạm dụng quá mức bất kỳ loại thực phẩm nào cũng có thể gây mất cân bằng dinh dưỡng và gây áp lực lên hệ tiêu hóa của người già.
Ai nên thận trọng và lưu ý điều gì trước khi sử dụng?
Người lớn tuổi có tiền sử dị ứng với các loại hạt cây họ hạt vỏ cứng tuyệt đối không nên sử dụng hạt óc chó để tránh nguy cơ sốc phản vệ nguy hiểm. Những người có hệ tiêu hóa yếu, chức năng dạ dày kém hoặc thường xuyên bị đầy bụng, khó tiêu cũng nên thận trọng vì hạt óc chó rất giàu chất béo và chất xơ, có thể gây cảm giác chướng bụng nếu ăn nhiều.
Những bệnh nhân lớn tuổi đang mắc các bệnh lý nền mạn tính như suy giảm chức năng thận nặng cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng để kiểm soát hàm lượng khoáng chất đưa vào cơ thể. Việc bổ sung hạt óc chó phải luôn đi đôi với việc tuân thủ phác đồ điều trị bệnh của bác sĩ, tuyệt đối không tự ý ngừng thuốc để chuyển sang dùng hạt dinh dưỡng.
Lời khuyên thiết thực để chăm sóc não bộ tuổi xế chiều
Để tận dụng giá trị dinh dưỡng của hạt óc chó, người lớn tuổi có thể bổ sung một lượng vừa phải vào các bữa ăn phụ, khoảng vài hạt mỗi ngày. Có thể ăn trực tiếp nhân hạt đã sấy chín hoặc nghiền nhỏ trộn cùng sữa chua không đường, bột yến mạch hay thêm vào các món salad rau xanh để dễ tiêu hóa hơn. Tránh sử dụng các loại hạt óc chó tẩm ướp quá nhiều muối hoặc đường để không làm ảnh hưởng đến huyết áp và đường huyết.
Bên cạnh dinh dưỡng, việc bảo vệ trí nhớ đòi hỏi một lối sống toàn diện và lành mạnh. Người cao tuổi nên tích cực rèn luyện não bộ bằng cách đọc sách báo, chơi cờ, học kỹ năng mới và duy trì giao tiếp xã hội thường xuyên. Đồng thời, việc duy trì vận động thể chất nhẹ nhàng như đi bộ, tập dưỡng sinh và ngủ đủ giấc cũng đóng vai trò vô cùng quan trọng trong việc bảo tồn sự minh mẫn.
Hạt óc chó là nguồn thực phẩm tự nhiên giàu chất chống oxy hóa và đã được khoa học ghi nhận có tiềm năng bảo vệ hệ thần kinh nhất định [6]. Tuy nhiên, loại hạt này chỉ phát huy hiệu quả tốt nhất khi được xem là một phần của chế độ ăn uống cân bằng chứ không phải phương thuốc chữa bách bệnh. Người cao tuổi khi nhận thấy các dấu hiệu suy giảm trí nhớ bất thường cần sớm đến cơ sở y tế để được thăm khám và tư vấn chuyên môn kịp thời.
