Người trên 60 tuổi bỏ thuốc lá có còn mang lại lợi ích tuổi thọ?

Nhiều người cao tuổi hút thuốc lá lâu năm thường tặc lưỡi cho rằng "đã hút cả đời, giờ bỏ cũng chẳng ích gì" hoặc nghĩ cơ thể đã quen với khói thuốc. Thậm chí, không ít gia đình và nhân viên y tế cũng ngại khuyên người già cai thuốc vì sợ họ mất đi niềm vui tuổi xế chiều hoặc chịu căng thẳng không đáng có ^[1].

Thực tế khoa học chứng minh điều ngược lại: Bỏ thuốc lá ở độ tuổi từ 60 trở lên vẫn mang lại lợi ích to lớn về tuổi thọ, giúp giảm mạnh nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân và kéo dài số năm sống khỏe mạnh ^[2]. Lợi ích này xuất hiện gần như ngay lập tức sau khi ngưng thuốc và tiếp tục tăng lên theo số năm cai thuốc, ngay cả với những người đã bước qua tuổi 80 [6, 8].

Cơ thể người cao tuổi phục hồi thế nào khi ngưng khói thuốc?

Hút thuốc lá là nguyên nhân hàng đầu có thể phòng ngừa được gây ra tình trạng tàn tật và tử vong ở người lớn tuổi ^[1]. Khi tiếp tục hút thuốc ở tuổi xế chiều, các chất độc làm phát triển và đẩy nhanh sự tiến triển của nhiều bệnh mạn tính nghiêm trọng, làm suy giảm chức năng thể chất và gây mất khả năng vận động ^[3].

Khi người lớn tuổi dừng hút thuốc, cơ thể bắt đầu quá trình giảm thiểu các rủi ro sức khỏe gần như ngay lập tức ^[4]. Trong vòng 1 năm đầu tiên sau khi bỏ thuốc, nguy cơ mắc các biến cố mạch vành và tử vong do tim mạch giảm xuống rõ rệt, sau đó tiếp tục giảm dần trong nhiều năm tiếp theo ^[3]. Điều này đúng cho cả những người cao tuổi đã từng hoặc chưa từng có tiền sử bệnh mạch vành và các triệu chứng liên quan ^[3].

Đối với hệ hô hấp, trong thời gian ngắn sau khi cai, người bệnh giảm hẳn tỷ lệ gặp các triệu chứng hô hấp, làm chậm tốc độ suy giảm chức năng phổi, giảm bớt sự suy giảm chức năng vận động và cải thiện khả năng chịu đựng khi tập thể dục ^[3]. Về lâu dài, nguy cơ tử vong do bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) giảm xuống sau 5 đến 10 năm cai thuốc ở phụ nữ và sau 10 đến 15 năm ở nam giới ^[3].

Nguy cơ tử vong do một số bệnh ung thư liên quan đến thuốc lá cũng giảm xuống khi ngừng hút ^[3]. Dù tốc độ giảm rủi ro ung thư ở người già có thể diễn ra từ từ hơn so với người trung niên, lợi ích này vẫn thể hiện rõ rệt trong vòng 5 đến 10 năm sau khi bỏ thuốc ^[3]. Nhờ đó, nguy cơ tử vong chung giảm xuống chỉ trong vòng 1 đến 2 năm đầu và tiến gần về mức của người chưa bao giờ hút thuốc sau 15 đến 20 năm cai ^[3].

Bằng chứng từ các nghiên cứu quy mô lớn trên thế giới

Trước đây, phần lớn nghiên cứu về tác hại của thuốc lá chỉ tập trung vào nhóm dân số trẻ hoặc trung niên, khiến dữ liệu trên người cao tuổi bị hạn chế [2, 5]. Để làm rõ khoảng trống này, nhiều công trình quy mô lớn đã được thực hiện nhằm đo lường chính xác mối liên hệ giữa việc bỏ thuốc và tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân ở người từ 60 tuổi trở lên [5, 8].

Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2012 đã rà soát các cơ sở dữ liệu y khoa lớn như MEDLINE, EMBASE và ISI Web of Knowledge để tìm kiếm các nghiên cứu đoàn hệ xuất bản trước tháng 7 năm 2011 ^[5]. Nhóm nghiên cứu xác định được 17 nghiên cứu đến từ 7 quốc gia, tập trung vào những người từ 60 tuổi trở lên ^[5]. Kết quả phân tích gộp cho thấy người đang hút thuốc có nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân cao gấp 1,83 lần so với người không bao giờ hút thuốc (dao động từ 1,2 đến 3,4 lần tùy nghiên cứu) ^[5]. Những người đã bỏ thuốc có mức nguy cơ tử vong chung là 1,34 lần so với người chưa từng hút, tức thấp hơn đáng kể so với người vẫn tiếp tục hút, và mức rủi ro tăng thêm này giảm rõ rệt khi thời gian cai thuốc càng dài ^[5]. Đáng chú ý, lợi ích giảm tử vong của việc bỏ thuốc xuất hiện ở mọi nhóm tuổi, bao gồm cả những người từ 80 tuổi trở lên ^[5].

Năm 2013, một nghiên cứu thực hiện trên đoàn hệ ESTHER tại Đức đã theo dõi 6.545 người tham gia trong độ tuổi từ 60 đến 74 ^[6]. Các nhà khoa học sử dụng chỉ số "khoảng thời gian đẩy nhanh tỷ lệ tử vong" (RAP) — một thước đo dịch tễ học cho biết một yếu tố nguy cơ làm tuổi thọ bị rút ngắn đi bao nhiêu năm so với người không có nguy cơ đó ^[6]. Kết quả cho thấy người đang hút thuốc có nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân cao gấp 2,53 lần và bị đẩy nhanh đến cái chết sớm hơn 10,7 năm so với người chưa bao giờ hút thuốc ^[6]. Tuy nhiên, so với nhóm vẫn hút thuốc, những người đã bỏ thuốc giảm được 30% nguy cơ tử vong nếu cai dưới 10 năm, giảm 39% nếu cai từ 10 đến 19 năm và giảm tới 59% nếu đã cai từ 20 năm trở lên ^[6]. Tương ứng, họ giành lại được lần lượt 4,0 năm, 5,6 năm và 10,0 năm tuổi thọ bị mất đi ^[6].

Bằng chứng mạnh mẽ nhất đến từ nghiên cứu thuộc dự án CHANCES công bố năm 2015, phân tích dữ liệu cá nhân từ 22 nghiên cứu đoàn hệ dựa trên dân số tại châu Âu và Hoa Kỳ ^[2]. Các phép phân tích thống kê được thực hiện từ tháng 6 năm 2013 đến tháng 3 năm 2014 trên tổng cộng 489.056 người tham gia từ 60 tuổi trở lên, với 99.298 ca tử vong được ghi nhận ^[2]. Kết quả chỉ ra người đang hút thuốc có nguy cơ tử vong cao gấp 2 lần và người đã bỏ thuốc cao gấp 1,3 lần so với người chưa từng hút thuốc, tương đương với thời gian tử vong bị đẩy sớm lên lần lượt là 6,4 năm và 2,4 năm ^[2]. Ở nhóm đã cai thuốc, mức độ rủi ro giảm dần theo thời gian ngưng hút: thời gian tử vong sớm chỉ còn chênh 3,9 năm với người cai dưới 10 năm, giảm xuống 2,7 năm với người cai từ 10 đến 19 năm, và chỉ còn chênh 0,7 năm ở những người đã cai từ 20 năm trở lên ^[2].

Một phân tích gộp khác từ dự án CHANCES công bố năm 2015 trên tạp chí BMJ cũng xác nhận hút thuốc làm đẩy nhanh tử vong do tim mạch hơn 5 năm ở người lớn tuổi ^[7]. Việc ngừng hút thuốc ở độ tuổi này giúp giảm đáng kể phần nguy cơ tim mạch tăng thêm do thuốc lá gây ra ^[7].

Lợi ích về chất lượng sống và giới hạn của bằng chứng

Không chỉ kéo dài số năm sống, việc từ bỏ thuốc lá còn giúp cải thiện chất lượng cuộc sống — một động lực thực tế rất quan trọng đối với người cao tuổi [2, 3]. Những người đã cai thuốc lá ghi nhận mức độ chức năng thể chất cao hơn và chất lượng sống tốt hơn so với những người tiếp tục hút ^[3].

