Thức đêm chăm con nhỏ khiến nhiều bà mẹ rơi vào trạng thái kiệt sức, thèm một tách cà phê sáng để lấy lại tỉnh táo. Tuy nhiên, nỗi lo chất kích thích đi vào sữa mẹ làm em bé trằn trọc, quấy khóc khiến nhiều người đành ngậm ngùi nhịn thèm.
Thực tế, mẹ đang cho con bú vẫn có thể uống cà phê ở mức độ vừa phải mà không gây hại cho giấc ngủ của trẻ [1]. Dù caffeine dễ dàng khuếch tán vào sữa mẹ và trẻ nhỏ chuyển hóa chất này rất chậm, các bằng chứng khoa học cho thấy lượng tiêu thụ vừa phải (dưới 200-300 mg mỗi ngày, tương đương 2-3 tách cà phê) hầu như không gây ra hậu quả đo lường được đối với giấc ngủ hay nhịp tim của trẻ khỏe mạnh [2]. Ngược lại, nếu mẹ nạp quá nhiều caffeine, trẻ có thể bị kích thích, khó ngủ và giảm hấp thu sắt qua sữa [3].
Đường đi của caffeine vào sữa mẹ và cơ thể trẻ
Caffeine (tên hóa học là 1,3,7-trimethylxanthine, thuộc nhóm hợp chất methylxanthine/xanthine) là một trong những chất kích thích được sử dụng phổ biến nhất trong đời sống hàng ngày [4]. Ở người trưởng thành, hoạt chất này có tác dụng gây tỉnh táo, cản trở quá trình đi vào giấc ngủ với hiệu ứng phụ thuộc vào liều lượng, tương tự như các biểu hiện ở người mắc chứng mất ngủ [5].
Khi mẹ uống cà phê hoặc các thức uống chứa caffeine, chất này nhanh chóng đi vào máu và khuếch tán dễ dàng vào sữa mẹ [4]. Các nhà nghiên cứu vẫn chưa hoàn toàn thống nhất về con số chính xác của lượng methylxanthine đi vào sữa mẹ do sự khác biệt giữa từng cá thể và phương pháp đo lường [1]. Tuy nhiên, dữ liệu thực nghiệm chỉ ra rằng khi mẹ nạp 500 mg caffeine mỗi ngày, nồng độ chất này trong sữa mẹ dao động từ 1,6 đến 6,2 microgram/ml [6]. Từ nguồn sữa này, lượng caffeine mà cơ thể em bé thực sự nhận vào ước tính khoảng 0,3 đến 1,0 mg cho mỗi kg cân nặng mỗi ngày [6].
Vấn đề cốt lõi không chỉ nằm ở lượng caffeine đi qua sữa, mà ở khả năng xử lý chất này của cơ thể trẻ. Thai nhi và trẻ sơ sinh cho đến 3 tháng tuổi gần như chưa có khả năng chuyển hóa caffeine [5]. Ở trẻ bú mẹ, tốc độ thanh thải (đào thải) caffeine có thể chỉ đạt dưới 10% so với tốc độ của người lớn [3].
Sự non nớt của hệ thống chuyển hóa dẫn đến thời gian bán thải (thời gian để nồng độ chất giảm đi một nửa trong cơ thể) của caffeine bị kéo dài đáng kể ở cả giai đoạn ba tháng cuối thai kỳ lẫn ở trẻ sơ sinh [7]. Cụ thể, trong khi thời gian bán thải của caffeine ở người trưởng thành khỏe mạnh chỉ khoảng 5 giờ, con số này ở trẻ sơ sinh có thể kéo dài tới 97 giờ [3]. Quá trình đào thải quá chậm khiến các tác động của caffeine trong sữa mẹ dễ bị khuếch đại ở trẻ sinh non hoặc trẻ dưới 5 tháng tuổi, nhất là khi mẹ uống liên tục nhiều ngày làm chất kích thích tích tụ dần [2].
Nghiên cứu trên người nói gì về giấc ngủ của trẻ bú mẹ?
Để kiểm chứng xem liệu lượng caffeine truyền qua sữa có thực sự làm trẻ mất ngủ hay không, một nghiên cứu thử nghiệm chéo cân bằng công bố năm 1985 đã theo dõi 11 cặp mẹ và trẻ bú mẹ [6]. Trong một giai đoạn kéo dài 5 ngày, các bà mẹ uống 5 tách cà phê đã khử caffeine mỗi ngày [6]. Trong một giai đoạn 5 ngày khác, họ uống 5 tách cà phê khử caffeine nhưng được bổ sung thêm caffeine với liều 100 mg mỗi tách (tổng cộng 500 mg caffeine/ngày) [6].
