Táo bón kéo dài gây khó chịu, nặng bụng và mệt mỏi trong sinh hoạt hàng ngày. Nhiều gia đình truyền tai nhau mẹo uống nước ép mận khô để đi tiêu dễ hơn mà không cần dùng thuốc. Liệu thức uống tự nhiên này có thực sự hiệu quả hay chỉ là lời đồn thổi?
Câu trả lời ngắn gọn là có. Các thử nghiệm lâm sàng cho thấy nước ép mận khô và quả mận khô giúp làm mềm phân, giảm tình trạng phân cứng vón cục và giảm cảm giác phải rặn nhiều khi đi tiêu ở người bị táo bón mạn tính [1], [2]. Tác dụng này đến từ sự kết hợp tự nhiên giữa đường sorbitol, chất xơ hòa tan pectin và hợp chất thực vật polyphenol có sẵn trong quả mận [1].
Cơ chế giúp mận khô đẩy lùi táo bón
Mận khô và nước ép mận khô không hoạt động như thuốc xổ kích thích gây co thắt ruột dữ dội. Thay vào đó, hiệu quả làm mềm phân đến từ cơ chế thẩm thấu và giữ nước tự nhiên trong lòng ruột [3], [1], [4].
Thành phần chủ chốt đầu tiên là sorbitol, một dạng carbohydrate hấp thu chậm hoặc không hấp thu hết ở ruột non [3], [1]. Trong y học, các chất nhuận tràng thẩm thấu là những tác nhân có áp suất thẩm thấu cao, giúp kéo nước tiết vào trong lòng ruột, từ đó cải thiện độ mềm của phân và giúp phân di chuyển dễ dàng hơn [4]. Sorbitol tự nhiên dồi dào trong nước ép mận khô đóng vai trò tương tự một chất nhuận tràng thẩm thấu nhẹ nhàng [1], [4].
Thành phần quan trọng thứ hai là chất xơ, đặc biệt là chất xơ hòa tan pectin [1]. Chất xơ có khả năng giữ nước ngay trong cấu trúc của nó và tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn đường ruột phát triển [3]. Quá trình này giúp làm mềm phân bằng cách tăng trọng lượng và kích thước khối phân [3]. Ngoài ra, trong nước ép mận khô còn có polyphenol, một nhóm hợp chất thực vật phối hợp cùng sorbitol và pectin giúp cải thiện triệu chứng táo bón hiệu quả hơn [1].
Nghiên cứu trên người lớn bị táo bón mạn tính nói gì?
Hiệu quả của nước ép mận khô và quả mận khô nguyên trái đã được kiểm chứng qua nhiều nghiên cứu lâm sàng khác nhau trên người trưởng thành.
Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược công bố năm 2022 đã đánh giá trực tiếp hiệu quả của nước ép mận khô trên những người Nhật Bản bị táo bón mạn tính [1]. Loại nước ép dùng trong nghiên cứu giàu sorbitol, chất xơ pectin và polyphenol [1]. Kết quả cho thấy việc uống nước ép mận khô làm giảm đáng kể tình trạng phân cứng và vón cục, đồng thời làm tăng tỷ lệ phân có khuôn bình thường [1]. Đáng chú ý, thức uống này không làm tăng tình trạng phân lỏng hay tiêu chảy, không gây đầy hơi hay mót rặn khẩn cấp, và không gây bất thường nào về xét nghiệm chức năng gan hay thận [1]. Điểm hạn chế của nghiên cứu này là nhóm tác giả không chấm điểm cụ thể mức độ xuất hiện triệu chứng chướng bụng, dù không có người tham gia nào phàn nàn về vấn đề này trong suốt thời gian theo dõi [1].
Năm 2021, một thử nghiệm so sánh hiệu quả có phân nhóm ngẫu nhiên một phần được thực hiện tại một trung tâm y tế ở Mỹ trên 79 người lớn bị táo bón mạn tính, với độ tuổi trung bình là 42,7, trong đó 87% là nữ giới và 77% là người da trắng [2]. Những người tham gia có số lần đi tiêu tự nhiên hoàn toàn từ 3 lần trở xuống mỗi tuần [2]. Họ được chia dùng 1 trong 3 phương pháp tự nhiên trong 4 tuần: ăn 2 quả kiwi xanh mỗi ngày, ăn 100 g mận khô mỗi ngày, hoặc dùng 12 g chất xơ vỏ hạt mã đề (psyllium) mỗi ngày [2]. Trong số 75 người có dữ liệu hoàn chỉnh, có 29 người dùng kiwi, 24 người dùng mận khô và 22 người dùng vỏ hạt mã đề [2]. Kết quả ở tuần thứ 3 và thứ 4 cho thấy cả 3 phương pháp đều làm tăng đáng kể tần suất đi tiêu hàng tuần và giảm tình trạng phải rặn nhiều [2]. Riêng nhóm ăn mận khô và kiwi cải thiện rõ rệt độ mềm của phân [2]. Tuy nhiên, tỷ lệ người không hài lòng ở nhóm dùng kiwi thấp hơn so với nhóm dùng mận khô hoặc vỏ hạt mã đề [2].
Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2023 đã tổng hợp 23 nghiên cứu (gồm 17 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên và 6 thử nghiệm không đối chứng) với tổng cộng 1.714 người lớn bị táo bón mạn tính [5]. Trong đó có 2 nghiên cứu về quả mận khô và 1 nghiên cứu về nước ép mận khô [5]. Phân tích cho thấy nhóm trái cây nói chung giúp tăng tần suất đi tiêu nhiều hơn so với vỏ hạt mã đề trung bình 0,36 lần mỗi tuần [5]. Khi xét riêng từng loại, quả mận khô cho hiệu quả tương đương với chất xơ vỏ hạt mã đề về tần suất đi tiêu [5]. Dù vậy, các nhà khoa học nhận định số lượng bằng chứng về thực phẩm và đồ uống trị táo bón vẫn còn ít, cần thêm nhiều thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên trong tương lai [5].
Bằng chứng riêng về hoạt chất sorbitol ở người cao tuổi
Để hiểu rõ hơn sức mạnh của sorbitol có trong mận, có thể nhìn vào các nghiên cứu so sánh trực tiếp hoạt chất này với thuốc nhuận tràng kê đơn ở người lớn tuổi.
Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, bắt chéo công bố năm 1990 đã theo dõi 30 nam giới cao tuổi (từ 65 đến 86 tuổi) bị táo bón mạn tính [6]. Những người này lần lượt dùng dung dịch sorbitol 70% (liều từ 0 đến 60 mL mỗi ngày) và thuốc nhuận tràng lactulose trong 4 tuần, cách nhau bởi 2 tuần nghỉ thuốc [6]. Kết quả cho thấy số lần đi tiêu trung bình mỗi tuần ở nhóm dùng sorbitol là 6,71 lần, tương đương với mức 7,02 lần ở nhóm dùng lactulose [6]. Số ngày có đi tiêu trong tuần cũng rất sát nhau, đạt 5,23 ngày với sorbitol và 5,31 ngày với lactulose [6].
Về cảm nhận chủ quan, 11 bệnh nhân thích dùng sorbitol, 12 người thích lactulose và 7 người không phân biệt bên nào hơn [6]. Các triệu chứng phụ như chướng bụng, đau quặn bụng hay xì hơi nhiều giữa hai giai đoạn điều trị là tương tự nhau [6]. Thậm chí, nhóm dùng lactulose còn bị buồn nôn nhiều hơn có ý nghĩa thống kê so với khi dùng sorbitol [6]. Một tài liệu tổng quan năm 2015 về táo bón ở người cao tuổi cũng khẳng định sorbitol có hiệu quả cải thiện táo bón ngang với lactulose nhưng chi phí rẻ hơn và khả năng dung nạp tốt hơn [4].
Ứng dụng cho trẻ nhỏ và những giới hạn cần biết
Không chỉ người lớn, nước ép mận khô còn thường được nhắc đến trong chăm sóc trẻ bị táo bón, nhưng bằng chứng khoa học ở nhóm tuổi này có những điểm cần lưu ý kỹ.
Theo một tài liệu năm 2023 tổng hợp về điều trị rối loạn tiêu hóa ở trẻ em, khuyến cáo sử dụng nước ép trái cây và sorbitol để trị táo bón ở trẻ nhũ nhi đã xuất hiện từ hướng dẫn năm 1999 của Hiệp hội Tiêu hóa, Gan mật và Dinh dưỡng Nhi khoa Bắc Mỹ (NASPGHAN) [3]. Hướng dẫn này ghi nhận nước ép trái cây có thể là một phần của việc điều chỉnh chế độ ăn nhằm duy trì đường ruột thông thoáng sau khi đã xử lý tình trạng ứ đọng phân [3]. Dù vậy, chính hướng dẫn năm 1999 cũng chỉ rõ sự thiếu hụt các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng giả dược đánh giá hiệu quả của việc tăng lượng nước uống, bổ sung chất xơ hay dùng carbohydrate không hấp thu ở bệnh nhi [3].
Đến bản hướng dẫn năm 2014 của NASPGHAN, khuyến cáo dùng carbohydrate không hấp thu từ nước ép trái cây cho trẻ nhũ nhi bị táo bón không còn được đề cập, có thể do vẫn thiếu các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên ở trẻ em [3]. Tài liệu lưu ý bằng chứng hiện có chưa đủ mạnh để ủng hộ can thiệp ăn uống này cho táo bón cấp tính [3]. Tuy nhiên, trên thực tế lâm sàng, việc điều chỉnh chế độ ăn bằng trái cây và nước ép trái cây vẫn là chiến lược phổ biến để xử lý táo bón cấp tính ở trẻ, đặc biệt trong giai đoạn chuyển từ ăn lỏng sang ăn đặc [3].
Hiểu lầm thường gặp về nước ép mận khô
Hiểu lầm phổ biến nhất là nghĩ rằng uống càng nhiều nước ép mận khô hay nạp càng nhiều sorbitol thì ruột càng sạch và tốt cho sức khỏe. Thực tế, tiêu thụ quá mức sorbitol có thể dẫn đến tiêu chảy cấp [7].
