Nhiều người gặp tình trạng mắt cay xè, cộm rát và mờ nhòe do ngồi máy tính kéo dài hoặc tiếp xúc máy lạnh thường xuyên. Gần đây, trào lưu truyền tai nhau sử dụng dầu thầu dầu tự ép thủ công hoặc mua chai đóng sẵn dùng dưỡng da để nhỏ trực tiếp vào mắt nhằm giảm khô đang lan rộng trên mạng xã hội.

Hành động nhỏ trực tiếp dầu thầu dầu tự ép thô vào mắt tiềm ẩn nguy cơ nhiễm trùng và kích ứng bề mặt nhãn cầu cực kỳ nghiêm trọng. Các bằng chứng y khoa hiện tại chỉ công nhận việc sử dụng dầu thầu dầu khi đã được bào chế theo tiêu chuẩn nhãn khoa vô trùng, đồng hóa với nồng độ thấp và kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt [1], [2].

Nguy cơ nhiễm trùng và tổn hại nhãn cầu từ dầu tự ép

Mắt là cơ quan vô cùng nhạy cảm và đòi hỏi môi trường hoàn toàn vô trùng. Dầu thầu dầu tự ép thủ công tại nhà hoặc các loại dầu thương mại đóng chai dùng massage ngoài da không được sản xuất theo quy trình dược phẩm nhãn khoa. Các sản phẩm này tiềm ẩn vi khuẩn, nấm mốc và bụi bẩn li ti, khi nhỏ trực tiếp vào mắt rất dễ gây viêm loét giác mạc và nhiễm trùng nội nhãn.

Bên cạnh nguy cơ nhiễm trùng, độ nhớt cao của dầu tự nhiên nguyên chất chưa qua nhũ hóa sẽ cản trở quá trình trao đổi oxy của biểu mô giác mạc. Khi tắc nghẽn xảy ra, các vi khuẩn hội sinh có thể tăng sinh, tạo ra enzyme phân giải lipid và phóng thích độc tố làm mắt viêm nhiễm trầm trọng hơn [3]. Ngoài ra, việc bôi dầu thô không đồng hóa còn gây nhìn mờ kéo dài và bít tắc thêm các lỗ tuyến bờ mi [1], [2].

Cơ chế của dầu thầu dầu trong điều trị khô mắt do bay hơi

Phim nước mắt bao phủ bề mặt nhãn cầu bình thường gồm lớp nhầy, lớp nước và ngoài cùng là lớp mỡ (lipid) [4]. Lớp mỡ do các tuyến meibomian ở bờ mi tiết ra đóng vai trò giữ nước, ngăn cản sự bốc hơi nước mắt quá nhanh [5]. Khi tuyến này bị tắc hoặc rối loạn chức năng (MGD), màng phim nước mắt mất ổn định, dẫn đến khô mắt do bốc hơi quá mức [6], [5], [3].

Dầu thầu dầu chiết xuất từ cây Ricinus communis, có thành phần chính là axit ricinoleic với cấu trúc phân tử lưỡng cực [7]. Nhờ đặc tính này, nó hỗ trợ bổ sung màng lipid sinh lý, tăng cường khả năng trải đều của lớp mỡ và giảm thiểu quá trình bốc hơi nước mắt [7]. Đồng thời, các hợp chất này có tác dụng bôi trơn, kháng viêm và kéo dài thời gian lưu giữ màng ẩm trên nhãn cầu [1], [7].

Y học bào chế dầu thầu dầu như thế nào?

Thuốc nhỏ mắt y khoa hoàn toàn khác biệt với các chai dầu thầu dầu nguyên chất mua trên thị trường. Trong phòng thí nghiệm nhãn khoa, dầu thầu dầu chỉ chiếm một tỷ lệ rất nhỏ và bắt buộc phải kết hợp với chất diện hoạt để tạo thành dạng nhũ dịch đồng hóa [1], [2].

Chẳng hạn, một số công thức sử dụng hệ nhũ dịch chứa dầu thầu dầu kết hợp 1% glycerin và 1% polysorbate 80 để phân tán đều các giọt dầu siêu nhỏ vào pha nước [2]. Thuốc nhỏ mắt chuyên dụng trải qua khâu lọc vô trùng, cân bằng độ pH, áp suất thẩm thấu tương thích sinh học nhằm hạn chế kích ứng và tránh lắng đọng cặn bẩn [2], [6].

Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về hiệu quả thực tế?

Nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng mù đôi, chéo, đối chứng giả dược năm 2002 đánh giá dạng thuốc nhỏ mắt nhũ dịch đồng hóa chứa 2% dầu thầu dầu và 5% polyoxyethylene castor oil trên 40 mắt của 20 bệnh nhân rối loạn chức năng tuyến meibomian không viêm [1]. Bệnh nhân được chỉ định nhỏ 6 lần mỗi ngày trong hai đợt, mỗi đợt kéo dài 2 tuần [1]. Kết quả cho thấy nhóm dùng thuốc nhỏ mắt chứa dầu thầu dầu cải thiện đáng kể điểm triệu chứng, độ giao thoa phim nước mắt, khả năng chống bay hơi, điểm nhuộm rose bengal, thời gian vỡ phim nước mắt (BUT) và giảm tắc nghẽn lỗ tuyến so với giả dược, không ghi nhận biến chứng nguy hiểm nào [1].

Một đánh giá tổng quan công bố năm 2017 nhắc lại việc sử dụng nhũ dịch dầu thầu dầu 6 lần mỗi ngày trong 2 tuần cải thiện rõ rệt các chỉ số bề mặt nhãn cầu và được dung nạp tốt [2]. Bên cạnh đó, nghiên cứu so sánh dùng sản phẩm chứa dầu thầu dầu kết hợp 1% glycerin và 1% polysorbate 80 với sản phẩm chứa dầu khoáng (1% dầu khoáng nhẹ và 4,5% dầu khoáng) ghi nhận cả hai đều làm tăng độ dày lớp lipid, dù nhóm dầu khoáng đạt mức cải thiện độ dày cao hơn [2]. Tác dụng phụ phổ biến nhất được ghi nhận ở các dạng nhũ dịch anion này chỉ là cảm giác mờ mắt thoáng qua [2].

Một nghiên cứu ngẫu nhiên đơn trung tâm năm 2015 trên 26 bệnh nhân khô mắt thiếu hụt lipid (trung bình 41,7 tuổi, chia đều 13 người mỗi nhóm) so sánh liệu pháp phối hợp (gồm thuốc nhỏ mắt nhũ dịch lipid, vệ sinh bờ mi và bổ sung omega-3) với chườm ấm 8 phút mỗi ngày trong 3 tháng [8]. Kết quả cho thấy số tuyến meibomian tiết dịch lỏng chức năng ở nhóm phối hợp tăng từ 3,5 lên 9,3 tuyến, vượt trội hơn hẳn so với mức 4,7 tuyến ở nhóm chườm ấm [8].

Những hiểu lầm tai hại cần xóa bỏ

Nhiều người lầm tưởng rằng dầu tự nhiên tự ép là "lành tính" và tốt hơn hóa dược đóng chai. Thực tế, mắt không thể tự đào thải hay lọc sạch các tạp chất vi mô chứa trong dầu thô chưa nhũ hóa.

Một hiểu lầm khác là bôi dầu càng đặc thì giữ ẩm mắt càng lâu. Dầu thầu dầu nguyên chất có độ kết dính rất lớn, khi nhỏ vào mắt sẽ làm nhòe tầm nhìn nghiêm trọng, gây bí tắc lỗ chân lông bờ mi và tạo môi trường yếm khí thúc đẩy vi khuẩn sinh độc tố gây tổn thương giác mạc [3].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

  • Người đang bị viêm loét giác mạc, viêm kết mạc nhiễm trùng cấp tính tuyệt đối không tự ý nhỏ bất kỳ loại dầu nào vào mắt.
  • Những người vừa trải qua phẫu thuật mắt (như mổ cận, phẫu thuật cườm) hoặc có vết thương hở bề mặt nhãn cầu.
  • Người đeo kính áp tròng cần thận trọng vì các chất dầu có thể bám dính làm hỏng kính và tăng nguy cơ kích ứng mắt.
  • Người có cơ địa dị ứng, chàm mi mắt cần có sự tư vấn của bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ dạng nhũ dịch nào.

Giải pháp an toàn chăm sóc mắt khô tại nhà

Thay vì áp dụng các mẹo dân gian chưa được kiểm chứng, người bị khô mắt có thể áp dụng các biện pháp khoa học:

  • Sử dụng nước mắt nhân tạo dạng nhũ dịch lipid chuyên dụng được bác sĩ nhãn khoa kê đơn hoặc mua tại các nhà thuốc đạt chuẩn [2], [6].
  • Vệ sinh bờ mi sạch sẽ hàng ngày bằng gạc chuyên dụng để làm thông thoáng các lỗ tuyến tiết dầu [8].
  • Duy trì thói quen chườm ấm mắt từ 5-10 phút mỗi ngày giúp làm mềm và giải phóng dịch tiết meibum bị ứ đọng [8].
  • Bổ sung dinh dưỡng giàu omega-3 để hỗ trợ cải thiện chất lượng màng nước mắt từ bên trong [8].

Việc bảo vệ đôi mắt đòi hỏi sự hiểu biết khoa học và cẩn trọng tuyệt đối trước các trào lưu tự chế tại nhà. Hãy thăm khám chuyên khoa mắt khi có biểu hiện cộm rát kéo dài để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân và dùng đúng loại thuốc nhỏ mắt vô trùng phù hợp.