Sau những bữa tiệc tùng triền miên hoặc một chầu nhậu "thả ga", không ít người đột ngột đối mặt với những cơn đau bụng dữ dội, quằn quại kèm theo nôn ói liên tục. Phần lớn mọi người thường chủ quan cho rằng đây chỉ là dấu hiệu của việc say rượu, ngộ độc thức ăn nhẹ hay viêm dạ dày cấp tính do rượu bia gây kích ứng.

Tuy nhiên, thực tế y khoa cảnh báo rằng đây rất có thể là hồi chuông báo động của cơn viêm tụy cấp do rượu – một bệnh lý cấp cứu ngoại khoa nguy hiểm. Tình trạng này có thể diễn tiến nhanh chóng sang hoại tử, suy đa tạng và đe dọa trực tiếp đến tính mạng nếu người bệnh không được can thiệp y tế kịp thời.

Cơn đau bụng sau chầu nhậu: Nhận diện dấu hiệu đặc trưng

Viêm tụy cấp là một tình trạng viêm nhiễm cấp tính ở tuyến tụy, được biểu hiện trên lâm sàng chủ yếu qua triệu chứng đau bụng đột ngột và nồng độ các men tụy trong máu gia tăng [1]. Cơn đau do viêm tụy cấp thường khởi phát dữ dội ở vùng bụng trên (vùng thượng vị), sau đó có xu hướng lan nhanh ra sau lưng [2]. Đây là đặc điểm nổi bật giúp phân biệt viêm tụy cấp với nhiều cơn đau dạ dày thông thường.

Cơn đau bụng này thường nghiêm trọng đến mức buộc người bệnh phải tìm kiếm sự trợ giúp y tế khẩn cấp ngay lập tức [2]. Ngoài cơn đau thắt, bệnh nhân thường có biểu hiện toàn thân mệt lả, nhịp tim nhanh và có cảm giác đau chói, nhạy cảm đau dữ dội khi chạm vào vùng bụng trên [2].

Bên cạnh đó, các biểu hiện tiêu hóa khác như buồn nôn và nôn ói dữ dội, không thể kiểm soát cũng xuất hiện rất phổ biến [3], [4]. Tình trạng nôn nhiều có thể khiến người bệnh rơi vào tình trạng mất nước nghiêm trọng, niêm mạc khô và thể trạng suy kiệt nhanh chóng [4]. Sự bùng phát của các triệu chứng này thường có mối liên hệ mật thiết với một đợt uống nhiều rượu bia hoặc sau một bữa ăn quá nhiều dầu mỡ [2].

Nghịch lý thời điểm khởi phát: Cơn đau xuất hiện sau khi đã ngừng uống

Nhiều người lầm tưởng rằng viêm tụy chỉ xảy ra ngay trên bàn nhậu khi nồng độ cồn trong máu đang ở mức cao nhất. Trái lại, thực tế lâm sàng cho thấy một nghịch lý đáng lưu tâm: phần lớn bệnh nhân viêm tụy cấp do rượu hiếm khi nhập viện trong trạng thái đang say xỉn [5].

Một nghiên cứu công bố năm 2005 được thực hiện trên 100 bệnh nhân (gồm 85 nam và 15 nữ, độ tuổi trung bình 46, dao động từ 18 đến 73 tuổi) trải qua đợt viêm tụy cấp do rượu lần đầu tiên đã làm sáng tỏ hiện tượng này [5]. Trong số 85 bệnh nhân đủ điều kiện trả lời khảo sát, có tới 69% trường hợp xuất hiện cơn đau bụng và 91% xuất hiện triệu chứng buồn nôn hoặc nôn mửa chỉ sau khi họ đã hoàn toàn ngừng uống rượu [5].

Nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng, trong khi chỉ có 29% bệnh nhân khởi phát triệu chứng trước khi dừng uống, thì đại đa số người bệnh lại bắt đầu xuất hiện triệu chứng trong ngày đầu tiên sau khi ngừng rượu (chiếm 43%) hoặc muộn hơn (chiếm 28%), chủ yếu rơi vào ngày thứ hai sau khi ngưng uống [5]. Các phân tích đơn biến và đa biến cho thấy thời điểm khởi phát triệu chứng phụ thuộc trực tiếp vào lượng rượu mà người bệnh đã tiêu thụ trong suốt 2 tháng trước đó [5]. Tiền sử uống rượu nặng kéo dài gây tăng nồng độ men tụy và các protein liên quan đến viêm tụy trong huyết thanh ngay trong giai đoạn người bệnh ngừng uống hoặc cai rượu [5].

Rượu tàn phá tuyến tụy như thế nào: Từ ứ đọng đến tự tiêu hóa

Để hiểu vì sao chầu nhậu lại có thể gây tổn thương nghiêm trọng đến tuyến tụy, cần nhìn vào những biến đổi vi thể mà cồn tạo ra bên trong cơ quan này. Viêm tụy cấp do rượu thường được xem là một biến chứng nguy hiểm của tình trạng lạm dụng rượu mạn tính hoặc sau những đợt uống rượu bia dồn dập với số lượng lớn [3].

Khi rượu được nạp vào cơ thể liên tục, cồn sẽ làm thay đổi hoạt động của các hormone tiêu hóa và chức năng thần kinh phế vị [6]. Sự rối loạn này kích thích các tế bào nang tuyến tụy tăng tiết protein quá mức, làm gia tăng đột ngột nồng độ protein và độ nhớt quánh của dịch tụy [6].

Khi dịch tụy trở nên quá đặc quánh, các phân tử protein sẽ kết tủa và hình thành các "nút protein" (protein plugs) làm bít tắc các nhánh ống tụy [6]. Khi đường thoát của dịch tụy bị tắc nghẽn, các men tiêu hóa cực mạnh bị giữ lại ngay tại mô tụy và kích hoạt sớm trước khi kịp đổ vào ruột non. Hậu quả là tuyến tụy bị chính những men tiêu hóa này ăn mòn và tự tiêu hủy, dẫn tới phản ứng viêm cấp tính bùng phát, phù nề mô tụy và hoại tử mỡ xung quanh [7].

Mức độ nguy hiểm tính mạng: Biến chứng hoại tử và suy đa tạng

Viêm tụy cấp không phải là một bệnh lý nhẹ có thể tự khỏi tại nhà. Sỏi mật và việc lạm dụng rượu bia là hai thủ phạm hàng đầu, chiếm tới khoảng 80% tổng số các ca viêm tụy cấp được chẩn đoán [2].

Đáng chú ý, có khoảng 10% đến 25% các đợt viêm tụy cấp diễn tiến sang thể nặng [2]. Khi bệnh chuyển sang thể nặng, các biến chứng nguy hiểm có thể ập đến rất nhanh và kéo theo tỷ lệ tử vong lên tới 7,5% [2]. Do tính chất nguy hiểm này, các chuyên gia y tế khuyến cáo rằng tất cả bệnh nhân nghi ngờ mắc viêm tụy cấp đều cần được chuyển viện khẩn cấp [2]. Để dự đoán chính xác mức độ nghiêm trọng của bệnh, bác sĩ phải áp dụng các hệ thống thang điểm lâm sàng kết hợp đánh giá liên tục, đo lường các chỉ dấu viêm cấp trong máu và chụp cắt lớp vi tính (CT) [2].

