Nhiều người Việt Nam thường quen hái đọt rau sao nhái (Cosmos caudatus, hay còn gọi là ulam raja) để ăn sống, chấm cá kho hoặc ăn kèm lẩu mắm. Gần đây, nhiều lời truyền tai nhau cho rằng loại rau vườn dân dã hoa màu hồng tím này có tác dụng hạ huyết áp kỳ diệu, giúp thay thế thuốc Tây. Liệu người bị tăng huyết áp có nên ăn rau sao nhái thường xuyên và cần lưu ý những gì để bảo vệ sức khỏe?
Câu trả lời ngắn gọn: Các nghiên cứu thực nghiệm bước đầu cho thấy chiết xuất rau sao nhái có tác dụng ức chế nhẹ men chuyển angiotensin (ACE) và hỗ trợ lợi tiểu. Tuy nhiên, bằng chứng trực tiếp trên huyết áp người vẫn còn thiếu. Bệnh nhân tuyệt đối không được tự ý bỏ thuốc điều trị hay lạm dụng quá mức rau sao nhái trong bữa ăn hằng ngày.
Cơ chế tác động lên huyết áp: Ức chế men ACE và lợi tiểu tự nhiên
Men chuyển angiotensin (Angiotensin-Converting Enzyme - ACE) đóng vai trò then chốt trong việc điều hòa huyết áp của cơ thể. Trong hệ thống sinh lý người, việc ức chế men ACE không chỉ giúp làm giảm huyết áp mà còn mang lại nhiều lợi ích tim mạch khác như cải thiện đáp ứng insulin, ngăn ngừa mất kali, giảm nhu cầu oxy của cơ tim và bảo vệ mạch vành [1]. Nhóm thuốc ức chế ACE hiện là một trong những trụ cột chính để điều trị tăng huyết áp hiện đại.
Các phân tích trong phòng thí nghiệm ghi nhận chiết xuất dichloromethane của rau sao nhái có hoạt tính ức chế men chuyển angiotensin (ACE) ở mức độ vừa phải (in vitro) [2]. Bằng cách kìm hãm hoạt động của men này, sao nhái có thể can thiệp nhẹ vào cơ chế co mạch tự nhiên.
Bên cạnh ức chế men ACE, chiết xuất rau sao nhái còn thể hiện cơ chế lợi tiểu tự nhiên [2]. Thảo dược này giúp tăng lượng bài tiết chất lỏng ra khỏi cơ thể, tương tự như các loại thuốc lợi tiểu dùng trong y khoa, từ đó góp phần làm giảm bớt gánh nặng lưu lượng máu trong hệ tuần hoàn [2].
Ngoài ra, các nghiên cứu tế bào cho thấy phân đoạn butanol từ chiết xuất sao nhái giàu phenolics và saponin có khả năng ức chế sự di chuyển và xâm lấn của tế bào cơ trơn mạch máu (VSMC) [3]. Hiện tượng di chuyển bất thường của tế bào cơ trơn mạch máu vốn là một trong những cơ chế bệnh sinh dẫn đến xơ vữa động mạch [3]. Ở nồng độ vừa phải (IC25), phân đoạn này ức chế lần lượt 53,93% sự di chuyển và 59,94% sự xâm lấn của tế bào cơ trơn mạch máu [3].
Bằng chứng khoa học: Thử nghiệm nói lên điều gì?
Trước hết, về hoạt tính ức chế men ACE in vitro: Trong một nghiên cứu sàng lọc năm 2011 trên một số loại thực vật quen thuộc của Malaysia (gồm lá sắn, lá đu đủ, rau sao nhái, rau má và đậu rồng), các nhà khoa học đã đo lường tiềm năng ức chế men ACE [4]. Đánh giá tổng quan sau đó chỉ ra rằng chiết xuất dichloromethane của rau sao nhái có khả năng ức chế men ACE ở mức độ vừa phải trong ống nghiệm [2].
