Đau nhức khớp gối, cứng khớp mỗi sáng hay tiếng lạo xạo khi bước lên cầu thang là nỗi ám ảnh thường trực của người lớn tuổi. Để tìm kiếm sự dễ chịu, nhiều người truyền tai nhau dùng các bài thuốc dân gian, nổi bật gần đây là nước ép quả nhàu. Nhiều lời quảng cáo khẳng định thứ nước uống có mùi nồng đặc trưng này có thể đẩy lùi viêm khớp, phục hồi sụn khớp nhanh chóng.
Thực tế, các bằng chứng khoa học hiện nay chưa thể khẳng định nước ép quả nhàu chữa khỏi hoàn toàn thoái hóa khớp gối. Dữ liệu thực nghiệm mới chỉ ghi nhận chiết xuất từ lá của cây nhàu có khả năng kháng viêm và bảo vệ mô sụn trong phòng thí nghiệm [1]. Người bệnh không nên kỳ vọng nước ép quả nhàu là giải pháp dứt điểm bệnh khớp gối.
Bệnh thoái hóa khớp gối và áp lực vận động
Thoái hóa khớp gối là một trong những bệnh lý cơ xương khớp phổ biến hàng đầu và là căn nguyên gây đau mạn tính điển hình ở người cao tuổi [2]. Theo ước tính, có tới 10% dân số trên 60 tuổi phải đối mặt với các biểu hiện của căn bệnh thoái hóa này [2]. Khi sụn khớp bị hao mòn theo thời gian, các phản ứng viêm âm thầm diễn ra, biến các vận động cơ bản thành gánh nặng thường nhật [2].
Tình trạng đau khớp gối kéo dài không chỉ ảnh hưởng đến khả năng đi lại mà còn gây suy giảm nghiêm trọng chất lượng sống [2]. Ở nhóm chuột già bị viêm khớp, các cơn đau dữ dội làm suy giảm hoạt động vận động và làm gia tăng mức độ suy nhược cơ thể nhiều hơn so với nhóm trưởng thành [2]. Tại các khớp tổn thương, sự kích hoạt quá mức của các cytokine tiền viêm và chất chỉ thị tế bào thần kinh đệm tạo ra một vòng xoắn bệnh lý kéo dài [2].
Cơ chế sinh học từ cây nhàu
Trong nỗ lực tìm kiếm giải pháp hỗ trợ bảo tồn khớp, các nhà nghiên cứu đã hướng sự chú ý vào các hoạt chất tự nhiên có trong loài cây nhàu (tên khoa học là Morinda citrifolia) [1]. Trái ngược với quả nhàu, lá nhàu được xác định không có độc tính và thường được dùng như một loại rau ăn [1]. Các hoạt chất nổi bật bên trong lá nhàu bao gồm scopoletin thuộc nhóm coumarin và epicatechin thuộc nhóm flavonoid [1].
Cơ chế sinh học cho thấy các hoạt chất scopoletin và epicatechin giúp ngăn chặn việc giải phóng chất glycosaminoglycan và nitric oxide ra khỏi sụn khi có sự hiện diện của yếu tố tiền viêm Interleukin-1beta [1]. Nhờ ức chế quá trình giải phóng nitric oxide, stress oxy hóa và giảm bớt tác động của các protease gây dị hóa mô khớp, chiết xuất này giúp giảm sự thoái hóa của sụn khớp [1]. Đồng thời, các hoạt chất này còn kích thích tổng hợp sụn và cải thiện sức khỏe của các tế bào sụn [1].
Bằng chứng nghiên cứu tiền lâm sàng
Tác dụng bảo vệ sụn của cây nhàu được ghi nhận chi tiết qua một nghiên cứu tiền lâm sàng công bố vào năm 2019 [1]. Nghiên cứu này được tiến hành trên mô nuôi cấy mảnh sụn kết hợp mô hình động vật thí nghiệm, trong đó thoái hóa khớp gối bên phải được kích hoạt bằng phương pháp tiêm monosodium iodoacetate vào khớp gối [1]. Các mẫu thí nghiệm được bổ sung chiết xuất giàu scopoletin và epicatechin từ lá cây nhàu [1].
Sau 28 ngày can thiệp liên tục, chiết xuất lá nhàu đã làm giảm nồng độ huyết thanh và sự biểu hiện mRNA ở mô khớp của các dấu ấn sinh học gây thoái hóa mô sụn bao gồm aggrecanase và collagenase [1]. Không chỉ giảm phá hủy mô sụn, chiết xuất này còn làm tăng đáng kể nồng độ của chỉ số tạo xương PINP [1]. Quan sát trên cấu trúc thực tế ghi nhận sự cải thiện rõ nét về cấu trúc sụn khớp và mật độ tế bào sụn [1]. Ngoài ra, cấu trúc xương dưới sụn, độ bền và tính toàn vẹn của mô xương cũng như quá trình hình thành hoặc sửa chữa xương đều được nâng cao [1].