Kết quả phân tích vào ngày cuối cùng của đợt nạp caffeine cho thấy, dù sữa mẹ có chứa từ 1,6 đến 6,2 microgram/ml caffeine, mẫu huyết thanh của các em bé lại không hề chứa lượng caffeine nào ở mức có thể phát hiện được vào ngày cuối của cả hai giai đoạn thử nghiệm [6]. Khi đo đạc thực tế, nhóm nghiên cứu nhận thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê nào về nhịp tim trong 24 giờ cũng như tổng thời gian ngủ của trẻ giữa giai đoạn mẹ dùng caffeine và giai đoạn không dùng [6]. Thiết kế chéo giúp so sánh chính xác trên cùng một đứa trẻ, nhưng nghiên cứu có giới hạn là cỡ mẫu nhỏ (11 cặp mẹ con) và thời gian theo dõi ngắn (mỗi giai đoạn 5 ngày) [6].
Một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu quy mô lớn hơn công bố năm 2012 tại thành phố Pelotas, Brazil đã khảo sát toàn bộ trẻ em sinh ra trong năm 2004 để làm rõ mối liên hệ giữa việc mẹ dùng caffeine và tình trạng thức giấc ban đêm của trẻ lúc 3 tháng tuổi [5]. Các bà mẹ được phỏng vấn ngay khi sinh và thời điểm 3 tháng sau sinh về mức tiêu thụ caffeine, đặc điểm nhân khẩu học xã hội, sinh sản và hành vi [5]. Khuôn mẫu giấc ngủ của trẻ trong 15 ngày trước cuộc phỏng vấn được thu thập từ một mẫu phụ gồm 885 trẻ trong tổng số 4.231 trẻ sinh năm 2004 [5]. Thức giấc ban đêm được định nghĩa là một đợt trẻ tỉnh dậy làm đánh thức cả bố mẹ vào ban đêm, và thức giấc thường xuyên được tính khi xảy ra hơn 3 đợt mỗi đêm [5].
Số liệu tại Brazil cho thấy tất cả trừ 1 bà mẹ đều sử dụng caffeine trong thai kỳ [5]. Có gần 20% bà mẹ là người tiêu thụ nhiều (từ 300 mg/ngày trở lên) trong lúc mang thai và tỷ lệ này ở thời điểm 3 tháng sau sinh là 14,3% [5]. Tỷ lệ trẻ thức giấc thường xuyên vào ban đêm ở mức 13,8% (khoảng tin cậy 95%: 11,5%-16,0%) [5]. Phân tích đa biến bằng hồi quy Poisson ghi nhận tỷ số hiện mắc cao nhất nằm ở nhóm trẻ bú mẹ có mẹ tiêu thụ từ 300 mg caffeine/ngày trở lên trong suốt thai kỳ và giai đoạn sau sinh (tỷ số 1,65; khoảng tin cậy 95%: 0,86-3,17), nhưng con số này không có ý nghĩa thống kê [5]. Nhóm tác giả kết luận việc tiêu thụ caffeine của bà mẹ mang thai và cho con bú dường như không gây ra hậu quả lên giấc ngủ của trẻ ở độ tuổi 3 tháng [5].
Thử nghiệm trên động vật và các tổng quan y văn
Bên cạnh các quan sát trực tiếp về giấc ngủ ở người, các nhà khoa học cũng thực hiện nhiều nghiên cứu trên động vật và tổng hợp y văn để đánh giá tác động toàn diện của caffeine. Một nghiên cứu trên chuột công bố năm 2004 đã kiểm tra xem liệu việc chuột con hấp thu caffeine qua sữa mẹ có làm thay đổi thành phần axit béo ở tiểu não đang phát triển hay không [4]. Các nhà khoa học mua 10 chuột mẹ mang thai, gộp các lứa đẻ và phân ngẫu nhiên 8 chuột con cho mỗi chuột mẹ không phân biệt giới tính, sau đó chia làm 2 nhóm [4]. Nhóm 1 (đối chứng) ăn chế độ 20% protein; nhóm 2 ăn chế độ 20% protein cộng thêm caffeine với liều 4 mg trên mỗi 100 g trọng lượng cơ thể [4]. Chuột con được giải phẫu vào ngày thứ 10 sau sinh để lấy tiểu não đem cân, đồng nhất hóa và phân tích axit béo tự do bằng phương pháp sắc ký khí khối phổ [4].