Dữ liệu từ Khảo sát Campbell về Hạnh phúc công bố năm 1994 cho thấy, việc cai thuốc lá lâu dài ở người lớn tuổi mang lại tỷ lệ đạt kết quả tốt tương đương với người chưa bao giờ hút thuốc ở 8 trên 13 chỉ số về chất lượng cuộc sống ^[8]. Ngược lại, những người đang hút thuốc phải đối mặt với nguy cơ suy giảm ở 11 trên 13 lĩnh vực chất lượng sống ^[8]. Ở cấp độ quần thể, triển vọng kéo dài số năm sống khỏe mạnh khi cai thuốc sau tuổi 65 là rất khả quan ^[3].

Tuy vậy, các bằng chứng khoa học hiện tại vẫn có những giới hạn nhất định cần nhìn nhận khách quan. Thứ nhất, trong khảo sát năm 1994, những lợi ích ngắn hạn của việc cai thuốc đối với chất lượng cuộc sống ở nhóm mẫu phụ vẫn chưa thật sự rõ ràng ^[8]. Thứ hai, dù việc bỏ thuốc được cho là có thể giúp làm chậm quá trình loãng xương và giảm nguy cơ gãy xương hông, nhưng tác động cụ thể lên tốc độ mất xương hoặc nguy cơ gãy xương sau đó vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ ^[3]. Thứ ba, các nhà khoa học cũng lưu ý rằng ở cấp độ cá nhân, không phải bất kỳ người cao tuổi nào bỏ thuốc cũng sẽ nhận được tất cả, hoặc bất kỳ lợi ích nào vừa nêu ^[3]. Ngoài ra, vẫn còn ít thông tin chi tiết về quá trình người lớn tuổi tự bỏ thuốc diễn ra như thế nào cũng như cách thiết kế các chương trình can thiệp chuyên biệt cho nhóm tuổi này [3, 6].

Những hiểu lầm phổ biến khiến người già ngần ngại bỏ thuốc

Rào cản lớn nhất khiến người cao tuổi không được hỗ trợ cai thuốc xuất phát từ việc cả người hút lẫn nhân viên y tế đều tin vào những lời đồn đại hơn là thực tế khoa học ^[1]. Nhiều người lầm tưởng rằng ở tuổi xế chiều, các tổn thương đã cố định nên bỏ thuốc không còn tác dụng, hoặc người già không còn khả năng từ bỏ thói quen đã gắn bó cả đời ^[1].

Một khảo sát ngẫu nhiên năm 1990 trên 339 người đang hút thuốc từ 50 đến 102 tuổi thuộc Hiệp hội Người nghỉ hưu Hoa Kỳ đã phơi bày thực trạng này ^[4]. Những người lớn tuổi đang hút thuốc thường là người nghiện nặng, hút số lượng nhiều, gặp nhiều triệu chứng bệnh lý liên quan đến thuốc lá hơn nhưng lại ít đi khám định kỳ và làm xét nghiệm dự phòng hơn so với người không hút hoặc đã bỏ ^[4]. Dù có tới 44% người hút thuốc bày tỏ mong muốn bỏ thuốc, chỉ có 39% cho biết họ từng được bác sĩ khuyên ngừng hút thuốc trong năm trước đó ^[4].

Thực tế, người cao tuổi ít được hỏi han về việc cai thuốc, ít được cung cấp nguồn lực và nhận được ít sự hướng dẫn hơn hẳn so với người trẻ tuổi ^[1]. Các nghiên cứu từ năm 2012 và 2015 đều chứng minh có mối quan hệ liều lượng - đáp ứng rất rõ ràng giữa số lượng điếu thuốc hút hiện tại cũng như tổng lượng thuốc hút cả đời với nguy cơ tử vong sớm [5, 7, 8]. Hút càng nhiều, nguy cơ chết sớm càng cao, do đó việc cắt đứt nguồn tiếp xúc với khói thuốc ở bất kỳ thời điểm nào cũng giúp chặn đứng đà tăng của rủi ro này [5, 7].

Ai nên thận trọng khi bắt đầu cai thuốc ở tuổi xế chiều?

Dù cai thuốc lá mang lại lợi ích ở mọi lứa tuổi, người trên 60 tuổi thường có những đặc điểm sức khỏe riêng biệt cần được lưu tâm ^[5]. Khảo sát cho thấy người hút thuốc lâu năm ở tuổi già thường có mức độ phụ thuộc nicotine cao và đi kèm nhiều triệu chứng, bệnh lý mạn tính [1, 6].

