Người viêm loét dạ dày xuất huyết uống cỏ nến được không?

Nhiều người khi gặp các cơn đau cồn cào vùng thượng vị hoặc có dấu hiệu nghi ngờ chảy máu đường tiêu hóa thường tìm kiếm các bài thuốc dân gian truyền miệng với hy vọng làm dịu cơn đau và cầm máu nhanh chóng. Trong số đó, cỏ nến (hay còn gọi là bồ hoàng trong y học cổ truyền, lấy từ phấn hoa của cây cỏ nến) thường được đồn thổi như một phương thuốc giúp cầm máu và làm lành các tổn thương nội tạng. Điều này khiến không ít bệnh nhân thắc mắc: người bị viêm loét dạ dày có biến chứng xuất huyết liệu có nên uống cỏ nến hay không?

Câu trả lời dứt khoát từ các bằng chứng y khoa hiện đại là: Người đang bị viêm loét dạ dày có xuất huyết tuyệt đối không được tự ý sử dụng cỏ nến để uống nhằm mục đích cầm máu hay tự điều trị tại nhà. Xuất huyết tiêu hóa là một tình trạng cấp cứu nội khoa đe dọa trực tiếp đến tính mạng. Bệnh nhân cần được can thiệp y tế khẩn cấp bằng các phác đồ dùng thuốc chuẩn mực đã được kiểm chứng lâm sàng nghiêm ngặt, thay vì dựa vào các kinh nghiệm dân gian chưa có căn cứ khoa học rõ ràng.

Hiểu đúng về biến chứng xuất huyết do viêm loét dạ dày

Loét dạ dày hình thành do sự mất cân bằng nghiêm trọng giữa các yếu tố tấn công niêm mạc và các yếu tố bảo vệ tự nhiên của cơ thể ^[1]. Các yếu tố tấn công bao gồm acid dạ dày và các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) tăng cao, trong khi các yếu tố bảo vệ quan trọng như lớp chất nhầy và prostaglandin lại bị suy giảm ^[1]. Tình trạng này khiến niêm mạc dạ dày bị ăn mòn sâu, gây ra những cơn đau bụng dữ dội, đặc biệt là đau vùng bụng trên vào ban đêm và cơn đau có thể tạm thời thuyên giảm sau khi ăn ^[1].

Khi vết loét ăn sâu vào các lớp mô dưới niêm mạc và làm tổn thương các mạch máu, biến chứng xuất huyết tiêu hóa trên sẽ xảy ra. Triệu chứng có thể biểu hiện từ âm thầm như đi ngoài phân đen như bã cà phê, mệt mỏi, hoa mắt, đến rầm rộ như nôn ra máu tươi hoặc máu bầm, tụt huyết áp và ngất xỉu. Đây là tình trạng tổn thương thực thể nghiêm trọng, nơi mạch máu đang vỡ cần được cầm máu tại chỗ qua nội soi can thiệp kết hợp với việc ức chế acid dạ dày tối đa để tạo điều kiện hình thành và giữ vững cục máu đông.

Các loại bột thảo dược thô như phấn cỏ nến khi uống vào dạ dày đang chảy máu không thể tạo ra áp lực cầm máu cơ học và cũng không thể thay đổi được pH dạ dày tức thì. Ngược lại, tạp chất thô ráp trong dược liệu chưa tinh chế còn có thể gây cọ xát cơ học lên bề mặt vết loét đang tổn thương, kích thích dạ dày co bóp và có nguy cơ khiến tình trạng chảy máu trở nên trầm trọng hơn.

Bằng chứng y khoa về điều trị và phòng ngừa xuất huyết dạ dày

Trong y học thực chứng hiện đại, việc kiểm soát và điều trị loét dạ dày tá tràng cũng như biến chứng xuất huyết đòi hỏi phải sử dụng các loại thuốc bảo vệ dạ dày đã trải qua các thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn ^[2]. Một phân tích tổng hợp các thử nghiệm ngẫu nhiên công bố năm 2018 đã đánh giá hiệu quả của các nhóm thuốc bảo vệ dạ dày trong việc phòng ngừa và điều trị bệnh loét tiêu hóa cùng các biến chứng của nó ^[2].