Một nghiên cứu năm 1985 trên 25 tình nguyện viên khỏe mạnh được thiết kế để tìm ra mô hình gây tiêu chảy phục vụ thử nghiệm thuốc [7]. Kết quả cho thấy khi uống riêng nước ép mận khô hoặc nước dưa cải bắp, hiện tượng đi ngoài phân lỏng xảy ra không đồng nhất giữa những người tham gia [7]. Tuy nhiên, khi uống dung dịch sorbitol 70% với liều 45 mL cách nhau 6 giờ, các tình nguyện viên đều bị tiêu chảy phân nước kéo dài từ 5 đến 6 giờ [7]. Điều này chứng tỏ ở lượng vừa phải trong thực phẩm tự nhiên như nước ép mận, sorbitol giúp làm mềm phân an toàn [1], nhưng nếu lạm dụng liều cao hoạt chất này sẽ gây tiêu chảy mất nước [7].
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng chỉ cần uống nước ép mận là khỏi hẳn táo bón mà không cần thay đổi lối sống. Bản chất của chất xơ trong mận hay thực phẩm là cần giữ nước trong cấu trúc của nó để làm mềm và tăng kích thước khối phân [3]. Nếu cơ thể thiếu nước, chất xơ không thể phát huy tối đa tác dụng nhuận tràng.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù nước ép mận khô được chứng minh là liệu pháp thực phẩm tự nhiên an toàn, không gây hại chức năng gan thận ở người trưởng thành bị táo bón mạn tính [1], một số nhóm đối tượng vẫn cần cẩn trọng.
Thứ nhất là trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Việc cho trẻ uống nước ép trái cây cần tuân thủ đúng độ tuổi và tỷ lệ pha loãng theo hướng dẫn y tế, không tự ý cho trẻ uống quá nhiều thay sữa mẹ hoặc sữa công thức [3].
Thứ hai là những người có hệ tiêu hóa nhạy cảm, dễ bị đầy hơi, chướng bụng hoặc đau quặn bụng. Các nghiên cứu ghi nhận chướng bụng, co thắt bụng và đầy hơi là những triệu chứng có thể gặp phải khi dùng sorbitol hoặc các chế phẩm trị táo bón [1], [6]. Người cao tuổi đang có nhiều bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị mạn tính nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng thường xuyên để loại trừ các nguyên nhân gây táo bón thực thể nghiêm trọng.
Cách áp dụng thực tế trong đời sống
Để tận dụng lợi ích nhuận tràng của mận khô một cách khoa học và an toàn, người dùng có thể áp dụng theo từng độ tuổi dựa trên dữ liệu nghiên cứu.
Đối với người trưởng thành bị táo bón mạn tính, có thể chọn uống nước ép mận khô giàu sorbitol, pectin và polyphenol hàng ngày như một giải pháp thay thế hoặc bổ trợ cho thuốc nhuận tràng [1]. Nếu thích ăn quả nguyên trái để nhận trọn vẹn chất xơ, liều lượng được kiểm chứng trong nghiên cứu là 100 g mận khô mỗi ngày, duy trì trong 4 tuần để cải thiện độ mềm của phân và giảm rặn [2]. Trường hợp không hợp vị mận khô hoặc dễ bị đầy bụng, người bệnh có thể đổi sang ăn 2 quả kiwi xanh mỗi ngày — phương pháp đã được chứng minh giúp cải thiện táo bón tương đương nhưng giảm chướng bụng và mang lại sự hài lòng cao hơn [2]. Ngoài ra, kết hợp uống nước khoáng giàu khoáng chất hoặc ăn bánh mì đen (lúa mạch đen) cũng giúp tăng tần suất đi tiêu hiệu quả [5].
Đối với trẻ nhỏ bị táo bón cấp tính (như khi mới tập ăn dặm), tài liệu y khoa gợi ý với trẻ dưới 4 tháng tuổi có thể dùng 1 đến 2 ounce (khoảng 30 đến 60 mL) hỗn hợp nước ép mận khô pha loãng với nước lọc theo tỷ lệ 1:1 [3]. Với trẻ trên 4 tháng tuổi, có thể dùng từ 2 đến 4 ounce (khoảng 60 đến 120 mL) nước ép mận khô, nước ép lê hoặc nước ép táo [3]. Khi trẻ đã lớn hơn 1 tuổi, cha mẹ nên ưu tiên tăng cường các thực phẩm giàu chất xơ trong khẩu phần ăn hàng ngày để giữ nước làm mềm phân tự nhiên [3].
Nước ép mận khô và quả mận khô là giải pháp hỗ trợ trị táo bón có cơ sở khoa học rõ ràng nhờ bộ ba sorbitol, pectin và polyphenol [1]. Tuy nhiên, đây là biện pháp hỗ trợ qua đường ăn uống, không thay thế hoàn toàn việc thăm khám y tế. Nếu tình trạng táo bón kéo dài kèm theo đau bụng dữ dội, sụt cân hoặc đi ngoài ra máu, người bệnh cần đến gặp bác sĩ để được chẩn đoán và điều trị kịp thời.