Biến chứng của viêm tụy cấp do rượu còn có thể ảnh hưởng nặng nề đến nhu động ruột và cấu trúc ổ bụng. Y văn năm 1990 từng ghi nhận trường hợp bệnh nhân nam 48 tuổi có tiền sử nghiện rượu mạn tính nhập viện vì đau bụng lan tỏa suốt 24 giờ và tiêu chảy [7]. Bệnh nhân được chẩn đoán viêm tụy cấp do rượu với nồng độ amylase và lipase máu tăng cao cùng hình ảnh chụp CT [7]. Sau khi bắt đầu hồi phục dưới điều trị bảo tồn, người bệnh bắt đầu ăn lại qua đường ruột vào ngày thứ tư thì đột ngột biến chứng tắc ruột cơ học nghiêm trọng [7]. Khi phẫu thuật, các bác sĩ phát hiện dải dính kèm theo tình trạng viêm tụy phù nề cấp và hoại tử mỡ nghiêm trọng trong ổ bụng [7].

Nguy cơ cộng dồn: Rượu, mỡ máu cao và bệnh lý tụy tiềm ẩn

Mức độ hủy hoại của viêm tụy cấp càng trở nên khó lường hơn khi người uống rượu đồng thời có các yếu tố nguy cơ chuyển hóa đi kèm. Điển hình trong số đó là sự kết hợp giữa lạm dụng rượu và tình trạng tăng triglyceride (mỡ máu) máu [4].

Một báo cáo y khoa năm 2023 đã miêu tả trường hợp nam bệnh nhân 35 tuổi có tiền sử lạm dụng rượu suốt 10 năm, hút thuốc lá và mắc chứng tăng lipid máu, nhập viện với cơn đau bụng dữ dội và nôn mửa liên tục [4]. Bệnh nhân có biểu hiện vẻ ngoài kiệt sức, niêm mạc khô và đau rõ rệt vùng thượng vị [4]. Xét nghiệm cho thấy nồng độ lipase và triglyceride trong máu tăng vọt, hình ảnh chụp cắt lớp vi tính ghi nhận rõ các dấu hiệu viêm mô tụy [4]. Bệnh nhân phải trải qua điều trị hồi sức tích cực bằng truyền dịch tĩnh mạch thể tích lớn, truyền insulin liên tục và dùng thuốc giảm đau trước khi có thể ổn định để chuyển sang thuốc nhóm fibrate đường uống [4].

Ngoài ra, nếu thói quen uống rượu tiếp tục lặp lại, tổn thương tụy sẽ không dừng lại ở những cơn cấp tính mà chuyển hóa thành viêm tụy mạn tính. Khoảng 70% các ca viêm tụy mạn tính có nguyên nhân thứ phát từ việc lạm dụng rượu [2]. Quá trình này phá hủy mô tụy tiến triển, dẫn tới suy giảm chức năng tụy ngoại tiết lẫn nội tiết, gây sụt cân, tiêu phân mỡ và đái tháo đường [6], [2]. Chụp cắt lớp vi tính (CT) được xem là phương tiện chẩn đoán hình ảnh hàng đầu để phát hiện các tổn thương tụy này [2].

Nhằm phát hiện sớm tổn thương tụy trước khi chuyển biến thành viêm tụy mạn tính giai đoạn cuối, các nhà khoa học năm 2007 đã đề xuất khái niệm "bệnh tụy do rượu" (alcoholic pancreatopathy) [8]. Bệnh lý tiền lâm sàng này được xác định ở những người có tiền sử uống rượu quá mức (trên 80 gram cồn mỗi ngày) kèm theo ít nhất một trong các điều kiện: có tiền sử viêm tụy cấp do rượu, đau bụng tái phát sau khi uống rượu, tăng men amylase hoặc các men tụy khác, hoặc có bất thường nhu mô tụy trên siêu âm ổ bụng định kỳ [8].

Ai nên đặc biệt thận trọng sau các cuộc vui?

