Nhiều người truyền tai nhau mẹo nhỏ vài giọt dầu thầu dầu vào rốn trước khi đi ngủ để chữa dứt điểm chứng đầy hơi, khó tiêu và tìm lại giấc ngủ ngon. Trào lưu này xuất hiện rầm rộ trên các nền tảng mạng xã hội với những lời quảng cáo biến rốn thành "huyệt đạo vạn năng" có thể đưa dưỡng chất đi khắp lục phủ ngũ tạng.
Tuy nhiên, dưới góc độ giải phẫu học và y học thực chứng, rốn của người trưởng thành hoàn toàn không có khả năng hấp thu dầu thầu dầu để đưa vào các cơ quan tiêu hóa hay tác động lên hệ thần kinh trung ương. Mẹo dân gian này không chỉ thiếu cơ sở khoa học mà còn tiềm ẩn nguy cơ viêm nhiễm nếu thực hiện sai cách.
Trào lưu nhỏ dầu vào rốn và những lời đồn thổi trên mạng xã hội
Trong thời gian gần đây, phương pháp đặt gạc hoặc nhỏ trực tiếp dầu thầu dầu vào lỗ rốn được chia sẻ rộng rãi như một liệu pháp giải độc kỳ diệu. Những người ủng hộ phương pháp này cho rằng rốn kết nối trực tiếp với các tĩnh mạch và cơ quan nội tạng bên trong ổ bụng. Họ khẳng định chỉ cần vài giọt dầu trước khi ngủ, tình trạng chướng bụng, táo bón kinh niên sẽ biến mất và người bệnh sẽ ngủ sâu giấc hơn.
Dầu thầu dầu là loại dầu thực vật được chiết xuất từ hạt của cây thầu dầu (Ricinus communis), vốn thường được sử dụng làm chất nhuận tràng trong y học và chất bôi trơn công nghiệp [1]. Tuy nhiên, việc gán ghép cho loại dầu này khả năng "thấm hút qua rốn để chữa bệnh nội tạng" là sự hiểu lầm nghiêm trọng về mặt sinh học.
Thực tế, cảm giác nhẹ nhõm mà một số người trải nghiệm sau khi thực hiện mẹo này phần lớn xuất phát từ các thao tác xoa bóp vùng bụng kèm theo, hoặc đơn thuần là hiệu ứng tâm lý giả dược chứ không đến từ đường dẫn truyền qua rốn.
Giải phẫu học vùng rốn: Vì sao rốn không thể là "cửa ngõ" vào nội tạng?
Để hiểu vì sao dầu thầu dầu không thể đi vào cơ quan tiêu hóa từ rốn, cần nhìn nhận chính xác cấu trúc giải phẫu của bộ phận này ở người trưởng thành. Trong thời kỳ phôi thai, rốn là nơi dây rốn gắn vào để vận chuyển oxy và chất dinh dưỡng từ nhau thai của người mẹ sang thai nhi thông qua tĩnh mạch rốn và động mạch rốn.
Sau khi sinh, dây rốn bị cắt bỏ và phần gốc rốn tự rụng đi, để lại một vết sẹo xơ co rút trên thành bụng trước. Các mạch máu rốn trước kia sẽ trải qua quá trình thoái hóa sinh lý hoàn toàn. Cụ thể, tĩnh mạch rốn xơ hóa biến thành dây chằng tròn của gan, còn các động mạch rốn xơ hóa thành các dây chằng rốn trong.
Đáy rốn của người trưởng thành bản chất là một khối mô liên kết xơ dày đặc, không còn bất kỳ lòng mạch nào thông thương với hệ tuần hoàn hay xoang phúc mạc. Bên dưới lớp mô sẹo xơ này là thành bụng đóng kín, ngăn cách hoàn toàn thế giới bên ngoài với khoang ổ bụng chứa dạ dày, ruột và gan. Rốn hoàn toàn không có ống dẫn hay bất kỳ "lỗ hổng" nào thông vào ruột non, đại tràng hay dạ dày.
Hơn nữa, bao phủ bề mặt rốn là lớp biểu bì sừng hóa dày dặn của da. Dầu thầu dầu chứa các phân tử chất béo (chủ yếu là chất béo trung tính) có trọng lượng phân tử lớn, không thể tự khuếch tán qua lớp mô xơ và thành bụng cơ bắp để thấm sâu vào bên trong các tạng tiêu hóa.
Cơ chế tác động thực sự của dầu thầu dầu: Chỉ phát huy khi uống vào ruột
Khác với quan niệm bôi ngoài da, tác dụng nhuận tràng của dầu thầu dầu chỉ xảy ra khi được đưa trực tiếp vào ống tiêu hóa qua đường miệng. Trong y học, dầu thầu dầu được biết đến là một chất nhuận tràng kích thích rất mạnh [2].
