Giờ làm việc buổi chiều hoặc mùa ôn thi căng thẳng, nhiều học sinh, sinh viên và dân văn phòng có thói quen bỏ một viên kẹo cao su vào miệng để chống buồn ngủ [1]. Không ít người tin rằng cử động nhai liên tục sẽ kích thích não bộ, giúp học thuộc bài nhanh và nhớ thông tin lâu hơn.
Thực tế, các nghiên cứu khoa học cho thấy nhai kẹo cao su không trực tiếp cải thiện khả năng ghi nhớ câu chuyện hay danh sách từ vựng [2] [3]. Tuy nhiên, hành động này lại giúp tăng lưu lượng máu lên não, kích hoạt các vùng não điều hành và duy trì sự tỉnh táo tạm thời, từ đó cải thiện tốc độ phản xạ cũng như khả năng tập trung kéo dài [1] [4] [5].
Cơ chế đánh thức não bộ khi hàm răng vận động
Hoạt động nhai không chỉ nghiền nát thức ăn phục vụ tiêu hóa mà còn tham gia điều hòa chức năng nhận thức và giảm căng thẳng [1]. Ở người cao tuổi, sự suy giảm số lượng răng còn lại trên cung hàm thậm chí có liên quan đến việc khởi phát chứng sa sút trí tuệ, gợi mở mối liên hệ mật thiết giữa lực nhai và khả năng duy trì trí nhớ cùng sự chú ý [1].
Khi nhai kẹo cao su, cơ thể kích hoạt hai nhóm cơ chế sinh lý chính [4]. Thứ nhất là huy động nguồn năng lượng thông qua vận động của hệ cơ vùng mặt [4]. Thứ hai là tác động lên hệ dẫn truyền thần kinh, cụ thể là con đường ức chế hướng xuống của chất dẫn truyền 5-HT (serotonin) [4]. Một số nhà khoa học khác ghi nhận nhai kẹo cao su làm tăng nhịp tim, tăng lưu lượng máu não và hoạt động của não bộ, đồng thời tác động đến trạng thái thức tỉnh thông qua hệ thống hoạt hóa lưới hướng lên ở hệ thần kinh trung ương, giúp tăng tốc độ xử lý nhận thức [4].
Các khảo sát bằng chụp cộng hưởng từ chức năng (fMRI) và điện não đồ (EEG) cho thấy hình ảnh rõ nét về sự thay đổi trong não khi nhai [1]. Trong bài kiểm tra trí nhớ làm việc (khả năng lưu giữ và xử lý thông tin tạm thời), hồi trán giữa thuộc vùng vỏ não trước trán lưng bên hoạt động mạnh hơn sau khi nhai [1]. Đồng thời, khi thực hiện bài kiểm tra mạng lưới chú ý, vỏ não đai trước và hồi trán trái cũng được kích hoạt mạnh mẽ để phục vụ mạng lưới điều hành, giúp rút ngắn thời gian phản ứng [1] [5].
Nghiên cứu nói gì về trí nhớ và sự tỉnh táo?
Dù não bộ được kích hoạt mạnh, tác động của kẹo cao su lên trí nhớ thực tế lại không đồng nhất như nhiều người kỳ vọng [2]. Một công trình công bố năm 2004 đã kiểm tra trí nhớ và sự chú ý trên những người trưởng thành khỏe mạnh dưới bốn điều kiện ngẫu nhiên: không nhai, nhai giả (cử động miệng không có kẹo), nhai kẹo cao su không vị và nhai kẹo cao su hương bạc hà [2]. Kết quả chỉ ra việc nhai kẹo không giúp cải thiện chức năng ghi nhớ của người tham gia [2]. Đổi lại, nó cải thiện khả năng chú ý duy trì (tập trung liên tục trong thời gian dài), dù làm giảm sự linh hoạt trong chú ý [2].
