Người tiểu đường tuýp 2 áp dụng nhịn ăn gián đoạn cần lưu ý gì để tránh tụt đường huyết?

Nhiều người mắc đái tháo đường tuýp 2 tìm đến phương pháp nhịn ăn gián đoạn như một cách giảm cân và kiểm soát đường huyết nhanh chóng. Tuy nhiên, việc nhịn ăn kéo dài trong khi cơ thể vẫn đang tiếp nhận các loại thuốc hạ đường huyết có thể dẫn đến những biến cố nguy hiểm khôn lường. Không ít trường hợp đã gặp phải tình trạng hoa mắt, bủn rủn tay chân, thậm chí hôn mê do đường huyết tụt đột ngột.

Để áp dụng nhịn ăn gián đoạn một cách an toàn mà không bị tụt đường huyết cấp, người bệnh đái tháo đường tuýp 2 bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để điều chỉnh liều thuốc, đồng thời theo dõi sát sao chỉ số đường huyết cá nhân. Việc tự ý cắt giảm bữa ăn mà giữ nguyên liều thuốc điều trị là sai lầm nguy hiểm có thể đe dọa tính mạng.

Nguy cơ tụt đường huyết cấp khi nhịn ăn gián đoạn

Nhịn ăn gián đoạn là phương pháp giới hạn thời gian ăn uống trong ngày hoặc xen kẽ các ngày nhịn ăn trong tuần ^[1]. Tuy nhiên, nhiều loại thuốc điều trị đái tháo đường có cơ chế hạ đường huyết độc lập với lượng thức ăn nạp vào ^[2]. Khi người bệnh nhịn ăn nhưng vẫn duy trì liều lượng thuốc cũ, lượng đường trong máu sẽ giảm mạnh, dẫn đến biến chứng hạ đường huyết ^[2].

Hạ đường huyết ở người đái tháo đường là một tình trạng cấp cứu nghiêm trọng, có thể dẫn đến mất ý thức, co giật và thậm chí gây tử vong ^[2]. Sự kết hợp giữa chế độ hạn chế calo nghiêm ngặt và thuốc trị tiểu đường làm gia tăng đột biến nguy cơ hạ đường huyết nặng ^[3]. Tình trạng này đặc biệt nguy hiểm ở bệnh nhân đang điều trị bằng insulin, nơi nguy cơ hạ đường huyết không thể xem nhẹ và có xu hướng tăng lên khi người bệnh bắt đầu giảm cân thành công nhờ nhịn ăn ^[4].

Bên cạnh hạ đường huyết, nhịn ăn còn đi kèm nguy cơ mất nước nghiêm trọng [2, 3]. Khi bỏ bữa, người bệnh vô tình cắt giảm lượng chất lỏng tự nhiên vốn có trong các món ăn như súp, sữa chua hoặc trái cây ^[4]. Thiếu nước làm tăng nguy cơ tụt huyết áp, đồng thời là yếu tố rủi ro thúc đẩy đột quỵ và thuyên tắc huyết khối [1, 2].

Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về hiệu quả và rủi ro?

Các thử nghiệm can thiệp nhịn ăn gián đoạn trên bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 đã ghi nhận cả triển vọng lẫn những cảnh báo an toàn rõ rệt.

Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng mang tên INTERFAST-2 công bố năm 2022 đã đánh giá độ an toàn của việc nhịn ăn gián đoạn 3 ngày không liên tục mỗi tuần trong suốt 12 tuần trên 46 bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 đang điều trị bằng insulin ^[5]. Các bệnh nhân được tư vấn dinh dưỡng và trang bị hệ thống theo dõi đường huyết liên tục ^[5]. Kết quả cho thấy nhóm nhịn ăn giảm đáng kể chỉ số HbA1c (-7,3 ± 12,0 mmol/mol) so với nhóm đối chứng (0,1 ± 6,1 mmol/mol) ^[5]. Có 8 người trong nhóm nhịn ăn đạt được tiêu chí kết hợp gồm giảm cân nặng từ 2% trở lên, giảm liều insulin từ 10% trở lên và giảm HbA1c từ 3 mmol/mol trở lên, trong khi nhóm đối chứng không có ai đạt ^[5]. Đáng chú ý, không có trường hợp hạ đường huyết nghiêm trọng nào xảy ra trong thử nghiệm này nhờ sự theo dõi y tế chặt chẽ ^[5].