Khi uống vào cơ thể, dầu thầu dầu không hoạt động ngay lập tức mà cần được thủy phân tại đoạn trên của ruột non nhờ các enzym lipase của dịch tụy [2]. Quá trình thủy phân này giải phóng ra hoạt chất chính là axit ricinoleic [3], [2]. Axit ricinoleic gây kích ứng và viêm nhẹ lớp niêm mạc ruột non, dẫn tới việc giải phóng các prostaglandin nội sinh [3].
Các prostaglandin này kích thích sự bài tiết dịch bằng cách ức chế quá trình tái hấp thu ion natri clorid và nước trong lòng ruột non [3]. Axit ricinoleic cũng làm giảm hoạt tính của enzym Na+, K+-ATPase ở ruột non và đại tràng, đồng thời làm tăng nhu động co bóp cơ trơn tiêu hóa để đẩy phân ra ngoài [2].
Một nghiên cứu thực nghiệm năm 1975 trên quai ruột hồi của chuột đồng đã chứng minh natri ricinoleate ở nồng độ 2,0 mM làm giảm vận chuyển nước ròng tới 48% [4]. Cùng nghiên cứu này khi theo dõi áp lực cơ trơn ở chó nhận thấy các chất tẩy xổ làm giảm tần số co bóp tại đoạn hồi tràng và giảm lực co bóp tại hang vị [4].
Như vậy, toàn bộ chuỗi phản ứng sinh hóa và cơ học của dầu thầu dầu đòi hỏi sự có mặt của dịch tiêu hóa và tiếp xúc trực tiếp trên bề mặt niêm mạc ruột. Việc nhỏ dầu vào sẹo rốn bên ngoài da hoàn toàn bỏ qua mọi điều kiện sinh hóa này, khiến dầu thầu dầu trở nên vô tác dụng đối với hệ tiêu hóa.
Bằng chứng khoa học: Tác động của massage và nguy cơ từ thầu dầu
Nhiều người lầm tưởng hiệu quả giảm đầy hơi khi áp dụng mẹo nhỏ dầu là nhờ tinh chất dầu thấm vào trong, nhưng khoa học chỉ ra nguyên nhân nằm ở động tác xoa bóp. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên năm 2021 tiến hành trên bệnh nhân ung thư đang hóa trị đã đánh giá hiệu quả của massage bụng [5].
Nghiên cứu năm 2021 chỉ ra rằng các động tác massage bụng giúp làm tăng chuyển động của ruột và làm thay đổi áp lực bên trong ổ bụng [5]. Việc nén ép lên thành bụng kích thích trực tiếp các thụ thể áp lực ở ruột, thông qua phản xạ thần kinh tự chủ để khởi phát các cơn co thắt tống hơi, từ đó làm giảm cảm giác buồn nôn, nôn mửa và táo bón [5]. Khi kết hợp dầu xoa bóp với áp lực nhịp nhàng, các tinh dầu có thể thẩm thấu dần qua hàng rào da trong khoảng 10 đến 40 phút để tạo ra hiệu ứng làm dịu tại chỗ [5].
Tuy nhiên, các tác giả của nghiên cứu năm 2021 cũng chỉ ra nhiều hạn chế: việc bệnh nhân sử dụng đồng thời các thuốc ảnh hưởng đến nhu động ruột là yếu tố gây nhiễu, cỡ mẫu thu thập chỉ giới hạn tại một thành phố duy nhất, và nghiên cứu dùng cân nặng thay vì đo vòng bụng để đánh giá tình trạng chướng bụng [5].
Ở chiều ngược lại, các nghiên cứu thực nghiệm cảnh báo việc tự ý hấp thu dầu thầu dầu hoặc sử dụng sai đường có thể mang lại hệ lụy. Nghiên cứu năm 2022 trên chuột cống cho thấy việc dùng dầu thầu dầu qua đường tiêu hóa làm trầm trọng thêm diện tích loét ở dạ dày và ruột non, đồng thời làm suy giảm thể tích lớp chất nhầy bảo vệ niêm mạc [6]. Tổn thương tiêu hóa do thầu dầu đặc trưng bởi hiện tượng phù nề, biến đổi tế bào biểu mô và thâm nhiễm bạch cầu [6].
Ngoài ra, cây thầu dầu còn chứa độc chất tự nhiên cực mạnh. Nghiên cứu tổng quan năm 2020 ghi nhận trong phần thịt của hạt thầu dầu có chứa 1% đến 5% protein độc ricin [1]. Y văn thế giới từ cuối những năm 1800 đến nay đã ghi nhận hơn 1000 trường hợp ngộ độc ricin do vô tình hoặc cố ý nuốt hạt thầu dầu [1]. Độc tố ricin gây toan chuyển hóa, đau bụng lan tỏa và đe dọa trực tiếp tính mạng nếu không được cấp cứu kịp thời [1].
Hiểu lầm thường gặp về "hút độc qua rốn" và cải thiện mất ngủ
Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là rốn có thể "thải độc" hoặc hấp thụ các tinh chất để điều hòa giấc ngủ. Về mặt sinh lý thần kinh, giấc ngủ chịu sự chi phối của các chất dẫn truyền thần kinh trong não bộ và nhịp sinh học tự nhiên, hoàn toàn không có mối liên hệ giải phẫu trực tiếp nào giữa mô sẹo rốn và các trung tâm điều hòa giấc ngủ ở trục não - ruột.
