Hiệu quả keto với học tập: Cảm giác hay bằng chứng?

Nhiều người áp dụng chế độ ăn keto (ketogenic) cho rằng họ đạt trạng thái tinh thần minh mẫn và tập trung học tập tốt hơn. Trải nghiệm này thường được lan truyền qua mạng xã hội và các diễn đàn tự thử nghiệm cá nhân.

Tuy nhiên, các bằng chứng lâm sàng hiện nay chủ yếu tập trung vào bệnh nhân thoái hóa thần kinh, người cao tuổi hoặc động vật thí nghiệm [1], [2]. Khoa học chưa có thử nghiệm đối chứng trực tiếp khẳng định ăn keto giúp học sinh, sinh viên khỏe mạnh nâng cao điểm số hay tăng cường khả năng tiếp thu kiến thức [3], [2].

Cơ chế thể ketone tác động lên tế bào não

Glucose vốn là cơ chất năng lượng chính của não bộ, nhưng thể ketone trở thành nguồn thay thế quan trọng khi tinh bột bị cắt giảm [4], [5]. Quá trình oxy hóa beta-hydroxybutyrate thành acetyl-CoA chỉ cần 3 bước enzym trong ty thể, ít hơn nhiều so với 11 bước sinh hóa của glucose [6].

Về mặt hiệu suất sinh học, ketone tăng trao đổi năng lượng tự do Gibbs cho ATP thêm 27% so với glucose, trở thành nhiên liệu hiệu quả cho tế bào thần kinh [1]. Ngoài ra, chuyển hóa thể ketone còn hỗ trợ cân bằng cặp chất dẫn truyền GABA/glutamate, giảm hiện tượng phóng thích glutamate quá mức gây độc tế bào [1], [6].

Các thử nghiệm lâm sàng đối chứng nói gì?

Thử nghiệm ngẫu nhiên trên 119 người thừa cân so sánh chế độ ăn keto với chế độ ít chất béo trong 6 tháng ghi nhận nhóm keto giảm chỉ số BMI, cải thiện tâm trạng và giảm cảm giác đói [1]. Một can thiệp khác kéo dài 12 tuần ghi nhận cải thiện trí nhớ làm việc và tốc độ xử lý thông tin đi kèm với việc giảm insulin máu [1].

Ở người cao tuổi, một thử nghiệm trên 19 cá nhân không sa sút trí tuệ cho thấy dùng bữa ăn chứa 20 g chất béo MCT làm tăng ketone huyết tương sau 90 đến 180 phút [4]. Kết quả trắc nghiệm ghi nhận cải thiện trí nhớ làm việc và khả năng chuyển đổi tác vụ, nhưng hiệu quả chỉ xuất hiện rõ ở những người có điểm nhận thức ban đầu thấp [4].

Đối với bệnh nhân Alzheimer hoặc suy giảm nhận thức nhẹ, thử nghiệm trên 20 người dùng đồ uống MCT cho thấy mức tăng ketone huyết tương giúp cải thiện khả năng nhớ lại đoạn văn sau 90 phút [5]. Trên mô hình chuột đực ăn chế độ bổ sung ester ketone 40 ngày, tốc độ vượt mê cung nhanh hơn 38% và ít lỗi hơn so với chuột ăn nhiều tinh bột [7]. Thể ketone cao ở chuột cũng cho thấy mối liên hệ với khả năng chống lại mệt mỏi tinh thần [7].

Điều chưa biết về keto và hiệu suất học tập

Các dữ liệu hiện tại chưa trả lời được liệu trạng thái ketosis có giúp cải thiện tư duy logic hay ghi nhớ bài học ở người trẻ khỏe mạnh hay không [3], [2]. Phần lớn nghiên cứu người dùng MCT hoặc keto đơn thuần chỉ kéo dài từ vài giờ đến vài tuần, chưa rõ ảnh hưởng nhận thức dài hạn [4], [6].

Nghiên cứu cũng chưa thể tách bạch rõ ràng giữa lợi ích trực tiếp của thể ketone với tác động gián tiếp từ việc giảm cân hoặc hạn chế calo, vốn đều có khả năng giảm viêm hệ thống [2]. Việc sử dụng ester ketone tạo trạng thái ketosis nhân tạo trên người có nhận thức bình thường vẫn đang trong giai đoạn thử nghiệm lâm sàng và thiếu dữ liệu kết luận [3].

Ai nên thận trọng khi thử nghiệm keto?

Người có bệnh chuyển hóa, tiền sử bệnh gan, thận hoặc đái tháo đường cần được giám sát y tế trước khi thay đổi mạnh cơ cấu dinh dưỡng. Việc giảm đột ngột tinh bột có thể làm xáo trộn đường huyết và điện giải trong cơ thể.

Học sinh, sinh viên trong giai đoạn ôn thi căng thẳng không nên đột ngột chuyển sang ăn keto. Giai đoạn đầu thích nghi chuyển hóa thường gây mệt mỏi, uể oải, phản tác dụng đối với việc ghi nhớ kiến thức.

Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và người dưới 18 tuổi cần chế độ ăn đa dạng để đảm bảo phát triển thể chất, không nên tự ý áp dụng chế độ ăn hạn chế nghiêm ngặt.

Gợi ý áp dụng thực tế

Để duy trì sự tỉnh táo khi học tập, duy trì giấc ngủ đủ từ 7 đến 8 tiếng mỗi đêm và uống đủ nước là yếu tố then chốt đã được xác lập. Não bộ cần năng lượng ổn định, do đó nên hạn chế đồ ngọt chứa đường hấp thu nhanh gây dao động đường huyết đột ngột.

Nếu muốn thử nghiệm tăng thể ketone qua thực phẩm bổ sung như dầu MCT, nên bắt đầu bằng lượng nhỏ để theo dõi phản ứng tiêu hóa. Luôn tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng trước khi thay đổi toàn bộ chế độ ăn hàng ngày.

Chế độ ăn keto mang lại nhiều cơ chế chuyển hóa tiềm năng cho não bộ bị suy giảm năng lượng, nhưng chưa đủ cơ sở khoa học để xem là công cụ tăng lực cho việc học tập ở người bình thường. Tỉnh táo và kết quả học tập tốt cần được xây dựng từ lối sống điều độ, thay vì trông đợi vào một chế độ ăn kiêng ngặt nghèo.