Một nghiên cứu tiền cứu nhãn mở năm 2020 đã sử dụng hệ thống theo dõi đường huyết liên tục trong 72 giờ để so sánh mức dao động đường huyết giữa giai đoạn nhịn ăn và không nhịn ăn ở 4 nhóm đối tượng (mỗi nhóm 15 người), bao gồm bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 béo phì dùng thuốc thông thường, bệnh nhân sau phẫu thuật cắt dạ dày vạt tay áo có hoặc không kèm tiểu đường, và nhóm đối chứng khỏe mạnh ^[6]. Kết quả ghi nhận nồng độ glucose trung bình trong 72 giờ giảm đáng kể trong thời gian nhịn ăn ở tất cả các nhóm (p ≤ 0,041), trong đó nhóm tiểu đường tuýp 2 dùng thuốc có nồng độ glucose cao nhất ^[6]. Đồ thị cho thấy đường huyết tăng vọt rõ rệt sau khi kết thúc đợt nhịn ăn, đặc biệt mạnh ở hai nhóm bệnh nhân tiểu đường ^[6]. Tuy nhiên, biên độ dao động glucose và tỷ lệ thời gian rơi vào vùng hạ đường huyết không có sự khác biệt đáng kể giữa giai đoạn nhịn ăn và không nhịn ăn ^[6].

Tại Hàn Quốc, tuyên bố đồng thuận năm 2022 từ Hiệp hội Đái tháo đường Hàn Quốc, Hiệp hội Nghiên cứu Béo phì và Hiệp hội Tăng huyết áp đã phân tích kỹ lưỡng về lợi ích và tác hại của phương pháp này ^[7]. Hội đồng chuyên gia chỉ ra rằng các nghiên cứu trên bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 thường loại trừ người bệnh có rủi ro cao vì nguy cơ hạ đường huyết trong giai đoạn nhịn ăn ^[7]. Do thiếu bằng chứng thuyết phục về lợi ích chuyển hóa lâu dài và rủi ro hạ đường huyết hiện hữu, ủy ban này đã đưa ra khuyến cáo "không khuyến nghị mạnh mẽ" (strong recommendation against) việc áp dụng nhịn ăn gián đoạn ở người trưởng thành mắc đái tháo đường tuýp 2 ^[7].

Bằng chứng khoa học: Đâu là ranh giới thực tế?

Nhiều người lầm tưởng rằng nhịn ăn gián đoạn là phương pháp an toàn tuyệt đối cho tất cả mọi người vì mang lại hiệu quả giảm cân và tăng độ nhạy insulin ^[1]. Tuy nhiên, các báo cáo khoa học nhấn mạnh rằng phần lớn sự hào hứng xung quanh việc nhịn ăn xuất phát từ các nghiên cứu trên động vật, vốn chỉ có giá trị định hướng chứ không thể áp dụng trực tiếp lên can thiệp lâm sàng ở người ^[4].

Các nghiên cứu trên người cho thấy nhịn ăn gián đoạn có thể giúp giảm cân và giảm nhu cầu insulin ở một số bệnh nhân đái tháo đường ^[4]. Dẫu vậy, các dữ liệu an toàn thường bị bỏ qua trong nhiều thử nghiệm quy mô nhỏ ^[2]. Khi chuyển sang cơ chế đốt mỡ và thể ceton, người bệnh dễ gặp các tác dụng phụ ban đầu như đói cồn cào, mệt mỏi, đau đầu, chóng mặt và choáng ngất [2, 8]. Sự dao động đường huyết thất thường còn gây mất thăng bằng cơ thể, làm tăng nguy cơ té ngã và gãy xương, đặc biệt ở người lớn tuổi ^[3]. Nguy cơ nhiễm toan ceton do đái tháo đường cũng có thể gia tăng nếu thiếu hụt insulin trong giai đoạn nhịn ăn kéo dài ^[3].