Viêm tụy cấp có thể tấn công bất kỳ ai sau một đợt uống rượu nặng, nhưng những nhóm đối tượng sau đây có nguy cơ tổn thương tụy cao hơn nhiều lần và cần hết sức cảnh giác:

  • Người có thói quen uống rượu thường xuyên hoặc uống dồn dập: Những người tiêu thụ trên 80 gram cồn mỗi ngày hoặc có thói quen uống rượu nặng liên tục trong nhiều tháng, nhiều năm rất dễ khiến men tụy tích tụ âm thầm và bùng phát viêm sau đợt nhậu [5], [8].
  • Người mắc chứng tăng mỡ máu (triglyceride) hoặc rối loạn lipid máu: Sự kết hợp giữa nồng độ cồn và triglyceride tăng cao tạo ra độc tính kép lên tế bào nang tụy, làm tăng vọt nguy cơ bùng phát viêm tụy cấp dữ dội [1], [4].
  • Người có tiền sử sỏi mật hoặc sỏi đường mật: Sỏi mật cùng với rượu là hai nguyên nhân gây ra 80% trường hợp viêm tụy cấp; sỏi di chuyển làm tắc nghẽn cơ học ống dẫn tụy sẽ khiến nguy cơ tăng gấp bội [2], [1].
  • Người có bệnh lý nền khác hoặc tiền sử gia đình: Những người có tiền sử gia đình mắc bệnh tụy, người mắc bệnh đái tháo đường týp 2, người nghiện thuốc lá hoặc có bệnh lý về gan cũng nằm trong nhóm nguy cơ cao [1], [4].

Lời khuyên xử trí và cách bảo vệ tuyến tụy trong thực tế

Khi xuất hiện cơn đau bụng dữ dội vùng thượng vị lan ra sau lưng sau một chầu nhậu, tuyệt đối không được tự ý điều trị tại nhà bằng các loại thuốc giảm đau thông thường, không uống thêm rượu để "giải say" và không cố gắng ăn uống các loại thực phẩm dầu mỡ. Người bệnh cần được đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất có đủ trang thiết bị chẩn đoán [2].

Tại bệnh viện, người bệnh nghi ngờ viêm tụy cấp sẽ được thực hiện các xét nghiệm máu đo men tụy (lipase, amylase), các dấu ấn viêm, kiểm tra mỡ máu và chỉ định chụp CT để đánh giá mức độ viêm nhiễm, hoại tử [2], [4]. Phác đồ điều trị ban đầu thường bao gồm việc bù dịch tích cực qua đường tĩnh mạch, kiểm soát đau nghiêm ngặt và theo dõi sát các biến chứng tắc ruột hay hoại tử mô [7], [2], [4].

Về lâu dài, đối với những người đã từng trải qua cơn viêm tụy cấp hoặc được cảnh báo tổn thương tụy do rượu, việc kiêng rượu bia hoàn toàn là điều kiện tiên quyết bắt buộc để ngăn ngừa bệnh tái phát và chặn đứng tiến trình phá hủy dẫn đến viêm tụy mạn tính [6]. Trong y khoa, các liệu pháp nhằm giảm độ nhớt dịch tụy như sử dụng bromhexine hydrochloride (một chất tiêu nhầy phế quản có ái lực giúp tế bào nang tụy tiết dịch ít nhớt hơn) hay các can thiệp nội soi lấy nút protein đã và đang được nghiên cứu [6]. Tuy nhiên, giải pháp căn bản nhất trong đời sống hàng ngày vẫn là kiểm soát chặt chẽ lượng rượu bia nạp vào cơ thể, điều trị tốt mỡ máu, duy trì chế độ ăn thanh đạm và kiểm tra sức khỏe định kỳ [1], [4].

Cơn đau bụng dữ dội sau chầu nhậu không đơn thuần là sự mệt mỏi nhất thời của cơ thể sau cuộc vui mà có thể là dấu hiệu khởi phát của viêm tụy cấp đe dọa tính mạng. Lắng nghe cơ thể, nhận diện sớm các dấu hiệu cảnh báo và dứt khoát tìm kiếm sự chăm sóc y tế là cách duy nhất giúp bạn bảo vệ sức khỏe và tính mạng trước căn bệnh nguy hiểm này.