Dạo quanh các quầy đồ uống đóng chai hay bánh kẹo tại siêu thị, người tiêu dùng dễ dàng bắt gặp những dòng chữ nổi bật như "Tăng cường miễn dịch", "Bổ sung kẽm ngừa ốm vặt" hay "Giàu vitamin C bảo vệ đề kháng". Nhiều người sẵn sàng chi thêm tiền để chọn mua những mặt hàng này vì tin rằng chúng có thể hoạt động như một lớp giáp bảo vệ sức khỏe trước các bệnh nhiễm trùng thông thường.
Tuy nhiên, sự thật đằng sau những lời quảng cáo bắt mắt này là gì? Việc bổ sung một lượng nhỏ vitamin hoặc khoáng chất vào sản phẩm chế biến sẵn hoàn toàn không đồng nghĩa với việc sản phẩm đó có khả năng phòng bệnh trên thực tế.
Khoảng trống giữa nhãn dinh dưỡng và công bố sức khỏe
Để hiểu được bản chất vấn đề, người tiêu dùng cần nắm rõ cách các nhà sản xuất tận dụng kẽ hở giữa các loại nhãn công bố. Trên thực tế, có hai nhóm công bố chính xuất hiện trên bao bì thực phẩm: công bố dinh dưỡng (nutrition claims) và công bố sức khỏe (health claims) [1]. Công bố dinh dưỡng chỉ đơn thuần xác nhận sự hiện diện của một thành phần, ví dụ "chứa vitamin C" hoặc "bổ sung kẽm", trong khi công bố sức khỏe ngụ ý hoặc khẳng định một mối liên hệ trực tiếp giữa thành phần đó và lợi ích đối với cơ thể người [2, 4].
Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng người tiêu dùng hầu như không thể phân biệt được các cấp độ bằng chứng khoa học khác nhau, đồng thời rất khó phân biệt giữa công bố dinh dưỡng và công bố sức khỏe [1]. Khi nhìn thấy dòng chữ "chứa vi chất A giúp hỗ trợ chức năng đề kháng thông thường", đại đa số người mua tự suy luận rằng sản phẩm đó có khả năng "chống lại vi khuẩn, virus gây bệnh". Các nhà sản xuất đã khai thác tâm lý này bằng cách thêm một lượng tối thiểu vitamin hay khoáng chất để hợp thức hóa nhãn dinh dưỡng, từ đó ngầm hướng người mua tới các liên tưởng về phòng ngừa bệnh tật [1].
Khoa học thực tế: Thêm vi chất không đồng nghĩa phòng ngừa bệnh
Về mặt sinh học, các vitamin như C hay khoáng chất như kẽm đóng vai trò thiết yếu duy trì hoạt động thông thường của các tế bào miễn dịch. Tuy nhiên, các cơ quan kiểm định an toàn thực phẩm chỉ phê duyệt công bố chức năng chung của vitamin chứ không chấp thuận các tác dụng trực tiếp đối với việc điều trị hay tác động tức thời trên sức khỏe con người [1].
Quy định pháp lý tại nhiều khu vực nhấn mạnh rằng thực phẩm bổ sung chỉ giữ vai trò duy trì thể trạng sinh lý thông thường chứ không mang đặc tính trị liệu [2]. Một cơ thể vốn đã nạp đủ vi chất từ chế độ ăn hằng ngày sẽ không nhận thêm bất kỳ lợi ích miễn dịch vượt trội nào khi uống thêm một chai nước ngọt hay sữa chua chứa vài miligam vitamin tổng hợp. Hơn nữa, việc thêm vi chất vào các sản phẩm chứa nhiều đường, chất béo hoặc muối không thể xóa bỏ tác hại vốn có của những chất này đối với sức khỏe chuyển hóa nói chung.
