Nhai lá khát ảnh hưởng thế nào đến huyết áp và tim mạch?

Nhai lá khát từ lâu đã là một thói quen truyền thống phổ biến tại khu vực Đông Phi và bán đảo Ả Rập, nhưng hiện nay loài cây này đã bắt đầu xuất hiện ở nhiều nơi trên thế giới. Nhiều người thường tò mò liệu việc nhai lá cây tươi này có thực sự gây hưng phấn vô hại như những lời truyền miệng hay tiềm ẩn mối nguy hiểm đối với sức khỏe.

Các bằng chứng khoa học khẳng định nhai lá khát tác động tiêu cực rõ rệt lên huyết áp và hệ tim mạch. Cả khi sử dụng tức thời lẫn khi dùng thường xuyên trong thời gian dài, các hoạt chất trong lá khát đều khiến nhịp tim đập nhanh hơn, huyết áp gia tăng và làm tăng đáng kể nguy cơ xuất hiện các biến cố tim mạch nguy hiểm.

Hoạt chất của lá khát tác động lên cơ thể như thế nào?

Cây khát (tên khoa học là Catha edulis) là một loại cây bụi thường xanh, có mùi thơm, vị chát và hơi ngọt nhẹ ^[1]. Bộ phận thường được người dân thu hái để nhai là những chồi non và lá bánh tẻ nhằm tìm kiếm trạng thái hưng phấn, tỉnh táo ^[1]. Trong lá khát chứa nhiều nhóm hợp chất đa dạng như ancaloit, terpenoid, flavonoid, sterol, glycoside, tannin, axit amin, vitamin cùng nhiều khoáng chất ^[1].

Thành phần gây tác động dược lý mạnh nhất trong lá khát là các phenylalkylamine và cathedulin, những ancaloit có cấu trúc tương tự amphetamine ^[1]. Hai hoạt chất nổi bật hàng đầu được ghi nhận là cathinone và cathine với khả năng kích thích tâm thần mạnh mẽ ^[2]. Hoạt chất cathinone được cơ thể hấp thu rất nhanh chóng sau khi nhai và tạo ra các phản ứng kích thích thần kinh giao cảm ^[2].

Khi hệ thần kinh thực vật bị kích thích quá mức, cơ thể sẽ phản ứng bằng tình trạng co mạch ngoại vi, giải phóng catecholamine và gia tăng áp lực huyết động ^[2]. Tình trạng này kéo theo các triệu chứng độc tính cấp và mạn tính bao gồm huyết áp tăng cao, tim đập nhanh, mất ngủ, chán ăn, táo bón, mệt mỏi, đau nửa đầu và suy giảm khả năng tình dục ở nam giới ^[1]. Sự kết hợp giữa căng thẳng huyết động kéo dài và stress oxy hóa do các hoạt chất này gây ra chính là nguyên nhân dẫn đến tổn thương cấu trúc tim ^[2].

Tác động cấp tính: Nhịp tim và huyết áp biến động sau khi nhai

Tác động cấp tính của lá khát đối với hệ tuần hoàn đã được chứng minh cụ thể trên các mô hình nghiên cứu thực nghiệm. Năm 2012, một nghiên cứu tại Phòng thí nghiệm Sinh lý học thuộc Đại học King Khalid (Ả Rập Xê Út) đã khảo sát tác động tức thời của dịch chiết lá khát đường uống trên chuột cống trắng Wistar ^[3]. Nghiên cứu thực hiện trên hai nhóm chuột (mỗi nhóm gồm 10 con, trọng lượng từ 190 đến 200 gam), liên tục ghi nhận huyết áp động mạch và điện tâm đồ trong suốt 60 phút sau khi cho dùng dịch chiết ^[3].

Kết quả cho thấy dịch chiết lá khát gây tăng huyết áp phụ thuộc vào thời gian ở cả chỉ số tâm thu lẫn tâm trương ^[3]. Mức tăng huyết áp đạt đỉnh điểm vào phút thứ 60 sau khi dùng, với huyết áp tâm thu tăng tới 34,1% và huyết áp tâm trương tăng 46,2% ^[3]. Nhịp tim của chuột cũng tăng đáng kể ở tất cả các thời điểm đo lường, đạt mức tăng cao nhất vào phút thứ 40 với mức tăng 12,8% ^[3].

