Nhiều người có thói quen mua các loài lan thuộc chi Hoàng thảo như phi điệp kép (thạch hộc) về sắc nước uống hằng ngày vì tin rằng đây là thảo dược "đại bổ". Tuy nhiên, không ít người sau khi uống lại gặp tình trạng đầy bụng, lạnh bụng hoặc tiêu chảy kéo dài mà không rõ nguyên nhân.
Câu trả lời ngắn gọn là: Người có thể trạng hàn lạnh (tỳ vị hư hàn), hay bị lạnh bụng và tiêu chảy không nên tự ý uống nước sắc thạch hộc. Thảo dược này có tính hàn (lạnh), khi đi vào cơ thể người đang có hệ tiêu hóa yếu lạnh sẽ làm các triệu chứng rối loạn tiêu hóa trở nên trầm trọng hơn [1].
Thạch hộc là gì và vì sao lại có tính hàn?
Trong y học cổ truyền, thạch hộc là tên gọi chung cho vị thuốc chế biến từ thân của nhiều loài lan thuộc chi Dendrobium (Hoàng thảo), bao gồm cả các loài quen thuộc tại Việt Nam như phi điệp kép. Các tài liệu chuyên khảo ghi nhận dược liệu thuộc chi Dendrobium có vị ngọt, tính hơi hàn (hơi lạnh), quy vào hai kinh Vị (dạ dày) và Thận [2].
Nhờ đặc tính hơi lạnh này, thạch hộc hoạt động theo cơ chế tư âm (bồi bổ phần âm dịch), thanh nhiệt (làm mát), ích vị và sinh tân dịch (kích thích tạo dịch trong cơ thể) [2]. Vị thuốc thường được dùng cho các chứng suy nhược ở phổi, dạ dày và thận với biểu hiện điển hình là khô khát nhiều, tiểu nhiều, chảy máu chân răng [2]. Nói cách khác, thảo dược này đóng vai trò như một chất "làm mát" và cấp ẩm cho những cơ thể đang bị "nóng trong" hoặc khô kiệt tân dịch [2].
Chính vì mang bản chất làm mát, thạch hộc lại trở thành khắc tinh đối với chứng "vị hàn" (dạ dày lạnh) [1]. Trong dược lý học cổ truyền lẫn hiện đại, việc đưa một dược liệu có tính lạnh vào một hệ tiêu hóa đang thiếu hụt nhiệt năng sẽ làm suy giảm thêm chức năng vận hóa thức ăn [1].
Cơ chế tác động lên hệ tiêu hóa qua góc nhìn khoa học
Để hiểu vì sao một vị thuốc bổ lại gây hại cho người bụng yếu, các nhà khoa học đã xem xét tác động của thảo dược thông qua hệ trục thần kinh - nội tiết đường ruột [1]. Hệ tiêu hóa của con người co bóp, tiết dịch và hấp thu dinh dưỡng không chỉ nhờ cơ trơn mà còn phụ thuộc lớn vào các hormone tiêu hóa như ghrelin và motilin [1].
Ghrelin thường được biết đến là hormone kích thích cảm giác thèm ăn, giúp thúc đẩy quá trình làm rỗng dạ dày và bảo vệ niêm mạc tiêu hóa. Trong khi đó, motilin là hormone điều hòa các cơn co bóp nhu động ruột, quyết định tốc độ đẩy thức ăn qua ruột non [1]. Khi sự cân bằng của hai loại hormone này bị phá vỡ bởi yếu tố lạnh, khả năng hấp thu chất dinh dưỡng (được đo lường qua chỉ số hấp thu đường D-xylose trong máu) và tốc độ đẩy của ruột non sẽ bị rối loạn [1].
Ngoài ra, một số hợp chất tự nhiên chiết xuất từ chi Hoàng thảo cũng có tác động trực tiếp lên tốc độ vận động của đường tiêu hóa [3]. Khi dùng không đúng thể trạng, sự thay đổi nhu động ruột kết hợp với tính hàn của dược liệu sẽ khiến người có cơ địa lạnh bụng dễ rơi vào cảnh chán ăn, chậm tiêu hoặc rối loạn đại tiện [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì về thạch hộc và chứng lạnh bụng?
Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã trực tiếp khảo sát tác động của thạch hộc (Dendrobium) đặt trong sự đối sánh với bột Bạch truật cải tiến trên mô hình chuột mắc chứng khó tiêu chức năng thể vị hàn (dạ dày lạnh) [1]. Để tạo ra mô hình bệnh lý tương tự như người bị lạnh bụng, nhóm nghiên cứu đã cho chuột sử dụng nước đá và dung dịch NaOH lạnh [1]. Sau đó, các nhà khoa học theo dõi sát sao lượng thức ăn, lượng nước uống, sự thay đổi cân nặng, tốc độ đẩy của ruột non, chức năng hấp thu đường ruột (qua nồng độ D-xylose huyết thanh), cùng nồng độ hai hormone ghrelin và motilin [1].