Bằng chứng khoa học: Những tiêu chuẩn khắt khe bị bỏ qua
Các nghiên cứu đánh giá quy trình pháp lý cho thấy sự tương phản rõ rệt giữa tuyên bố tiếp thị của nhà sản xuất và tiêu chuẩn chứng minh lâm sàng:
Thứ nhất, một phân tích định tính công bố năm 2016 về các yêu cầu khoa học trong quy định công bố sức khỏe tại châu Âu cho thấy, khung pháp lý đặt ra một hệ thống phân cấp bằng chứng rất nghiêm ngặt, trong đó các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) là điều kiện cần và đủ để được cấp phép công bố sức khỏe [3]. Nghiên cứu này kết luận rằng tiêu chuẩn chứng minh cao giúp bảo vệ người tiêu dùng khỏi các thông tin sai lệch về kết quả sức khỏe của thực phẩm chức năng; ngược lại, việc hạ thấp tiêu chuẩn sẽ dẫn đến sự xuất hiện tràn lan của các thông tin kém chính xác trên thị trường [3].
Thứ hai, báo cáo năm 2010 về tình trạng công bố sức khỏe tại châu Âu ghi nhận Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) từng công bố hàng trăm ý kiến khoa học để đánh giá hồ sơ doanh nghiệp nộp lên, trong đó rất nhiều hồ sơ bị bác bỏ hoặc xếp vào nhóm không đủ bằng chứng [1]. Đáng chú ý, các tuyên bố về chất chống oxy hóa chỉ được chấp thuận cho chức năng sinh học chung của vitamin chứ không được công nhận là có tác động sức khỏe trực tiếp trên người [1]. Dẫu vậy, các doanh nghiệp vẫn nhanh chóng vượt qua rào cản này bằng cách tận dụng các công bố dinh dưỡng đã được duyệt để thay đổi diện mạo bao bì trên kệ hàng [1].
Thứ ba, một đánh giá có hệ thống công bố năm 2016 tại Mỹ về 22 nhãn sữa công thức cho trẻ nhỏ đã chỉ ra rằng các chiến dịch tiếp thị hướng trực tiếp đến người tiêu dùng thường đưa ra tuyên bố giảm quấy khóc, đau bụng hay khó chịu đường ruột [4]. Có tới 13/22 sản phẩm đưa ra các công bố này dù Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) không hề đánh giá dựa trên bằng chứng lâm sàng [4]. Nghiên cứu chỉ ra không đủ bằng chứng chứng minh việc giảm lactose hay bổ sung men vi sinh, đạm đậu nành mang lại lợi ích cho tình trạng đầy hơi, đau bụng của trẻ, nhưng các nhãn này vẫn khiến phụ huynh lầm tưởng và mua sản phẩm [4].
Thứ tư, nghiên cứu rà soát kéo dài từ năm 1996 đến 2020 tại Australia về thực phẩm đóng gói cho trẻ tập đi cho thấy số lượng công bố trên mỗi bao bì luôn ở mức cao (trung bình 5 công bố ở bữa ăn chính và 8 công bố ở đồ ăn vặt) [5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các công bố này làm tăng nhận thức tích cực của người tiêu dùng, khiến thực phẩm kém lành mạnh trở nên lành mạnh hơn trong mắt người mua [5]. Dù đa phần các sản phẩm thuộc nhóm thực phẩm tùy ý hoặc siêu chế biến, quy định của Australia vẫn cho phép in nhãn dinh dưỡng bất chấp hàm lượng muối, đường cao hay mức độ chế biến sâu của sản phẩm [5].
Thứ năm, đánh giá khoa học của EFSA năm 2019 về chế phẩm Nutrimune và khả năng bảo vệ hệ miễn dịch chống mầm bệnh tại đường tiêu hóa và hô hấp trên người là minh chứng điển hình cho sự thiếu hụt bằng chứng [6]. Mặc dù hồ sơ có một nghiên cứu can thiệp trên người và một thử nghiệm trên động vật cho thấy kết quả khả quan, Hội đồng EFSA vẫn kết luận bằng chứng không đủ để thiết lập mối quan hệ nhân quả vì kết quả chưa từng được lặp lại độc lập và thiếu cơ chế sinh học hợp lý trên cơ thể người [6].
Hiệu ứng hào quang: Chiêu bài biến thực phẩm xấu thành "bổ dưỡng"
Chiêu bài phổ biến nhất hiện nay là tận dụng "hiệu ứng hào quang" (health halo) từ một vài vi chất để che đậy bản chất dinh dưỡng nghèo nàn của sản phẩm. Các nhà sản xuất có thể chỉ tốn một chi phí rất nhỏ để bổ sung vài miligam vitamin C hoặc kẽm vào một chai nước ngọt có ga, bánh quy kem hoặc nước ép trái cây đóng hộp chứa lượng đường cực cao.