Để làm rõ hơn, một nghiên cứu thiết kế chéo công bố năm 2009 đã cho các tình nguyện viên tham gia hai phiên thử nghiệm (có nhai kẹo và không nhai kẹo) vào các tuần liên tiếp, mỗi tuần gồm hai buổi cách nhau hai ngày [3]. Nhóm nghiên cứu đánh giá khả năng nhớ ngay lập tức và nhớ trì hoãn nội dung một câu chuyện, các bài kiểm tra trí nhớ ngắn hạn (nhớ danh sách từ, nhận diện từ, truy xuất trí nhớ ngữ nghĩa, trí nhớ làm việc) và bài kiểm tra trí tuệ Alice Heim [3]. Kết quả cho thấy kẹo cao su không tạo ra tác động đáng kể nào lên việc nhớ câu chuyện hay các bài tập trí nhớ ngắn hạn [3]. Tuy nhiên, người nhai kẹo làm bài kiểm tra trí tuệ Alice Heim chính xác hơn và mức độ tỉnh táo vào cuối buổi thi tăng khoảng 10% [3].
Về tốc độ xử lý của não, một thí nghiệm năm 2013 đã sử dụng máy chụp fMRI 3.0 T trên 17 người trưởng thành khỏe mạnh từ 20 đến 34 tuổi [5]. Người tham gia thực hiện bài kiểm tra mạng lưới chú ý (bấm nút bằng ngón cái tay phải hoặc trái theo hướng mũi tên trên màn hình) qua hai phiên liên tiếp: có nhai và không nhai kẹo cao su không mùi, không vị (nhằm loại bỏ tác động của hương liệu) [5]. Dữ liệu ghi nhận thời gian phản ứng trung bình giảm đáng kể khi nhai kẹo mà không làm giảm độ chính xác, đi kèm sự kích hoạt mạnh ở vỏ não đai trước, hồi trán trái và các vùng vận động [5].
Phát huy tác dụng rõ nhất khi làm việc kéo dài
Một đặc điểm thú vị của kẹo cao su là hiệu quả giúp tập trung phụ thuộc nhiều vào thời gian làm việc: làm việc càng lâu, lợi ích chống mệt mỏi của kẹo càng rõ [6] [7]. Nghiên cứu năm 2012 gồm hai thí nghiệm kiểm tra tâm trạng và sự chú ý ngay sau khi bắt đầu nhai và trong suốt quá trình nhai [7]. Kết quả xác nhận nhai kẹo giúp tăng sự tỉnh táo chủ quan, cải thiện bài kiểm tra tìm kiếm phân loại, mở rộng phạm vi chú ý và tăng tốc độ phản ứng cảnh giác [7]. Đáng chú ý, ở bài kiểm tra phản ứng cảnh giác, kẹo cao su ban đầu gây tác động tiêu cực nhẹ nhưng sau một thời gian làm việc lại chuyển thành tác động tích cực giúp phản xạ nhanh hơn [7].
Điều này được củng cố thêm qua nghiên cứu năm 2014 trên 40 người tham gia bài kiểm tra cảnh giác thính giác kéo dài 30 phút (yêu cầu cập nhật liên tục trí nhớ thứ tự ngắn hạn) [8]. Thông thường, càng về cuối bài thi 30 phút, hiệu suất của người làm bài càng tụt dốc: phát hiện mục tiêu kém đi, thời gian phản ứng dài ra và điểm tỉnh táo tự đánh giá giảm xuống [8]. Ở nhóm nhai kẹo cao su, sự sụt giảm hiệu suất và cơn buồn ngủ này được kìm hãm rõ rệt, đặc biệt thời gian phản ứng chính xác ở giai đoạn cuối bài kiểm tra ngắn hơn đáng kể so với nhóm không nhai [8].
Trong môi trường công sở thực tế, một báo cáo tổng hợp năm 2015 gồm hai thí nghiệm phòng lab và hai nghiên cứu can thiệp trong ngày làm việc đã đánh giá toàn diện tác động của kẹo cao su [6]. Các tác giả nhận thấy tốc độ nhai và lực nhai mạnh hay nhẹ không làm thay đổi tâm trạng và chỉ có tác động hạn chế lên sự chú ý [6]. Tuy nhiên, việc nhai kẹo trong suốt ngày làm việc gắn liền với năng suất cao hơn, ít gặp trục trặc nhận thức hơn, làm tăng nồng độ hormone cortisol vào buổi sáng nhưng không làm thay đổi nhịp tim [6].
