Nhai kẹo cao su không đường là thói quen phổ biến của nhiều người khi áp dụng nhịn ăn gián đoạn để giảm cảm giác thèm ăn hoặc giữ hơi thở thơm tho. Tuy nhiên, không ít người lo ngại vị ngọt từ chất tạo ngọt nhân tạo có thể đánh lừa não bộ, kích hoạt tuyến tụy tiết insulin và làm gián đoạn trạng thái nhịn ăn.
Thực tế, kẹo cao su không đường không chứa calo nhìn chung không đủ để kích hoạt một đợt tiết insulin mạnh mẽ làm gián đoạn trạng thái nhịn ăn ở đa số mọi người. Mặc dù vậy, phản ứng insulin pha đầu (cephalic phase insulin release - CPIR) vẫn có thể xuất hiện thoáng qua ở một số cá nhân nhất định tùy thuộc vào cơ địa và loại chất tạo ngọt.
Phản ứng insulin pha đầu là gì?
Phản ứng insulin pha đầu (CPIR) là hiện tượng sinh lý bình thường, xảy ra khi các thụ thể ở vùng đầu và khoang miệng tiếp xúc với tín hiệu thức ăn [1]. Sự giải phóng insulin ban đầu này thường diễn ra nhanh chóng và kéo dài trong khoảng 10 phút đầu tiên nhằm chuẩn bị cho cơ thể xử lý chất dinh dưỡng sắp hấp thu [1]. Một nghiên cứu năm 2017 cũng khẳng định phản ứng insulin sớm qua trung gian thần kinh này xuất hiện ở mọi người tham gia với đỉnh điểm khoảng 3-5 phút trước khi bước vào giai đoạn hấp thu sau 10 phút [2].
Vị ngọt được tiếp nhận qua phức hợp thụ thể T1R1, T1R2 và T1R3 trên niêm mạc lưỡi và khoang miệng, ngoài ra chúng còn phân bố ở ruột non, tuyến tụy và não bộ [1]. Chất tạo ngọt nhân tạo có khả năng liên kết và kích hoạt các thụ thể vị ngọt T1R2/T1R3 này, từ đó có tiềm năng truyền tín hiệu đến hệ thần kinh và kích thích tiết một lượng nhỏ hormone trước khi thức ăn đi vào dạ dày [1].
Nghiên cứu chỉ ra điều gì về chất tạo ngọt và insulin?
Tác động thực sự của chất tạo ngọt nhân tạo lên insulin khi tiếp xúc qua đường miệng đã được kiểm chứng qua nhiều thử nghiệm lâm sàng đối chứng.
Trong một nghiên cứu năm 1997, 12 nam giới có cân nặng bình thường được cho ngậm viên nén chứa 3g đường sucrose, viên chứa aspartame kết hợp polydextrose, hoặc viên polydextrose không ngọt trong vòng 5 phút [3]. Máu được lấy liên tục mỗi phút trong 25 phút sau đó; kết quả ghi nhận không có phản ứng CPIR nào xảy ra đối với cả 3 loại kích thích, thậm chí nồng độ glucose và insulin huyết tương còn giảm nhẹ [3]. Chỉ riêng viên đường sucrose mới gây tăng glucose và insulin ở giai đoạn hấp thu sau đó lần lượt từ phút 17 và phút 19 [3].
Trái lại, một nghiên cứu năm 2018 trên 64 người thừa cân và béo phì (độ tuổi 18-50, BMI từ 24-37 kg/m2) tiến hành phương pháp cho ăn giả định (nhai ngậm mẫu thử 2 phút/lần trong suốt 14 phút rồi nhổ ra) với sucrose hoặc sucralose ở dạng rắn và dạng lỏng [4]. Mẫu máu được lấy tại các mốc 2, 6, 10, 14, 61, 91 và 121 phút [4]. Kết quả cho thấy sucralose dạng rắn kích thích tăng insulin rõ rệt ở phút thứ 2 tương đương đường sucrose ở nhóm có đáp ứng, và dạng rắn kích hoạt CPIR mạnh hơn dạng lỏng ở các phút 2, 6 và 10 [4]. Tuy nhiên, việc rèn luyện liên kết vị giác trong 2 tuần không làm thay đổi phản ứng này [4].
Một thử nghiệm lâm sàng năm 2026 trên 28 người trưởng thành khỏe mạnh so sánh kích thích khoang miệng giữa glucose, fructose và sucralose [5]. Kết quả cho thấy tính trung bình toàn nhóm, sucralose chỉ tạo ra xu hướng tăng nhẹ không có ý nghĩa thống kê về c-peptide (p = 0.08) và insulin (p > 0.10) tại phút thứ 2, khác với mức tăng rõ rệt của glucose và fructose [5]. Tuy nhiên, khi xét mức tăng cực đại của từng cá nhân, sucralose vẫn kích thích tăng đáng kể cả hai chỉ số (p < 0.005), cho thấy sự khác biệt rất lớn giữa các cơ địa người dùng [5].
Đối với các chất tạo ngọt khác, nghiên cứu năm 1987 trên chuột cống đực Wistar nhịn ăn qua đêm cho thấy tiêm tĩnh mạch acesulfame K (150 mg/kg) làm tăng insulin huyết tương tại phút thứ 5 từ 27,3 lên 58,6 microU/ml mà không làm đổi đường huyết [6]. Truyền tĩnh mạch liên tục liều 20 mg/kg/phút duy trì insulin ở mức 85-100 microU/ml và hạ đường huyết từ 103 mg/dl xuống 72 mg/dl [6]. Dù vậy, liều lượng và đường truyền tĩnh mạch này không phản ánh trực tiếp việc nhai kẹo thông thường ở người.