Sau đó, dòng chữ "Tăng cường miễn dịch" được in nổi bật ngay mặt trước bao bì. Người tiêu dùng khi nhìn vào nhãn này thường tập trung toàn bộ sự chú ý vào lợi ích đề kháng được quảng bá, mà bỏ qua thực tế rằng sản phẩm đang chứa nhiều calo rỗng, đường tinh luyện và hương liệu nhân tạo [5]. Việc tiêu thụ thường xuyên các thực phẩm siêu chế biến này không những không bảo vệ cơ thể khỏi mầm bệnh mà còn gia tăng gánh nặng chuyển hóa lâu dài.
Những hiểu lầm phổ biến của người tiêu dùng
Rất nhiều người nhầm tưởng rằng một sản phẩm được bày bán công khai với nhãn "hỗ trợ miễn dịch" thì chắc chắn đã qua kiểm chứng lâm sàng nghiêm ngặt về khả năng chống nhiễm trùng. Trên thực tế, tại nhiều quốc gia, các cơ quan chức năng chỉ rà soát xem hàm lượng vi chất có đạt mức tối thiểu để công bố dinh dưỡng hay không, chứ không yêu cầu thử nghiệm lâm sàng chứng minh sản phẩm đó ngăn được cảm cúm hay viêm họng [3, 5].
Một hiểu lầm tai hại khác là quan niệm "càng nạp nhiều vi chất thì miễn dịch càng mạnh". Hệ miễn dịch là một mạng lưới phức tạp gồm nhiều cơ quan, tế bào và phản ứng hóa học phối hợp nhịp nhàng, không phải một chiếc công tắc chỉ cần gạt lên bằng cách uống thêm vitamin. Việc nạp quá nhiều một số loại vi chất đơn lẻ trong thời gian dài thậm chí có thể gây mất cân bằng khoáng chất hoặc dẫn đến các phản ứng bất lợi cho cơ thể.
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Phụ huynh có con nhỏ là nhóm đối tượng dễ bị tác động nhất bởi các nhãn quảng cáo sức khỏe [3, 5]. Tâm lý lo lắng khi con hay ốm vặt, biếng ăn dễ khiến cha mẹ tin vào các loại thực phẩm đóng gói bổ sung vi chất, từ đó vô tình cho trẻ tiêu thụ quá nhiều sản phẩm nhiều đường hoặc siêu chế biến [5].
Những người mắc các bệnh mạn tính không lây nhiễm như đái tháo đường, tim mạch, tăng huyết áp cũng cần hết sức cảnh giác. Việc chọn đồ uống "tăng đề kháng" nhưng chứa lượng đường fructose cao có thể làm rối loạn đường huyết và huyết áp nhanh chóng. Nhóm người có bệnh nền hoặc đang sử dụng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng các loại thực phẩm bổ sung tăng cường miễn dịch chuyên biệt.
Lựa chọn thông thái trong đời sống hằng ngày
Thay vì trông chờ vào những tuyên bố hoa mỹ trên nhãn thực phẩm chế biến sẵn, người tiêu dùng nên tập thói quen lật mặt sau của sản phẩm để đọc kỹ bảng thành phần và thông tin dinh dưỡng. Hãy kiểm tra xem lượng đường, muối và chất béo bão hòa có ở mức cao hay không, thay vì chỉ tin vào dòng chữ tiếp thị ở mặt trước [5].
Hệ miễn dịch khỏe mạnh chỉ có thể được xây dựng vững chắc từ một lối sống cân bằng: ưu tiên thực phẩm tươi sống, ăn đủ đạm, bổ sung đa dạng rau củ quả theo mùa, ngủ đủ giấc và duy trì vận động thể chất thường xuyên. Thực phẩm đóng gói bổ sung vi chất chỉ mang tính tiện lợi nhất thời và không bao giờ có thể thay thế được chế độ dinh dưỡng tự nhiên hoàn chỉnh.