Bên cạnh huyết áp và nhịp tim, các thông số dẫn truyền điện học của tim cũng biến đổi bất thường ngay sau khi dùng lá khát. Khoảng PR trên điện tâm đồ giảm xuyên suốt thí nghiệm và mức giảm tối đa được ghi nhận ở phút thứ 40 là -15,2% ^[3]. Đáng chú ý, khoảng QT và QTc bắt đầu kéo dài từ phút thứ 20 và đạt độ giãn cực đại vào phút thứ 40 với mức tăng lần lượt là 11,6% và 9,1% ^[3]. Sự kéo dài khoảng QT và QTc là một dấu hiệu cảnh báo nguy cơ rối loạn nhịp tim cấp tính cực kỳ nguy hiểm trên lâm sàng ^[3].

Nguy cơ tăng huyết áp mạn tính ở người thường xuyên nhai lá khát

Không chỉ gây ra các biến động tức thời, thói quen nhai lá khát kéo dài nhiều năm còn để lại hậu quả nghiêm trọng đối với huyết áp nền của người sử dụng. Một nghiên cứu mô tả cắt ngang thực hiện năm 2006 tại Addis Ababa (Ethiopia) trên 4.001 nam giới và phụ nữ trong độ tuổi từ 25 đến 64 đã đánh giá mức độ sử dụng chất kích thích và mối liên hệ với bệnh cao huyết áp ^[4]. Khảo sát ghi nhận 15,9% nam giới có thói quen nhai lá khát thường xuyên ^[4]. Phân tích thống kê chỉ ra rằng việc nhai lá khát thường xuyên có mối liên quan độc lập và có ý nghĩa thống kê với sự gia tăng huyết áp tâm trương trung bình ^[4].

Một nghiên cứu so sánh khác được tiến hành vào năm 2010 tại huyện Butajira (Ethiopia) trên những người trưởng thành từ 35 đến 65 tuổi ^[5]. Các nhà nghiên cứu đã so sánh 334 người có tiền sử nhai lá khát thường xuyên trong 5 năm liên tục với 330 người chưa từng nhai lá khát trong cùng khoảng thời gian, được ghép cặp tương đồng về tuổi và giới tính ^[5]. Kết quả chỉ ra tỷ lệ mắc bệnh tăng huyết áp ở nhóm nhai lá khát là 13,4%, cao hơn có ý nghĩa thống kê so với mức 10,7% ở nhóm không nhai lá khát ^[5].

Nghiên cứu tại Butajira cũng ghi nhận tỷ lệ người có huyết áp tâm trương chưa tối ưu (trên 80 mmHg) ở nhóm nhai lá khát lên tới 29,9%, cao hơn nhiều so với tỷ lệ 20,6% ở nhóm không sử dụng ^[5]. Huyết áp tâm trương trung bình của nhóm nhai lá khát là 75,0 mmHg, cao hơn mức 72,9 mmHg của nhóm đối chứng ^[5]. Nhịp tim trung bình của những người nhai lá khát cũng ở mức 76,3 nhịp/phút, cao hơn mức 73,9 nhịp/phút ở nhóm không nhai ^[5]. Những biến đổi này được các nhà khoa học nhận định là phù hợp với cơ chế co mạch ngoại vi do cathinone gây ra ^[5].

Bằng chứng tổng hợp từ các phân tích gộp quy mô lớn càng củng cố thêm mối liên hệ nhân quả này. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2017 tổng hợp dữ liệu từ 10 nghiên cứu với 9.207 đối tượng (gồm 2.123 người nhai lá khát và 7.084 người không nhai) ^[6]. Kết quả phân tích cho thấy huyết áp tâm thu trung bình của người nhai lá khát cao hơn người không dùng tới 7,9 mmHg ^[6]. Đồng thời, huyết áp tâm trương trung bình cũng cao hơn 5,1 mmHg và nhịp tim duy trì cao hơn 6,9 nhịp/phút ^[6]. Đến năm 2025, một phân tích gộp cập nhật từ 15 nghiên cứu dịch tễ học tiếp tục khẳng định thói quen nhai lá khát là một yếu tố nguy cơ trực tiếp dẫn tới tăng huyết áp và nhịp tim nhanh ^[7].