Kết quả thực nghiệm cho thấy sự đối lập rõ rệt giữa thuốc có tính ấm và thuốc có tính hàn [1]. Nhóm chuột dùng bột Bạch truật cải tiến có sự gia tăng đáng kể về lượng thức ăn, lượng nước uống, trọng lượng cơ thể (với mức ý nghĩa thống kê P<0,05) và kéo dài thời gian bơi lội (P<0,01) [1]. Bài thuốc này cũng làm tăng tốc độ đẩy của ruột non, tăng hàm lượng D-xylose trong máu (P<0,05), tăng điều hòa hormone ghrelin (P<0,05) và có xu hướng làm giảm motilin (dù chưa có ý nghĩa thống kê với P>0,05) [1]. Ngược lại hoàn toàn, việc sử dụng thạch hộc (vị thuốc có tính vị hàn lạnh) đã làm trầm trọng thêm các triệu chứng bệnh trên mô hình chuột bị khó tiêu chức năng thể vị hàn [1]. Các nhà khoa học kết luận rằng sự biến đổi nồng độ ghrelin và motilin chính là cơ chế thần kinh - nội tiết giải thích vì sao thạch hộc lại làm nặng thêm tình trạng bệnh ở cơ địa lạnh [1]. Giới hạn của nghiên cứu này là thực hiện trên mô hình động vật (chuột), và báo cáo tóm tắt không nêu cụ thể số lượng cá thể chuột hay số ngày can thiệp [1].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu khác công bố năm 2020 đã phân lập các hợp chất từ loài Dendrobium findlayanum (phi điệp kép), tìm ra 5 hợp chất mới (gồm 2 alkaloid nhóm dendrobine và 3 dẫn xuất bibenzyl) cùng 6 hợp chất đã biết [3]. Khi thử nghiệm trên mô hình cá ngựa vằn được xử lý bằng thuốc nhuộm Nile red để đánh giá vận động đường tiêu hóa, hợp chất số 6 ở nồng độ 0,3 muM đã thể hiện hoạt tính thúc đẩy nhu động đường tiêu hóa rất mạnh [3]. Nghiên cứu này cũng đánh giá độc tính tế bào trên 3 dòng tế bào khối u người (A172, SHSY5Y và Hela), cho thấy hợp chất số 6 ức chế tế bào khối u với chỉ số IC50 từ 1,65 muM đến 3,77 muM [3]. Giới hạn của nghiên cứu năm 2020 là mới dừng ở mức độ thử nghiệm hoạt chất phân lập trên mô hình cá ngựa vằn và tế bào trong phòng thí nghiệm [3]. Tuy vậy, việc hoạt chất trong phi điệp kép thúc đẩy mạnh nhu động ruột ở nồng độ rất thấp (0,3 muM) cũng gợi mở lý do vì sao người có đường ruột nhạy cảm, hay tiêu chảy cần dè chừng [3].
Lợi ích thực sự của thạch hộc khi dùng đúng người
Nói như vậy không có nghĩa thạch hộc là dược liệu có hại. Một tổng quan nghiên cứu công bố năm 2021 chỉ ra rằng khi dùng đúng thể trạng "âm hư, nội nhiệt" (thiếu hụt tân dịch, nóng trong), các loài thuộc chi Dendrobium mang lại nhiều giá trị sức khỏe nhờ hai nhóm hoạt chất chính là polysaccharide và bibenzyl [2].
Thảo dược này giúp bồi bổ phần âm thông qua việc tăng cường miễn dịch, thúc đẩy chức năng tiêu hóa (ở người thiếu dịch tiêu hóa) và tăng tiết nước bọt [2]. Các nghiên cứu lâm sàng ghi nhận thạch hộc có tiềm năng hỗ trợ kiểm soát bệnh đái tháo đường ở người, giúp giảm nguy cơ nhiễm toan ceton ở bệnh nhân đái tháo đường tuýp 1, đồng thời ức chế sự phát triển của bệnh võng mạc và giảm nguy cơ bệnh cơ tim do đái tháo đường [2]. Các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên cũng gợi ý khả năng chống ung thư (như ức chế ung thư phổi không tế bào nhỏ, ung thư vòm họng) và bảo vệ gan nhờ đặc tính chống oxy hóa [2]. Ngoài ra, loài D. huoshanense còn giúp cải thiện viêm da cơ địa thông qua việc ức chế biểu hiện các chất gây viêm trong huyết thanh như IL-5, IL-13, TGF-beta 1 và IFN-gamma [2]. Tại Úc, một số loài Dendrobium còn được ghi nhận dùng làm thực phẩm tự nhiên và trị phát ban dị ứng, ngứa da [2].