Kết quả cho thấy việc phơi nhiễm caffeine mạn tính từ lúc sinh đến ngày thứ 10 qua sữa mẹ làm giảm trọng lượng tiểu não của chuột con, làm tăng đáng kể các axit béo bão hòa, có xu hướng làm tăng axit béo không bão hòa đơn và tăng nhẹ một số axit béo không bão hòa đa [4]. Dù vậy, không có sự khác biệt về lượng thức ăn tiêu thụ của chuột mẹ đang cho con bú cũng như mức tăng cân của chuột con giữa hai nhóm [4]. Từ dữ liệu trên chuột, nhóm tác giả lưu ý cần thận trọng đánh giá rủi ro và lợi ích của caffeine trong giai đoạn não bộ phát triển nhanh [4].
Tuy nhiên, hai bài tổng quan y văn công bố năm 1994 khi đối chiếu dữ liệu giữa động vật và con người đã chỉ ra những giới hạn quan trọng khi ngoại suy kết quả [2, 7]. Ở loài gặm nhấm, caffeine có thể gây dị tật nhưng thường chỉ xuất hiện ở những mức liều rất cao không bao giờ gặp ở người; hơn nữa, khi lượng caffeine được chia nhỏ ra trong ngày giống như cách con người uống cà phê, tác dụng gây quái thai ở gặm nhấm biến mất [2, 7]. Ở động vật, việc tiếp xúc với caffeine gây ra các hệ quả lâu dài lên giấc ngủ, khả năng vận động, khả năng học tập, cảm xúc và sự lo âu của con non [2, 7]. Ngược lại, ở trẻ em loài người, tác động của việc phơi nhiễm sớm với cà phê và caffeine lên hành vi vẫn chưa được xác lập rõ ràng và cần thêm nhiều nghiên cứu [2, 7]. Hai tổng quan này cùng đi đến kết luận: việc mẹ tiêu thụ cà phê hoặc caffeine ở mức độ vừa phải trong thai kỳ và thời gian cho con bú không gây ra hậu quả đo lường được nào lên thai nhi và trẻ sơ sinh [2, 7].
Một tổng quan toàn diện công bố năm 2017 cũng khẳng định các bằng chứng về việc caffeine gây cáu kỉnh và rối loạn giấc ngủ ở trẻ bú mẹ là không rõ ràng (nửa có nửa không), đồng thời không có bằng chứng trong y văn về tác hại của việc nạp caffeine trong thời kỳ cho con bú đối với dân số chung [2]. Các vấn đề hành vi rõ rệt ở trẻ bú mẹ như quấy khóc, bồn chồn (run rẩy) và ngủ kém thực tế được báo cáo ở những bà mẹ tiêu thụ từ 10 tách cà phê trở lên mỗi ngày (tương đương khoảng 1 g caffeine) [2]. Tổng quan năm 2017 cũng chỉ ra giới hạn chung của các nghiên cứu về caffeine là hầu hết đều dựa vào lời tự khai của bà mẹ nên dữ liệu có thể không chính xác, đồng thời dễ bị nhiễu bởi các biến số không được kiểm soát như tình trạng mất ngủ mạn tính sẵn có của người mẹ [2].
Hiểu lầm về chất lượng sữa và tác động lên vi chất
Xoay quanh tách cà phê của mẹ đang cho con bú có khá nhiều lời đồn đoán trái chiều. Về lượng sữa, các tài liệu ghi nhận những quan sát khác nhau: hai bài tổng quan năm 1994 cho biết caffeine không làm thay đổi thành phần sữa mẹ mà trái lại còn có xu hướng kích thích sản xuất sữa [2, 7]; trong khi đó, tổng quan năm 2017 lại đề cập rằng có một số bằng chứng cho thấy việc nạp caffeine có thể làm giảm sản lượng sữa mẹ [2].