Dù ghi nhận nhiều tiềm năng sinh học, nghiên cứu này mới dừng lại ở quy mô tiền lâm sàng trên mô nuôi cấy và động vật, chưa được kiểm chứng đầy đủ qua các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên người [1]. Đáng chú ý, toàn bộ kết quả khả quan nói trên bắt nguồn từ chiết xuất lá cây nhàu, không phải từ nước ép quả nhàu bán sẵn trên thị trường [1].
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng nhàu
Hiểu lầm phổ biến nhất của người bệnh là đánh đồng tác dụng của lá nhàu với nước ép quả nhàu. Dù cùng một loài thực vật, thành phần hoạt tính và đặc tính sinh học của các bộ phận khác nhau có sự chênh lệch lớn [1]. Việc vội vàng dùng nước ép quả với hy vọng đảo ngược thoái hóa khớp là điều thiếu cơ sở khoa học đã được kiểm chứng.
Nhiều người lầm tưởng thảo dược luôn an toàn tuyệt đối nên có thể sử dụng lượng lớn tùy ý. Cần lưu ý rằng tài liệu nghiên cứu đã chỉ ra sự khác biệt sinh học, trong đó lá cây nhàu không có độc tính và ăn được như rau, nhưng quả lại có những lưu ý thận trọng riêng biệt [1]. Việc lạm dụng quá mức nước ép quả tự ngâm ủ hay chế biến không chuẩn có thể gây rối loạn tiêu hóa và ảnh hưởng đến chức năng lọc của nội tạng.
Một sai lầm nguy hiểm khác là tự ý bỏ thuốc điều trị chuẩn để chỉ dùng nước thảo mộc. Cơn đau khớp gối có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân phức tạp như rách sụn chêm, tổn thương dây chằng chéo trước hay viêm bao hoạt dịch chứ không đơn thuần chỉ do mòn sụn [3]. Việc tự điều trị sai hướng làm chậm trễ thời gian vàng can thiệp y khoa chuyên sâu.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Người có bệnh nền về gan, thận cần hết sức thận trọng khi muốn dùng nước ép quả nhàu thường xuyên. Do quá trình chế biến quả nhàu giải phóng lượng kali cao và nhiều hợp chất hữu cơ đậm đặc, các cơ quan bài tiết có thể bị quá tải nếu chức năng lọc vốn đã suy yếu.
Phụ nữ mang thai và người đang cho con bú không nên tự ý dùng các loại chế phẩm từ quả nhàu chưa qua kiểm định y tế. Các hoạt chất trong nước ép đậm đặc có thể tác động đến co bóp tử cung hoặc đào thải qua sữa mẹ ngoài ý muốn.
Người đang dùng các loại thuốc kê đơn điều trị bệnh mạn tính như thuốc chống đông, thuốc hạ áp hay tiểu đường cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị. Việc tự ý phối hợp có thể tạo ra các tương tác bất lợi, làm thay đổi sinh khả dụng và dược động học của thuốc.
Áp dụng thực tế an toàn cho khớp gối
Đối với những ai muốn tận dụng lợi ích từ loài cây này, việc đưa lá nhàu tươi vào bữa ăn gia đình là một hướng tiếp cận an toàn [1]. Dựa trên ứng dụng thực tế của nghiên cứu, lá cây nhàu giàu scopoletin và epicatechin hoàn toàn có thể được dùng như một loại rau xanh ăn hằng ngày, chế biến dưới dạng canh hoặc rau luộc quen thuộc [1].
Nếu lựa chọn sử dụng nước ép quả nhàu đóng chai thương mại, người tiêu dùng chỉ nên xem đây là thức uống giải khát hoặc bổ trợ thông thường. Hãy bắt đầu với một lượng nhỏ từ 30 ml đến 50 ml mỗi ngày, uống sau bữa ăn để theo dõi phản ứng tiêu hóa của cơ thể. Tránh uống khi bụng đói vì độ toan và mùi nồng có thể kích ứng niêm mạc dạ dày.
Bảo vệ khớp gối cần một chiến lược phối hợp toàn diện bao gồm kiểm soát cân nặng, tập thể dục nhẹ nhàng và tuân thủ đơn thuốc định kỳ. Thảo mộc hay các chất bổ trợ tự nhiên chỉ đóng vai trò thứ yếu, tuyệt đối không thay thế chỉ định của thầy thuốc.