Những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là đồng nhất sự tỉnh táo với khả năng ghi nhớ. Nhiều học sinh nhai kẹo khi học thuộc lòng văn bản hoặc từ vựng với hy vọng nhớ bài lâu hơn, nhưng các thử nghiệm lâm sàng đều chỉ ra kẹo cao su không giúp cải thiện khả năng nhớ lại một câu chuyện hay danh sách từ ngữ [2] [3]. Lợi ích thực sự nằm ở việc duy trì sự tập trung và tốc độ phản xạ khi làm các bài tập đòi hỏi tư duy hoặc giám sát liên tục [3] [5] [8].
Hiểu lầm thứ hai là nhai càng nhanh, càng mạnh hoặc chọn kẹo hương bạc hà cực the thì não càng nhạy bén. Thực tế, tốc độ và lực nhai chủ quan không làm thay đổi tâm trạng và rất ít ảnh hưởng đến sự chú ý [6]. Ngay cả khi dùng kẹo cao su hoàn toàn không mùi, không vị, não bộ vẫn nhận được kích thích làm giảm thời gian phản ứng nhờ bản thân cử động cơ học của hàm [5]. Ngoài ra, tác dụng giảm căng thẳng hay giảm cortisol trong nước bọt khi nhai kẹo cũng không phải lúc nào cũng lặp lại nhất quán qua các nghiên cứu [6] [4].
Ai nên thận trọng khi dùng?
Dù mang lại sự tỉnh táo tạm thời, việc nhai kẹo cao su liên tục trong thời gian dài sẽ bắt hệ cơ mặt và khớp hàm vận động không nghỉ [4]. Những người có vấn đề về răng miệng, đau mỏi cơ hàm hoặc rối loạn khớp thái dương hàm cần thận trọng, tránh nhai kẹo liên tục nhiều giờ liền để không làm trầm trọng thêm tình trạng mỏi cơ.
Người tiêu dùng cũng cần lưu ý thành phần của kẹo. Nên ưu tiên các loại kẹo không đường để bảo vệ men răng. Những người đang có bệnh lý nền vùng răng hàm mặt, bệnh lý tiêu hóa hoặc đang dùng thuốc điều trị chuyên khoa nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc nha sĩ nếu muốn sử dụng kẹo cao su thường xuyên như một biện pháp hỗ trợ tập trung.
Cách áp dụng thực tế khi học tập và làm việc
Để tận dụng tối đa cơ chế sinh học của việc nhai, bạn nên dùng kẹo cao su vào những khung giờ dễ sụt giảm sự tỉnh táo hoặc khi phải thực hiện các công việc đơn điệu, kéo dài từ 30 phút trở lên như rà soát số liệu, đọc tài liệu dài, trực ca hoặc lái xe [1] [8]. Ở giai đoạn đầu mới bắt đầu công việc, việc nhai có thể chưa mang lại lợi ích tập trung ngay, nhưng hiệu quả chống đuối sức sẽ phát huy rõ ở nửa sau của quá trình làm việc [8] [7].
Bạn không cần cố nhai thật nhanh hay nghiến thật mạnh, chỉ cần duy trì nhịp nhai tự nhiên, vừa phải với bất kỳ loại kẹo nào phù hợp sở thích, kể cả kẹo ít hương vị [6] [5]. Khi cần học thuộc lòng kiến thức mới, hãy tập trung vào các phương pháp ghi nhớ chủ động kết hợp ngủ đủ giấc và uống đủ nước, thay vì phụ thuộc vào viên kẹo cao su [3].
Tóm lại, nhai kẹo cao su là một mẹo sinh học đơn giản giúp kích hoạt vùng não điều hành, rút ngắn thời gian phản xạ và tăng khoảng 10% sự tỉnh táo khi làm việc căng thẳng [3] [5]. Dù không giúp bạn học thuộc bài nhanh hơn, một viên kẹo cao su nhai đúng lúc sẽ là trợ thủ tốt để duy trì sự tập trung bền bỉ trong những giờ ôn thi hay làm việc kéo dài [3] [8].