Mối liên hệ với các biến cố nhồi máu cơ tim, suy tim và đột quỵ

Việc huyết áp và nhịp tim liên tục duy trì ở mức cao gây áp lực cơ học khổng lồ lên thành mạch và cơ tim. Nghiên cứu tổng quan năm 2017 chỉ ra rằng nhai lá khát là nguyên nhân trực tiếp hoặc là yếu tố làm trầm trọng thêm các bệnh lý hiểm nghèo như đột quỵ, nhồi máu cơ tim và suy tim ^[6]. Khi cơ tim phải hoạt động liên tục trong tình trạng quá tải huyết động và co thắt mạch vành, nguy cơ thiếu máu cục bộ cơ tim tăng lên gấp nhiều lần ^[2].

Một đánh giá chuyên sâu công bố năm 2025 cho biết việc tiêu thụ mạn tính hoạt chất cathinone và cathine có liên quan mật thiết đến các hội chứng vành cấp và bệnh cơ tim ^[2]. Áp lực huyết động kéo dài cộng hưởng với sự phóng thích quá mức catecholamine khiến cấu trúc cơ tim bị tổn thương dần theo thời gian ^[2]. Không chỉ dừng lại ở hệ tim mạch, lá khát còn gây tác động tiêu cực trên diện rộng đối với hệ thần kinh, hệ sinh sản và chức năng tiêu hóa của người sử dụng ^[2].

Ngoài ra, việc nhai lá khát kéo dài còn gây xáo trộn một số chỉ số chuyển hóa trong cơ thể. Một nghiên cứu cắt ngang thực hiện năm 2022 tại Dire Dawa (Ethiopia) trên 100 nam giới khỏe mạnh (chia đều thành 50 người nhai lá khát và 50 người không nhai) đã phân tích các chỉ số đường huyết và mỡ máu ^[8]. Kết quả ghi nhận nồng độ cholesterol toàn phần ở nhóm nhai lá khát là 175,2 mg/dL, cao hơn so với mức 168,7 mg/dL ở nhóm không nhai ^[8]. Chỉ số chất béo trung tính (triglyceride) ở người nhai lá khát cũng cao hơn đáng kể với mức 172,92 mg/dL so với 164,56 mg/dL ở nhóm chứng ^[8]. Sự gia tăng lipid máu kết hợp với tình trạng tổn thương nội mạc mạch máu làm tăng nhanh quá trình xơ vữa động mạch ^[2].

Những hiểu lầm phổ biến về tác dụng của lá khát

Một hiểu lầm rất phổ biến là nhiều người coi lá khát như một loại thảo dược tự nhiên vô hại, có tác dụng tăng lực và giúp giảm lượng đường trong máu. Trên thực tế, nghiên cứu năm 2022 tại Dire Dawa ghi nhận chỉ số HbA1c ở người nhai lá khát trung bình là 5,33%, thấp hơn mức 5,48% ở người không dùng ^[8]. Tuy nhiên, sự sụt giảm nhẹ của chỉ số đường huyết này không đồng nghĩa với việc lá khát có lợi cho sức khỏe tổng thể hay có thể dùng làm thuốc điều trị đái tháo đường ^[8].

Ngược lại, tác hại của lá khát đối với hệ tim mạch và lipid máu hoàn toàn vượt trội so với bất kỳ biến đổi sinh hóa tích cực nhỏ nào ^[8]. Chất cathinone trong lá khát là một hợp chất gây nghiện, khiến người dùng nhanh chóng bị phụ thuộc và tăng dung nạp thuốc ^[1]. Do cấu trúc và cơ chế kích thích thần kinh rất giống với ma túy tổng hợp amphetamine, lá khát đã bị xếp vào danh mục chất gây nghiện bị kiểm soát nghiêm ngặt tại nhiều quốc gia trên thế giới ^[2].