Thứ hai, về tác dụng hạ áp trên mô hình động vật: Nghiên cứu tổng hợp năm 2015 đã điểm lại các thử nghiệm trên chuột được gây tăng huyết áp bằng adrenaline và natri clorua (muối ăn) [2]. Trên mô hình chuột dùng adrenaline, chiết xuất nước của sao nhái ở cả hai liều 500 mg/kg và 1000 mg/kg đã ức chế sự gia tăng nhịp tim và biên độ thể tích nhát bóp, đạt hiệu quả tương đương với 9 mg/kg thuốc hạ áp tiêu chuẩn [2].
Trên mô hình chuột thừa muối (dùng natri clorua), cả hai liều 500 mg/kg và 1000 mg/kg chiết xuất nước sao nhái cũng ức chế mức tăng biên độ thể tích nhát bóp do muối gây ra [2]. Mức độ này tương đương tác dụng của các thuốc điều trị phổ biến là hydrochlorothiazide và captopril trong việc hạ thể tích nhát bóp [2]. Cũng ở hai mức liều này, chiết xuất nước sao nhái làm tăng thể tích bài tiết nước tiểu gộp sau 24 giờ ở chuột, đạt hiệu quả tương đương với liều 1,8 mg/kg thuốc lợi tiểu furosemide [2].
Thứ ba, bằng chứng an toàn và chuyển hóa trên người: Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng năm 2015 trên 101 bệnh nhân đái tháo đường týp 2 đã đánh giá tác động của sao nhái đối với sức khỏe [5]. Nhóm can thiệp ăn 15 g rau sao nhái tươi mỗi ngày trong suốt 8 tuần, trong khi nhóm đối chứng kiêng hoàn toàn [5]. Kết quả sau 8 tuần cho thấy nhóm dùng sao nhái giảm đáng kể nồng độ insulin huyết thanh (-1,16 so với +3,91 ở nhóm chứng) và giảm chỉ số kháng insulin HOMA-IR (-1,09 so với +1,34) [5]. Nghiên cứu xác nhận việc ăn 15 g rau sao nhái mỗi ngày an toàn cho người bệnh [5]. Dù vậy, mục tiêu chính của nghiên cứu này tập trung vào đường huyết, chứ chưa đo lường trực tiếp sự thay đổi huyết áp trên bệnh nhân [5].
Lợi ích chuyển hóa đi kèm cho người bệnh tim mạch
Người bệnh tăng huyết áp thường đi kèm các hội chứng chuyển hóa như thừa cân, béo phì hoặc đái tháo đường týp 2. Trong trường hợp này, rau sao nhái có thể mang lại một số lợi ích hỗ trợ tích cực:
Rau sao nhái được ghi nhận có hoạt tính ức chế men alpha-glucosidase tự nhiên [6], [7]. Hoạt tính ức chế alpha-glucosidase và hàm lượng polyphenol toàn phần trong lá sao nhái tăng dần theo chu kỳ sinh trưởng, đạt đỉnh cao nhất vào tuần thứ 10 [6]. Các hợp chất flavonoid glycoside như rutin, quercitrin và catechin được xác định là thành phần chính tạo nên hoạt tính này [6], [7], [8]. Nhờ ức chế men alpha-glucosidase nhưng ức chế men alpha-amylase ở mức thấp, sao nhái hạn chế tình trạng lên men bất thường gây đầy hơi, tiêu chảy [2].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2017 trên chuột ăn chế độ giàu chất béo cho thấy chiết xuất cồn lá sao nhái (liều 175 mg/kg và 350 mg/kg) giúp giảm đáng kể mức tăng cân, cải thiện chỉ số mỡ máu (cholesterol, triglyceride, HDL-c, LDL-c) và tăng bài tiết mỡ qua phân tương tự cơ chế của thuốc orlistat [8]. Việc kiểm soát cân nặng và đường huyết này gián tiếp hỗ trợ sức khỏe thành mạch rất tốt [8].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng rau sao nhái hạ huyết áp
Nhiều người lầm tưởng rằng "rau sao nhái là bài thuốc tự nhiên thay thế hoàn toàn thuốc Tây". Đây là quan niệm vô cùng nguy hiểm. Bằng chứng kiểm soát huyết áp của sao nhái chủ yếu mới dừng lại ở thử nghiệm trên động vật và ống nghiệm [2]. Liều lượng chiết xuất trong phòng thí nghiệm (500–1000 mg/kg thể trọng) rất khác với vài ngọn rau ăn sống [2].