Nếu một người cảm thấy dễ ngủ hơn sau khi nhỏ dầu vào rốn, điều này thường là kết quả của việc họ nằm yên thư giãn, tạm rời xa điện thoại di động và thực hiện các động tác hít thở sâu hoặc xoa ấm vùng bụng. Nhiệt lượng sinh ra khi xoa bóp và trạng thái nghỉ ngơi kích hoạt hệ thần kinh đối giao cảm, mang lại cảm giác dễ chịu tạm thời, chứ không phải do dầu thầu dầu ngấm vào máu hay ruột.
Bên cạnh đó, niềm tin rằng rốn là vùng da mỏng nhất nên dễ hấp thu chất béo cũng không chính xác. Đáy rốn tích tụ nhiều tế bào sừng chết, tuyến bã nhờn và vi khuẩn. Cấu trúc lồi lõm tự nhiên của rốn khiến khu vực này trở thành nơi tích tụ bụi bẩn lý tưởng, chứ không phải là màng thẩm thấu vi diệu như nhiều người tưởng tượng.
Những ai cần đặc biệt thận trọng với trào lưu này?
Mặc dù việc bôi ngoài da ít gây ngộ độc toàn thân hơn đường uống, trào lưu nhỏ dầu vào rốn vẫn tiềm ẩn rủi ro cho một số nhóm đối tượng:
Người có cơ địa nhạy cảm hoặc dễ viêm da tiếp xúc không nên nhỏ dầu thầu dầu nguyên chất vào rốn. Dầu thầu dầu có độ bết dính rất cao, khi đọng lại trong hốc rốn ẩm ướt kết hợp với bụi bẩn và tế bào chết sẽ tạo môi trường lý tưởng cho vi khuẩn và nấm phát triển, dẫn đến viêm loét rốn, chảy dịch mủ có mùi hôi.
Phụ nữ đang mang thai tuyệt đối không tự ý áp dụng mẹo này hay xoa bóp mạnh vùng bụng quanh rốn. Tác động cơ học và các kích thích nhu động ruột mạnh có thể gây nguy cơ co bóp tử cung bất lợi.
Bệnh nhân mắc các bệnh lý đường tiêu hóa cấp tính như viêm ruột thừa, viêm túi mật hoặc tắc ruột không được dùng mẹo nhỏ dầu để chữa đầy hơi, vì điều này có thể làm trì hoãn thời gian vàng cấp cứu ngoại khoa.
Người đang dùng các thuốc điều chỉnh nhu động tiêu hóa hoặc người có tiền sử loét dạ dày - tá tràng nghiêm trọng cần thận trọng trước bất kỳ sản phẩm nào liên quan đến thầu dầu [5], [6].
Giải pháp khoa học để cải thiện đầy hơi và khó ngủ
Thay vì tin vào các phương pháp chưa được kiểm chứng, người bệnh có thể áp dụng các biện pháp khoa học đã được chứng minh hiệu quả:
Đối với chứng đầy hơi, chướng bụng: Có thể áp dụng kỹ thuật xoa bóp bụng nhẹ nhàng theo chiều kim đồng hồ quanh rốn trong 10-15 phút. Động tác cơ học này giúp kích thích các thụ thể áp lực ở ruột, hỗ trợ đẩy các bóng khí ứ đọng di chuyển xuống trực tràng một cách tự nhiên [5]. Hạn chế ăn các thực phẩm sinh nhiều hơi, nhai kỹ khi ăn và duy trì thói quen đi bộ nhẹ nhàng sau bữa ăn.
Đối với tình trạng mất ngủ: Thiết lập vệ sinh giấc ngủ bằng cách giữ phòng ngủ tối và mát mẻ, tránh tiếp xúc với ánh sáng xanh từ thiết bị điện tử ít nhất 1 giờ trước khi ngủ. Có thể tắm nước ấm hoặc ngâm chân nước ấm để hỗ trợ giãn mạch ngoại vi, giúp cơ thể dễ dàng đi vào giấc ngủ hơn.
Nếu tình trạng chướng bụng kèm theo đau quặn, sụt cân không rõ nguyên nhân, hoặc mất ngủ kéo dài trên 2 tuần, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được bác sĩ chuyên khoa thăm khám và điều trị kịp thời.
Nhỏ dầu thầu dầu vào rốn không thể chữa được đầy hơi hay mất ngủ do rốn người trưởng thành đã đóng kín hoàn toàn về mặt giải phẫu. Người dân nên thận trọng trước các trào lưu chăm sóc sức khỏe lan truyền trên mạng, tránh áp dụng bừa bãi gây tổn thương cho cơ thể. Khi gặp các vấn đề tiêu hóa hoặc giấc ngủ kéo dài, việc thăm khám bác sĩ luôn là giải pháp an toàn và khoa học nhất.