Một số người còn lầm tưởng rằng việc chỉ nhai lá tươi và nhả bã sẽ không gây độc hại cho cơ thể như khi hút thuốc lá. Thế nhưng số liệu nghiên cứu tại Addis Ababa cho thấy nhai lá khát thường xuyên làm tăng huyết áp tâm trương với mức độ tương đương với hành vi hút thuốc lá hàng ngày ^[4]. Tác động kích thích giao cảm của cathinone qua niêm mạc miệng diễn ra trực tiếp và gây tổn thương hệ mạch máu tương tự các chất kích thích tổng hợp khác ^[2].

Ai tuyệt đối không nên tiếp xúc với lá khát?

Dựa trên các nghiên cứu độc tính và dữ liệu lâm sàng, lá khát tiềm ẩn rủi ro rất cao đối với hầu hết mọi đối tượng, đặc biệt là những người sau:

• Người có tiền sử tăng huyết áp, rối loạn nhịp tim hoặc bệnh cơ tim ^[3], ^[2].
• Bệnh nhân có nguy cơ cao về mạch vành, từng bị nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ ^[6], ^[2].
• Người mắc các rối loạn chuyển hóa lipid hoặc có nguy cơ xơ vữa động mạch ^[8].
• Người đang gặp vấn đề về giấc ngủ, rối loạn lo âu, tâm thần hoặc bệnh lý dạ dày, tiêu hóa mạn tính ^[1].
• Phụ nữ mang thai, cho con bú và thanh thiếu niên trẻ tuổi cần được bảo vệ tuyệt đối khỏi chất gây nghiện này ^[4], ^[2].

Các chuyên gia y tế khuyến cáo bất kỳ ai đang có thói quen nhai lá khát cần phải dừng lại sớm để ngăn ngừa những biến chứng nguy hiểm cho hệ tim mạch ^[6]. Những bệnh nhân đã có sẵn bệnh nền tim mạch nếu xuất hiện triệu chứng đau tức ngực, hồi hộp, tim đập nhanh cần đến ngay các cơ sở y tế để được thăm khám và xử trí kịp thời, không tự ý dùng các loại lá cây để chữa bệnh.

Lời khuyên bảo vệ sức khỏe tim mạch và quản lý lối sống

Hiện nay ước tính có khoảng 20 triệu người trên khắp thế giới đang sử dụng lá khát ^[6], ^[7]. Sự mở rộng của mạng lưới phân phối và di cư quốc tế đã biến lá khát thành một vấn đề đáng lo ngại trên phạm vi toàn cầu chứ không còn gói gọn ở một vài quốc gia bản địa ^[7]. Do đó, việc nâng cao nhận thức cộng đồng về tác hại của loại lá này là điều vô cùng cấp thiết ^[7].

Để bảo vệ huyết áp và tim mạch một cách khoa học, người dân cần tuân thủ lối sống lành mạnh, loại bỏ hoàn toàn các chất kích thích có hại:

• Không sử dụng lá khát dưới bất kỳ hình thức nào, bao gồm nhai tươi, pha nước uống hay dùng các chế phẩm chiết xuất ^[3], ^[2].
• Tránh kết hợp các thói quen có hại như hút thuốc lá, uống rượu bia nhiều và sử dụng chất kích thích vì chúng làm gia tăng gấp bội áp lực lên huyết áp tâm trương ^[4].
• Đo và kiểm tra huyết áp định kỳ để phát hiện sớm tình trạng tăng huyết áp tiềm ẩn ^[4], ^[5].
• Duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, giảm lượng muối nêm nếm, bổ sung nhiều rau củ quả và tăng cường vận động thể chất thường xuyên.
• Tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa tim mạch khi cần tư vấn về các biện pháp ổn định huyết áp hoặc kiểm soát các yếu tố nguy cơ tim mạch.

Lá khát không phải là một giải pháp thảo mộc giúp tỉnh táo an toàn mà là một nguồn chứa các ancaloit kích thích thần kinh và gây co thắt tim mạch nguy hiểm ^[1], ^[2]. Việc nhai lá khát gây tăng vọt cả huyết áp tâm thu, tâm trương, tăng nhịp tim và làm biến đổi điện tâm đồ ^[3], ^[6]. Từ bỏ hoàn toàn thói quen nhai lá khát kết hợp với kiểm soát lối sống là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe tim mạch và phòng ngừa đột quỵ lâu dài ^[6], ^[2].