Một hiểu lầm khác là dùng rau càng đậm đặc, càng nhiều thì huyết áp càng mau hạ. Nghiên cứu tế bào chỉ ra một chi tiết đáng chú ý: Các phân đoạn chiết xuất sao nhái ở nồng độ cao lại làm tăng sự di chuyển và xâm lấn của tế bào cơ trơn mạch máu in vitro, trái ngược hoàn toàn với tác dụng ức chế bảo vệ khi dùng ở nồng độ vừa phải [3]. Điều này cho thấy việc tự ý sắc nước uống quá đặc hoặc lạm dụng nước ép có thể không mang lại lợi ích như mong đợi [3].
Ai nên thận trọng khi dùng rau sao nhái?
Người đang dùng thuốc hạ huyết áp theo toa: Vì sao nhái có tiềm năng ức chế men ACE và gây lợi tiểu tương đương một số thuốc tim mạch trong thử nghiệm động vật [2], việc ăn quá nhiều cùng lúc có thể dẫn đến nguy cơ tương tác làm hạ huyết áp quá mức hoặc làm tăng tác dụng phụ.
Người đang dùng thuốc lợi tiểu (như furosemide hay hydrochlorothiazide): Tác dụng kích thích bài tiết nước tiểu của sao nhái [2] có thể làm tăng gánh nặng bài tiết hoặc gây mất nước nếu cơ thể nhạy cảm.
Người có huyết áp thấp: Những người cơ địa huyết áp không ổn định, hay tụt huyết áp cần hạn chế ăn rau sao nhái với lượng lớn và liên tục.
Phụ nữ mang thai và người bệnh suy thận mạn tính nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi đưa loại rau này thành thực phẩm ăn hằng ngày.
Cách áp dụng thực tế an toàn và hợp lý
Rau sao nhái hồng vẫn là một loại rau ăn lá giàu chất chống oxy hóa và polyphenol bổ dưỡng [3], [6]. Để sử dụng an toàn, bạn nên áp dụng các lưu ý sau:
Lượng dùng: Dựa trên nghiên cứu can thiệp trên người, liều lượng rau tươi an toàn được ghi nhận là khoảng 15 g mỗi ngày [5]. Người tăng huyết áp có thể dùng một nắm nhỏ đọt non (khoảng 15–20 g) ăn kèm bữa chính từ 2-3 lần mỗi tuần.
Cách chế biến: Nên ăn sống như một loại rau thơm, ăn kèm các món cuốn hoặc trộn gỏi nhẹ nhàng. Không nên phơi khô nấu nước uống thay trà hay xay ép nguyên chất để uống đặc mỗi ngày.
Thời điểm dùng: Nên dùng cùng bữa ăn chính có đầy đủ chất đạm và tinh bột để hấp thu tốt các chất chống oxy hóa tự nhiên [3], [8].
Kiểm tra sức khỏe: Luôn theo dõi chỉ số huyết áp tại nhà bằng máy đo định kỳ khi bổ sung thêm các loại rau dược liệu mới vào chế độ ăn.
Rau sao nhái hồng là một loại rau thơm ngon, chứa nhiều chất chống oxy hóa và có tiềm năng sinh học hỗ trợ tim mạch nhất định [3], [2]. Tuy nhiên, loại rau này chỉ đóng vai trò là một phần trong chế độ ăn lành mạnh chứ không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa. Người bệnh tăng huyết áp cần tuân thủ uống thuốc đều đặn theo chỉ dẫn của bác sĩ chuyên khoa và giữ lối sống vận động hợp lý.