Kết quả của phân tích tổng hợp này cho thấy tính nhất quán rõ rệt giữa các thử nghiệm so sánh thuốc bảo vệ dạ dày với nhóm chứng, cũng như giữa các nhóm thuốc bảo vệ dạ dày khác nhau ^[2]. Trong đó, nhóm thuốc ức chế bơm proton (PPI) thể hiện tính ưu việt vượt trội hơn hẳn so với các nhóm thuốc bảo vệ dạ dày khác ^[2]. Sự vượt trội của PPI được ghi nhận đồng nhất trong các hoàn cảnh lâm sàng riêng biệt của bệnh lý loét dạ dày tá tràng, cụ thể là phòng ngừa loét, thúc đẩy làm lành vết loét và đặc biệt là điều trị xuất huyết tiêu hóa trên cấp tính ^[2].

Lợi ích tương đối của các thuốc bảo vệ niêm mạc trong việc ngăn ngừa loét nội soi, loét có triệu chứng và biến chứng chảy máu là rất lớn và có độ lớn tương đương nhau ^[2]. Điều này được ghi nhận bất kể bệnh nhân có đang sử dụng các thuốc chống viêm không steroid (NSAID), bao gồm cả aspirin, hay không ^[2]. Kết quả này mang ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với các nhóm đối tượng có nguy cơ chảy máu cao, chẳng hạn như người cao tuổi cần sử dụng aspirin ^[2].

Bên cạnh đó, phân tích cũng chỉ ra rằng các chất tương tự prostaglandin mang lại hiệu quả ít nhất là tương đương với PPI trong việc phòng ngừa loét dạ dày ^[2]. Đồng thời, các bằng chứng cũng ghi nhận PPI làm giảm nguy cơ loét tá tràng rõ rệt hơn so với loét dạ dày ^[2]. Điều này khẳng định rằng, đối với tổn thương loét và nguy cơ chảy máu, chỉ có các hoạt chất tác động trúng đích vào cơ chế tiết acid và bảo vệ niêm mạc mới đem lại giá trị điều trị đã được kiểm chứng ^[2]. Việc đặt niềm tin vào các loại cỏ cây dân gian chưa qua thử nghiệm lâm sàng hoàn toàn không có cơ sở khoa học để thay thế các can thiệp chuẩn mực này.

Cơ chế bảo vệ niêm mạc thực sự diễn ra như thế nào?

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần uống một vị thuốc có tính chất "cầm máu" theo quan niệm dân gian là có thể chữa khỏi xuất huyết tiêu hóa. Tuy nhiên, sinh lý học đường tiêu hóa phức tạp hơn rất nhiều. Để một vết loét dạ dày ngừng chảy máu và tự hồi phục, môi trường dạ dày cần phải được nâng cao nồng độ pH (giảm độ acid) nhằm ngăn cản acid và men tiêu hóa pepsin hòa tan cục máu đông mới hình thành.

Các loại thuốc chủ lực hiện nay như thuốc chẹn thụ thể histamine H2 hay thuốc ức chế bơm proton hoạt động bằng cách can thiệp vào các con đường kích thích bài tiết acid dịch vị. Sự bài tiết acid dạ dày chịu ảnh hưởng trực tiếp bởi sự giải phóng histamine, gastrin và acetylcholine. Trong khi đó, các nghiên cứu dược lý học thực nghiệm cũng chỉ ra rằng việc bảo vệ niêm mạc dạ dày khỏi tổn thương đòi hỏi sự phối hợp của nhiều cơ chế tự nhiên bên trong thành dạ dày.

Một số hợp chất có nguồn gốc thực vật được nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy khả năng bảo vệ niêm mạc thông qua việc củng cố hàng rào phòng thủ tự nhiên của cơ thể. Chẳng hạn, các hoạt chất có thể thúc đẩy quá trình tăng tiết chất nhầy để bao phủ niêm mạc, ổn định các tế bào biểu mô bề mặt hoặc kích thích tổng hợp prostaglandin nội sinh. Prostaglandin là phân tử tín hiệu cực kỳ quan trọng giúp duy trì lưu lượng máu tưới đến niêm mạc và kích thích bài tiết chất nhầy cùng bicarbonat để trung hòa acid. Ngoài ra, việc gia tăng nồng độ các chất chống oxy hóa nội sinh như superoxide dismutase (SOD) và glutathione (GSH) cũng đóng vai trò giảm thiểu sự phá hủy của các gốc tự do ROS sinh ra trong quá trình viêm ^[1].