Do đó, những người cao tuổi đang có tiền sử bệnh mạch vành, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính hoặc các bệnh lý nền mạn tính khác cần có sự theo dõi sát sao của nhân viên y tế khi bắt đầu kế hoạch bỏ thuốc ^[3]. Các tài liệu khoa học nhấn mạnh việc cai thuốc không thể thay thế cho phác đồ điều trị y khoa hiện hành, và người bệnh tuyệt đối không tự ý ngưng các thuốc điều trị bệnh nền khi thấy các triệu chứng hô hấp hay tim mạch bước đầu cải thiện sau cai thuốc ^[3].

Bên cạnh đó, vì lợi ích ngắn hạn trên một số khía cạnh chất lượng sống có thể chưa biểu hiện rõ ngay lập tức và mỗi cá nhân có mức độ đáp ứng khác nhau, người cao tuổi và gia đình cần chuẩn bị tâm lý vững vàng, tránh nản lòng trong giai đoạn đầu mới ngưng thuốc [1, 2]. Khi có ý định sử dụng bất kỳ biện pháp hỗ trợ cai thuốc nào, người cao tuổi đang dùng thuốc điều trị bệnh nền cần hỏi ý kiến bác sĩ để được đánh giá và hướng dẫn phù hợp ^[4].

Áp dụng thực tế: Làm sao để người trên 60 tuổi bỏ thuốc thành công?

Thời điểm tốt nhất để người cao tuổi bắt đầu bỏ thuốc là ngay lập tức, bởi lợi ích sức khỏe sẽ khởi phát gần như tức thì sau khi ngưng điếu thuốc cuối cùng và rủi ro tử vong giảm rõ rệt chỉ sau 1 đến 2 năm [1, 6]. Việc cai thuốc ở tuổi 60, 70 hay thậm chí trên 80 tuổi đều giúp giảm tỷ lệ tử vong sớm ^[5].

Về cách thức thực hiện, do có mối liên hệ trực tiếp giữa số lượng điếu thuốc tiêu thụ và nguy cơ tử vong, mục tiêu cuối cùng cần hướng tới là ngưng hoàn toàn việc hút thuốc thay vì chỉ duy trì hút ít đi [5, 7]. Để quá trình này diễn ra thuận lợi, vai trò của bác sĩ điều trị là vô cùng quan trọng ^[4]. Các bác sĩ chăm sóc người bệnh cao tuổi có thể tạo ra tác động lớn bằng cách đưa ra lời khuyên mạnh mẽ, dứt khoát về việc bỏ thuốc và cung cấp các biện pháp can thiệp thích hợp [1, 6].

Trong các buổi tư vấn, thay vì dùng những thuật ngữ thống kê phức tạp, nhân viên y tế và gia đình có thể truyền đạt lợi ích bằng số năm tuổi thọ có thể giành lại được — chẳng hạn giải thích rõ việc bỏ thuốc giúp lấy lại từ 4 đến 10 năm tuổi thọ bị mất — để tạo động lực thực tế và mạnh mẽ hơn cho người cao tuổi ^[6]. Ngoài ra, người đang trong quá trình cai thuốc nên chủ động thực hiện các bài kiểm tra sức khỏe định kỳ và xét nghiệm dự phòng mà trước đó họ thường bỏ qua ^[4]. Kết hợp việc ngưng thuốc với vận động thể chất vừa sức khi chức năng phổi dần hồi phục, ăn uống cân bằng và uống đủ nước sẽ giúp nâng cao thể trạng toàn diện ^[3].

Tóm lại, không bao giờ là quá muộn để dập tắt điếu thuốc, ngay cả khi đã bước qua tuổi 60 hay 80 [5, 8]. Bỏ thuốc lá ở tuổi xế chiều không chỉ giúp giảm rõ rệt nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân, đẩy lùi bệnh tim mạch, hô hấp mà còn giúp người cao tuổi tận hưởng thêm nhiều năm tháng sống khỏe mạnh, tự chủ bên con cháu [1, 5]. Người cao tuổi có bệnh nền nên chủ động trao đổi với bác sĩ trong lần khám gần nhất để nhận được lời khuyên và sự đồng hành y tế an toàn, hiệu quả trên hành trình cai thuốc ^[4].