Một báo cáo năm 2012 tổng hợp bằng chứng cũng chỉ ra rằng ở người khỏe mạnh, uống 240 ml soda ăn kiêng chứa acesulfame K và sucralose trước khi nạp 75g glucose không làm thay đổi insulin hay glucose máu, dù có làm tăng GLP-1 so với nước có ga [7]. Khi truyền trực tiếp sucralose vào tá tràng, chất này hoàn toàn không ảnh hưởng đến tiết GLP-1 hay hấp thu glucose [7]. Báo cáo nhấn mạnh rằng các kích thích vị ngọt đơn thuần không chứa calo nhìn chung không đủ để tạo ra phản ứng pha đầu ổn định ở người [7].
Giới hạn của bằng chứng khoa học
Các nghiên cứu hiện có cho thấy dữ liệu vẫn còn mâu thuẫn do sự khác biệt về loại chất tạo ngọt, cấu trúc hóa học, liều lượng và cách thức tiếp xúc (dạng nước hay dạng rắn) [7]. Chẳng hạn, saccharin và acesulfame K mang hậu vị đắng do kích hoạt thêm các thụ thể vị đắng TAS2R31 và TAS2R43, trong khi cyclamate có thể ức chế cạnh tranh hậu vị đắng này [1]. Sự kết hợp nhiều chất tạo ngọt trong kẹo cao su có thể đem lại phản ứng sinh học khác với thử nghiệm đơn chất [7], [1].
Thêm vào đó, phản ứng CPIR có tính biến thiên rất cao giữa các cá thể [5]. Đa phần các thử nghiệm sử dụng phương pháp ngậm hoặc súc miệng trong thời gian ngắn (từ 45 giây đến vài phút) [1], [3], trong khi thói quen nhai kẹo cao su thực tế có thể kéo dài hàng chục phút, tạo ra kích thích cơ học và vị giác liên tục.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng kẹo không đường
Sai lầm phổ biến là cho rằng mọi loại chất tạo ngọt đều kích hoạt tuyến tụy tiết ồ ạt insulin giống như đường kính. Trên thực tế, phản ứng pha đầu nếu xuất hiện cũng chỉ là phản xạ thần kinh thoáng qua kéo dài dưới 10 phút, lượng insulin tiết ra rất khiêm tốn và nhanh chóng giảm xuống [1], [4].
Một hiểu lầm khác là quy kết mọi chất tạo ngọt nhân tạo đều có tác động giống nhau. Các hợp chất như sucralose, aspartame, acesulfame K hay saccharin có cấu trúc hóa học và ái lực thụ thể hoàn toàn khác biệt, dẫn đến đáp ứng chuyển hóa không đồng nhất [7], [1].
Ai nên thận trọng khi dùng?
Người thừa cân hoặc béo phì cần lưu ý vì dữ liệu cho thấy một nhóm cá nhân thuộc đối tượng này có phản ứng CPIR rõ rệt hơn khi tiếp xúc với chất tạo ngọt dạng rắn như sucralose [4]. Việc xuất hiện một đợt tăng insulin nhỏ có thể kích thích cảm giác đói hoặc thèm ăn trở lại.
Người kiểm soát đường huyết nghiêm ngặt hoặc đang điều trị bệnh lý chuyển hóa nên theo dõi phản ứng của cơ thể khi dùng các sản phẩm chứa chất tạo ngọt. Nếu đang có bệnh nền hoặc dùng thuốc hạ đường huyết, người bệnh nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng.
Gợi ý áp dụng trong đời sống
Nếu bạn đang trong khung giờ nhịn ăn gián đoạn, việc thỉnh thoảng nhai một viên kẹo cao su không đường không phải là vấn đề quá nghiêm trọng làm hỏng hoàn toàn mục tiêu giảm cân hay trạng thái trao đổi chất. Tuy nhiên, để tối ưu hóa hiệu quả, chỉ nên nhai kẹo trong thời gian ngắn từ 5-10 phút để làm sạch khoang miệng rồi nhổ bỏ, tránh nhai liên tục nhiều giờ liền.
Ưu tiên kiểm tra kỹ nhãn thành phần để chọn sản phẩm không chứa thêm tinh bột hay phụ gia sinh năng lượng. Nếu nhận thấy sau khi nhai kẹo cao su bạn cảm thấy cồn cào ruột và thèm ăn dữ dội hơn, việc chuyển sang dùng nước lọc hoặc trà thảo mộc nguyên chất không đường sẽ là lựa chọn an toàn hơn.
Nhai kẹo cao su không đường không làm tăng mạnh hay duy trì nồng độ insulin kéo dài, dù phản xạ pha đầu có thể xuất hiện thoáng qua ở một số người nhạy cảm. Cách tiếp cận cân bằng là lắng nghe cơ thể; nếu kẹo không đường giúp bạn duy trì nhịn ăn dễ dàng hơn thì có thể sử dụng ở mức độ vừa phải, nhưng không nên lạm dụng để thay thế cho thói quen uống đủ nước mỗi ngày.