Tuy nhiên, có một tác động sinh học đã được ghi nhận rõ ràng mà các bà mẹ ít chú ý: ảnh hưởng của caffeine lên hàm lượng sắt trong sữa. Tổng quan năm 2017 chỉ ra rằng việc bà mẹ uống hơn 450 mL cà phê mỗi ngày (tương đương khoảng 2 tách) có thể làm giảm nồng độ sắt trong sữa mẹ, từ đó có nguy cơ góp phần gây thiếu máu ở trẻ sơ sinh [2]. Tương tự, tài liệu khuyến nghị về ngân hàng sữa mẹ năm 2023 khẳng định việc mẹ tiêu thụ các chất nhóm xanthine vượt quá 300 mg mỗi ngày không chỉ gây cáu kỉnh, rối loạn giấc ngủ ở trẻ bú mẹ mà còn làm giảm nồng độ sắt khả dụng sinh học trong sữa [3]. Ngoài ra, việc mẹ dùng caffeine trong thai kỳ cũng ảnh hưởng đến các thông số huyết học của trẻ sơ sinh [2, 7].
Một hiểu lầm phổ biến khác trong dư luận và thậm chí ở một số nhân viên y tế là cho rằng bà mẹ thiếu ngủ do phải cho con bú đêm, nên việc chuyển sang dùng sữa công thức sẽ giúp cả mẹ và bé ngủ ngon hơn [8]. Thực tế, một nghiên cứu kết hợp đoàn hệ dọc và cắt ngang công bố năm 2022 cho thấy việc nuôi con bằng sữa mẹ trong giai đoạn 2-4 tháng sau sinh giúp giảm tình trạng thiếu ngủ của mẹ, trong khi dùng sữa công thức có thể làm trầm trọng thêm sự sụt giảm thời lượng ngủ của người mẹ [8]. Các nghiên cứu được dẫn lại trong công trình này cũng ghi nhận phụ nữ cho con bú có chất lượng giấc ngủ tốt hơn và ngủ nhiều hơn trung bình 2,6 giờ mỗi ngày ở giai đoạn đầu sau sinh so với phụ nữ cho con ăn sữa công thức [8].
Lý do có thể là trong sữa mẹ có chứa MT (một yếu tố sinh học không có trong sữa công thức) giúp thúc đẩy giấc ngủ của trẻ; khi em bé đi vào giấc ngủ nhanh chóng, người mẹ cũng được nghỉ ngơi [8]. Nghiên cứu năm 2022 cũng cho biết mối liên hệ giữa hình thức nuôi con và thời lượng ngủ biến mất vào lúc 5-7 tháng sau sinh — thời điểm các bà mẹ có thời lượng ngủ ngắn nhất do hầu hết đã hết kỳ nghỉ thai sản và phải đi làm trở lại vào khoảng 5 tháng sau sinh, không thể ngủ bù vào ban ngày [8]. Đáng chú ý, phân tích không tìm thấy mối tương quan nào giữa thời lượng ngủ của mẹ và các chất dinh dưỡng đa lượng trong sữa mẹ [8]. Vì vậy, nếu trẻ quấy đêm hoặc mẹ mệt mỏi, nguyên nhân chưa hẳn do sữa mẹ hay do một tách cà phê sáng, mà cần nhìn nhận tổng thể lịch sinh hoạt của hai mẹ con.
Ai nên thận trọng khi dùng đồ uống chứa caffeine?
Dù mức tiêu thụ vừa phải được xem là an toàn cho đa số, một số nhóm bà mẹ và trẻ sơ sinh cần đặc biệt thận trọng trước khi sử dụng đồ uống có chứa caffeine:
- Mẹ có con sinh non hoặc trẻ dưới 5 tháng tuổi: Như các nghiên cứu đã chỉ ra, thai nhi và trẻ dưới 3 tháng tuổi chưa thể chuyển hóa caffeine [5], thời gian bán thải ở trẻ sơ sinh lên tới 97 giờ [3], khiến tác động của caffeine trong sữa mẹ bị khuếch đại mạnh ở trẻ sinh non và trẻ dưới 5 tháng tuổi [2].
- Trẻ có biểu hiện nhạy cảm với caffeine: Các bác sĩ thường khuyên người mẹ nên giảm hoặc loại bỏ hoàn toàn caffeine khỏi chế độ ăn nếu cảm thấy con mình có các dấu hiệu nhạy cảm với chất này như bồn chồn, cáu kỉnh hoặc khó ngủ [2].