Mặc dù có nhiều chất tự nhiên thể hiện tiềm năng bảo vệ tế bào trong các mô hình thí nghiệm trên động vật, các nhà khoa học luôn nhấn mạnh rằng tiềm năng lâm sàng của các hợp chất bảo vệ tế bào này trong điều trị loét dạ dày ở người vẫn còn rất hạn chế và chưa được khai phá đầy đủ. Cỏ nến hay bất kỳ loại thảo dược nào khác hoàn toàn chưa có bằng chứng thử nghiệm lâm sàng chứng minh có thể thay thế thuốc ức chế acid trong việc kiểm soát tình trạng xuất huyết cấp tính ở người.

Những hiểu lầm nguy hiểm khi dùng cỏ nến trị bệnh dạ dày

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng tác dụng "cầm máu bên ngoài" với việc "cầm máu bên trong đường tiêu hóa". Trong dân gian, phấn cỏ nến hay được dùng đắp ngoài vết thương nhỏ hoặc sao cháy thành than để uống với niềm tin giúp chỉ huyết (cầm máu). Tuy nhiên, môi trường dạ dày là một bể chứa đầy acid clohydric đậm đặc và các enzyme phân giải protein mạnh mẽ. Một vết loét đang phun máu hoặc rỉ máu liên tục từ động mạch, tĩnh mạch trong dạ dày không thể nào tự cầm chỉ nhờ vào một lượng bột thảo mộc trôi qua trong vài giây rồi bị acid và dịch tiêu hóa cuốn trôi.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo dược tự nhiên thì "lành tính, vô hại, không có tác dụng phụ". Khi đang bị loét dạ dày cấp tính, niêm mạc đang bị trợt loét, sưng đỏ và vô cùng nhạy cảm. Việc đưa các loại bột phấn hoa, xác thực vật thô vào dạ dày có thể gây dị ứng, ngộ độc do lẫn tạp chất, nấm mốc hoặc kim loại nặng từ khâu thu hái, bảo quản thủ công. Tình trạng nhiễm khuẩn hoặc phản ứng quá mẫn có thể kích hoạt các cơn co thắt dạ dày dữ dội, làm tăng áp lực trong lòng mạch và khiến vết loét xuất huyết ồ ạt hơn.

Hiểu lầm thứ ba và nguy hiểm nhất là việc tự ý uống cỏ nến làm trì hoãn thời gian đến bệnh viện. Khi thấy phân có màu đen hoặc đau bụng dữ dội, người bệnh thường chủ quan tự pha các loại nước lá, phấn hoa uống tại nhà để "chờ xem có đỡ không". Chỉ sau vài giờ hoặc một ngày chậm trễ, lượng máu mất đi trong lòng ống tiêu hóa có thể lên đến hàng trăm mililit, dẫn tới sốc mất máu, suy đa cơ quan và hôn mê. Khi được đưa đến viện trong tình trạng muộn màng, việc hồi sức cấp cứu và can thiệp nội soi sẽ gặp rất nhiều khó khăn, thậm chí nguy cơ tử vong tăng vọt.

Những ai cần đặc biệt thận trọng với xuất huyết tiêu hóa?

Tất cả các trường hợp xuất huyết tiêu hóa đều là tình huống y tế khẩn cấp, nhưng có những nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm, dễ gặp biến chứng nặng nề và cần được đưa đến cơ sở y tế ngay lập tức khi xuất hiện triệu chứng bất thường ở đường tiêu hóa:

• Người cao tuổi: Đây là nhóm đối tượng có nguy cơ xuất huyết tiêu hóa cao và diễn tiến thường rất âm thầm ^[2]. Khả năng chịu đựng tình trạng mất máu của người già rất kém, dễ dẫn đến trụy tim mạch hoặc thiếu máu cơ tim cấp.
• Người đang sử dụng thuốc chống viêm không steroid (NSAID) và aspirin: Việc dùng các loại thuốc giảm đau, chống viêm liên tục để điều trị bệnh xương khớp hoặc phòng ngừa tim mạch là yếu tố nguy cơ hàng đầu gây loét thủng và xuất huyết dạ dày ^[2]. Những bệnh nhân này tuyệt đối không được tự ý điều trị bằng thảo dược dân gian khi có dấu hiệu cồn cào, ợ chua hay đau thượng vị.
• Người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng: Bệnh nhân từng bị loét hoặc mới vừa điều trị lành ổ loét có nguy cơ tái phát rất cao nếu không duy trì chế độ phòng ngừa đúng cách ^[2].
• Người có bệnh nền mãn tính: Bệnh nhân suy thận, xơ gan, rối loạn đông máu hoặc đái tháo đường khi bị xuất huyết dạ dày sẽ có diễn biến vô cùng phức tạp, đòi hỏi phải phối hợp nhiều chuyên khoa để xử trí thay vì tự chữa tại nhà.

Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu cảnh báo nào như nôn ra máu, đi ngoài phân đen có mùi khắm đặc trưng, hoa mắt chóng mặt khi thay đổi tư thế, đau bụng trên dữ dội không giảm, người bệnh cần gọi xe cấp cứu hoặc đến ngay phòng khám chuyên khoa tiêu hóa gần nhất.

Áp dụng thực tế: Xử trí đúng cách khi có vấn đề về dạ dày

Đối với người bệnh dạ dày nói chung và người có nguy cơ xuất huyết tiêu hóa nói riêng, việc tuân thủ các nguyên tắc y khoa chuẩn mực là chìa khóa duy nhất để bảo vệ sức khỏe và tính mạng. Thay vì tìm kiếm các mẹo dân gian chưa được kiểm chứng như cỏ nến, bạn nên thực hiện các biện pháp an toàn và khoa học sau:

Khi có triệu chứng nghi ngờ xuất huyết tiêu hóa (nôn ra máu, đại tiện phân đen), cần dừng ngay việc ăn uống bằng đường miệng để dạ dày được nghỉ ngơi và giảm nguy cơ nôn sặc vào đường thở. Không uống nước đường, nước chanh, các loại trà thảo mộc hay bất kỳ loại bột dược liệu nào. Nhanh chóng đưa người bệnh đến bệnh viện để được nội soi chẩn đoán vị trí chảy máu, can thiệp kẹp clip, tiêm xơ hoặc đốt điện cầm máu, đồng thời truyền tĩnh mạch thuốc ức chế bơm proton theo đúng phác đồ điều trị chuẩn ^[2].

Trong giai đoạn phòng ngừa và hồi phục sau loét, việc bảo vệ niêm mạc cần được xây dựng dựa trên lối sống khoa học và tuân thủ đơn thuốc của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa. Cần duy trì thói quen ăn uống đúng giờ, không để bụng quá đói hoặc ăn quá no nhằm hạn chế dạ dày co bóp quá mức hoặc tiết acid đột ngột. Tránh xa các thực phẩm có tính kích thích mạnh như rượu bia, thuốc lá, đồ ăn nhiều ớt tiêu cay nóng, thức ăn chiên rán nhiều dầu mỡ khó tiêu.

Bất kỳ việc sử dụng thực phẩm bảo vệ sức khỏe hay thảo dược bổ trợ nào cũng phải thông qua sự tư vấn trực tiếp của bác sĩ điều trị, tuyệt đối không tự ý kết hợp bừa bãi với các thuốc tây y đang dùng để tránh các tương tác thuốc nguy hiểm.

Tóm lại, cỏ nến không phải là giải pháp y học được công nhận cho người bị viêm loét dạ dày có xuất huyết. Khi đối mặt với biến chứng chảy máu đường tiêu hóa, người bệnh cần tỉnh táo gạt bỏ những kinh nghiệm truyền miệng thiếu căn cứ để tìm đến sự trợ giúp chuyên môn của y tế hiện đại kịp thời. Sự phối hợp giữa can thiệp y khoa chuẩn xác cùng một chế độ dinh dưỡng, sinh hoạt lành mạnh chính là con đường an toàn và hiệu quả nhất để chữa lành dạ dày.