Những ai tuyệt đối cần thận trọng khi nhịn ăn?

Bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 đang điều trị bằng thuốc hạ đường huyết hoặc insulin là đối tượng có nguy cơ hạ đường huyết cấp cao nhất [1, 2]. Những người này tuyệt đối không được tự ý thực hiện các chế độ nhịn ăn mà không có sự đồng ý và giám sát của bác sĩ ^[2].

Người có tiền sử nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ, đặc biệt là những người còn di chứng, phải hết sức cẩn trọng vì tình trạng mất nước và hạ đường huyết do nhịn ăn có thể làm khởi phát biến cố tim mạch mới [2, 8]. Nghiên cứu ACCORD cũng từng xác nhận nguy cơ biến cố tim mạch tăng cao khi xuất hiện tình trạng hạ đường huyết ở cả người trẻ lẫn người già ^[3].

Bệnh nhân đái tháo đường tuýp 1 không được phép nhịn ăn trừ khi được bác sĩ chỉ định và theo dõi sát ^[2]. Chế độ này cũng chống chỉ định hoặc cần tránh áp dụng cho người lớn tuổi suy nhược, phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, người mắc bệnh thận nặng, người từng ghép tạng, người hạ đường huyết phản ứng, trẻ em và người lao động thể lực nặng [2, 8].

Hướng dẫn theo dõi và áp dụng thực tế an toàn

Nếu được bác sĩ chuyên khoa đồng ý cho áp dụng nhịn ăn gián đoạn (như các khung giờ 16/8 hoặc 5:2), người bệnh đái tháo đường tuýp 2 cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc kiểm soát an toàn sau:

Thứ nhất, kiểm tra đường huyết thường xuyên. Bệnh nhân dùng insulin được khuyến khích sử dụng hệ thống theo dõi đường huyết liên tục (CGM) như Dexcom hoặc Abbott Freestyle Libre ^[4]. Các hệ thống này cung cấp cảnh báo tụt đường huyết kịp thời hoặc cho phép đo liên tục không gây đau đớn, mang lại lớp bảo vệ an toàn vượt trội so với phương pháp bấm kim đầu ngón thông thường ^[4].

Thứ hai, điều chỉnh thuốc điều trị dưới hướng dẫn y tế. Bác sĩ có thể yêu cầu giảm liều insulin hoặc điều chỉnh các loại thuốc hạ đường huyết, thuốc lợi tiểu, thuốc ức chế SGLT-2 và thuốc hạ huyết áp vào những ngày thực hiện nhịn ăn để phòng ngừa tụt huyết áp và mất nước ^[4].

Thứ ba, bù đủ nước và điện giải. Trong thời gian nhịn ăn, người bệnh chỉ được dùng đồ uống không chứa calo và cần chủ động uống thêm nhiều nước lọc để bù đắp lượng dịch bị thiếu hụt từ thực phẩm ^[4].

Cuối cùng, chuẩn bị sẵn phương án xử trí khi bị hạ đường huyết. Khi nhận thấy các dấu hiệu như run rẩy, vã mồ hôi, hoa mắt, tim đập nhanh, người bệnh cần đo đường huyết ngay và lập tức phá vỡ chu kỳ nhịn ăn bằng cách bổ sung carbohydrate hấp thu nhanh theo đúng hướng dẫn cấp cứu hạ đường huyết thông thường.

Nhịn ăn gián đoạn có thể hỗ trợ cải thiện chuyển hóa và hỗ trợ giảm cân, nhưng luôn đi kèm ranh giới mong manh giữa lợi ích và nguy cơ tụt đường huyết cấp ở người đái tháo đường tuýp 2 [3, 5]. Đừng bao giờ đánh cược tính mạng bằng việc tự ý nhịn ăn theo phong trào mà thiếu đi sự đồng hành của bác sĩ điều trị và thiết bị theo dõi đường huyết chuẩn xác.