- Mẹ và bé có nguy cơ thiếu máu thiếu sắt: Do việc uống trên 450 mL cà phê (khoảng 2 tách) hoặc nạp hơn 300 mg xanthine mỗi ngày làm giảm nồng độ sắt khả dụng trong sữa mẹ và có thể dẫn đến thiếu máu ở trẻ [1, 8], những bà mẹ có con sinh nhẹ cân, thiếu máu cần hạn chế tối đa.
- Phụ nữ đang mang thai (đặc biệt là 3 tháng cuối): Thời gian bán thải của caffeine tăng lên đáng kể trong tam cá nguyệt thứ ba [7]. Việc tiêu thụ lượng lớn cà phê trong thai kỳ (hơn 7 tách/ngày) gây giảm cân nặng khi sinh phụ thuộc vào liều lượng [2, 7].
- Người hiến tặng sữa mẹ: Các ngân hàng sữa mẹ kiểm soát rất chặt chẽ chất kích thích để bảo vệ trẻ nhận sữa (thường là trẻ sinh non, bệnh lý) [3].
Nếu bà mẹ đang có bệnh lý nền hoặc đang phải sử dụng bất kỳ loại thuốc điều trị nào, cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng đồ uống chứa caffeine để tránh tương tác bất lợi qua sữa mẹ.
Cách áp dụng thực tế cho mẹ đang cho con bú
Để vừa giữ được sự tỉnh táo cần thiết mà không làm ảnh hưởng đến giấc ngủ và sự phát triển của con, các bà mẹ có thể áp dụng các nguyên tắc định lượng cụ thể từ các tổ chức y tế:
- Tuân thủ ngưỡng liều lượng an toàn: Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) kết luận rằng một liều đơn từ 200 mg caffeine trở xuống (khoảng 2 tách cà phê) là mức an toàn [2]. Các khuyến nghị y khoa cũng khuyên bà mẹ chỉ nên giới hạn lượng caffeine tối đa ở mức 300 mg mỗi ngày (tương đương 2-3 tách cà phê hoặc 2,5-3 lít nước ngọt có ga cola), vì vượt quá 300 mg/ngày sẽ gây cáu kỉnh, rối loạn giấc ngủ và giảm sắt trong sữa [7, 8]. Tuyệt đối không uống ở mức quá cao như 10 tách cà phê/ngày (khoảng 1 g caffeine) [2].
- Tính toán tổng lượng caffeine từ mọi nguồn thực phẩm: Caffeine không chỉ có trong cà phê. Theo số liệu định lượng năm 2023, một tách cà phê pha tại nhà hoặc espresso chứa khoảng 80-90 mg caffeine; một tách trà chứa 20-30 mg caffeine; một lon nước ngọt cola 330 mL chứa 40 mg caffeine; và 100 g sô-cô-la đen chứa tới 70 mg caffeine [3]. Mẹ cần cộng dồn tất cả các món này trong ngày để không vượt ngưỡng 200-300 mg [1, 8].
- Tránh các loại nước tăng lực: Các loại nước tăng lực chứa nhân sâm (ginseng), bạch quả (ginkgo biloba) và trà yerba mate cũng có tác dụng kích thích lên trẻ sơ sinh, dẫn đến rối loạn giấc ngủ, cáu kỉnh và kích động mạnh [3].
- Chia nhỏ lượng dùng và quan sát phản ứng của trẻ: Thay vì uống một lượng lớn cùng lúc, việc giữ mức tiêu thụ vừa phải (không quá 450 mL cà phê/ngày để bảo toàn lượng sắt trong sữa) và theo dõi sát biểu hiện ngủ, thức của bé sẽ giúp mẹ điều chỉnh kịp thời [2].
Tóm lại, một đến hai tách cà phê mỗi ngày của mẹ hiếm khi là thủ phạm khiến em bé mất ngủ như nhiều người vẫn lo ngại [1, 3]. Chìa khóa nằm ở sự điều độ: giữ tổng lượng caffeine dưới 200-300 mg/ngày, lưu ý độ tuổi của con (nhất là giai đoạn dưới 3-5 tháng tuổi) và tránh các loại nước tăng lực pha trộn thảo dược kích thích [1, 3, 8]. Khi có sự hiểu biết đúng đắn về khoa học, người mẹ hoàn toàn có thể tận hưởng tách cà phê yêu thích mà vẫn bảo vệ trọn vẹn dòng sữa và giấc ngủ êm đềm cho bé.