Về mặt an toàn, các nghiên cứu hiện có cho thấy thảo dược này tương đối lành tính về mặt độc chất học [2]. Thử nghiệm độc tính cấp và bán trường diễn với dịch chiết nước Dendrobium trên chuột cống Sprague-Dawley ở liều cao 2.400 mg/kg và 5.000 mg/kg không gây ra độc tính đáng kể [2]. Tuy nhiên, "không có độc tính" trên gan thận không đồng nghĩa với việc ai uống cũng hợp, nhất là khi xét đến tính hàn nhiệt trong tiêu hóa [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng lan phi điệp làm thuốc
Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là đánh đồng khái niệm "ích vị" (tốt cho dạ dày) của thạch hộc cho mọi loại bệnh dạ dày [2]. Thực tế, thạch hộc chỉ tốt cho chứng "vị âm hư" — tức dạ dày bị khô nóng, thiếu dịch tiết, biểu hiện bằng miệng khô, lưỡi đỏ ít rêu, thích uống nước mát, hay táo bón [2]. Ngược lại, với người bị đau dạ dày hoặc rối loạn tiêu hóa do "vị hàn" (lạnh bụng), việc uống thạch hộc sẽ làm bệnh nặng thêm [1].
Hiểu lầm thứ hai là thấy thảo dược không có độc tính ở liều cao (như mức 2.400 - 5.000 mg/kg trên chuột) thì uống càng nhiều càng bổ [2]. Sự dung nạp về mặt độc chất khác hoàn toàn với phản ứng chức năng của đường ruột [1]. Một người không bị ngộ độc vẫn có thể bị kiệt sức vì chán ăn, sụt cân và tiêu chảy kéo dài do dùng sai tính vị của thuốc [1].
Ai nên thận trọng khi sử dụng nước sắc thạch hộc?
Dựa trên các bằng chứng dược lý, nhóm đối tượng đầu tiên cần tránh hoặc hết sức thận trọng với thạch hộc là người có thể trạng tỳ vị hư hàn (chức năng tiêu hóa yếu và lạnh) [1]. Các biểu hiện nhận biết bao gồm: thường xuyên cảm thấy lạnh vùng bụng, đầy hơi, ăn đồ sống lạnh dễ bị đau bụng hoặc đi ngoài phân lỏng, chán ăn, cơ thể mệt mỏi [1].
Nhóm thứ hai là những người đang gặp tình trạng rối loạn nhu động ruột theo hướng tăng co bóp hoặc tiêu chảy cấp và mạn tính. Do một số hoạt chất trong phi điệp kép có khả năng kích thích nhu động ruột hoạt động mạnh hơn [3], kết hợp với tính hơi lạnh của dược liệu [2], việc uống nước sắc lúc này có thể khiến số lần đi ngoài tăng lên. Những người có bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị bệnh lý dạ dày - ruột cũng không nên tự ý dùng thêm thảo dược mà chưa tham khảo ý kiến bác sĩ.
Cách áp dụng thực tế để bảo vệ hệ tiêu hóa
Trước khi quyết định sắc nước thạch hộc hay phi điệp kép để uống, bạn cần lắng nghe cơ thể mình. Nếu bạn thuộc nhóm hay khô miệng, khát nước, nóng trong người, thảo dược này có thể là thức uống hỗ trợ phù hợp [2]. Ngược lại, nếu bạn hay lạnh tay chân, bụng ấm ách khó tiêu, sợ đồ lạnh, hãy gạch thạch hộc ra khỏi danh sách đồ uống hằng ngày [1].
Đối với người có chứng lạnh bụng (vị hàn), thay vì dùng các vị thuốc tính lạnh như thạch hộc, y học cổ truyền thường ưu tiên các vị thuốc có tính ấm giúp kiện tỳ (làm khỏe hệ tiêu hóa) như Bạch truật để cải thiện khả năng hấp thu và điều hòa hormone tiêu hóa [1]. Trong chế độ ăn uống thường ngày, người thể hàn nên ưu tiên thức ăn nấu chín kỹ, dùng khi còn ấm và hạn chế tối đa nước đá hay thực phẩm sống lạnh [1].
Tóm lại, thạch hộc hay phi điệp kép là một vị thuốc quý nhưng chỉ phát huy tác dụng khi dùng đúng thể trạng nhiệt, khô khát [2]. Với người thể hàn, hay lạnh bụng và tiêu chảy, tính lạnh của dược liệu này sẽ làm suy giảm thêm chức năng tiêu hóa và khiến triệu chứng nặng hơn [1]. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền để được bắt mạch, xác định đúng thể bệnh trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược nào.