Nhiều người từng trải qua cảm giác hốt hoảng khi nhìn vào bồn cầu và thấy nước tiểu chuyển sang màu hồng đậm hoặc đỏ tươi sau một bữa ăn ngon miệng. Phản xạ đầu tiên của hầu hết chúng ta là lo sợ cơ thể đang bị xuất huyết nội tạng, tổn thương thận hay mắc phải một căn bệnh hiểm nghèo nào đó. Tuy nhiên, nếu thực đơn của bữa ăn gần nhất có món canh củ dền hoặc một ly nước ép đỏ au, bạn hoàn toàn có thể thở phào nhẹ nhõm.
Hiện tượng nước tiểu đổi màu đỏ sau khi ăn củ dền là một phản ứng sinh lý lành tính mang tên beeturia, hoàn toàn không gây nguy hiểm cho tính mạng. Đây không phải là dấu hiệu của tình trạng chảy máu đường tiết niệu, mà chỉ là quá trình cơ thể đào thải các sắc tố tự nhiên chưa được chuyển hóa hết qua đường bài tiết. Việc hiểu rõ bản chất của hiện tượng này sẽ giúp bạn tránh được những hoang mang không cần thiết, đồng thời biết cách phân biệt chính xác với các bệnh lý nguy hiểm.
Beeturia là gì và cơ chế khiến nước tiểu đổi màu
Beeturia là thuật ngữ y khoa dùng để chỉ sự bài tiết sắc tố màu đỏ của củ dền qua nước tiểu và phân [1]. Hiện tượng này xảy ra ở khoảng 10% đến 14% dân số nói chung [2]. Trong củ dền đỏ có chứa một nhóm sắc tố đặc trưng gốc indole mang tên betalain [1], [3]. Nhóm hợp chất này thay thế cho sắc tố anthocyanin thường thấy ở các loài thực vật khác [3]. Betalain bao gồm hai nhóm chính: betacyanin tạo nên sắc đỏ tím rực rỡ và betaxanthin tạo nên màu vàng [4], [3].
Sắc tố betalain hoạt động như một chất chỉ thị oxy hóa khử tự nhiên, có màu sắc được bảo vệ khi gặp các tác nhân khử [1]. Khi chúng ta ăn củ dền, các sắc tố này phải trải qua môi trường tiêu hóa khắc nghiệt của dạ dày và ruột. Bình thường, betalain sẽ bị mất màu bởi acid hydrochloric trong dạ dày, các ion sắt ferric và sự phân hủy của hệ vi khuẩn đại tràng [1]. Nhờ quá trình tẩy màu phi enzym này ở dạ dày và ruột, phần lớn mọi người không bị đỏ nước tiểu sau khi ăn [1].
Tuy nhiên, ở một số cá nhân, các sắc tố này không bị phân hủy hoàn toàn mà vượt qua được hàng rào tiêu hóa [1]. Sắc tố betalain sau đó được hấp thu tại đại tràng rồi đi vào vòng tuần hoàn máu [1], [5]. Các nghiên cứu cho thấy sự hấp thu qua tế bào biểu mô ruột diễn ra thông qua các liên kết vòng gian bào [3]. Một khi đã lọt vào máu, sắc tố này sẽ được thận lọc và bài xuất thẳng ra ngoài qua bàng quang, khiến nước tiểu có màu hồng hoặc đỏ [5].
Các hợp chất oxalate có trong thức ăn đóng vai trò rất quan trọng trong việc thúc đẩy hiện tượng này [1], [5]. Acid oxalic có khả năng bảo tồn màu đỏ của sắc tố betalain khi đi qua dạ dày để đến đại tràng [1]. Nhờ đó, oxalate ngăn chặn quá trình mất màu của củ dền dưới tác động của acid dạ dày [5]. Khi dùng kết hợp sắc tố củ dền với 1 g acid oxalic, hiện tượng beeturia thậm chí có thể xuất hiện ở cả những người bình thường trước đó chưa từng bị [1].
Bằng chứng khoa học về sự đào thải sắc tố củ dền
Nhiều nghiên cứu y sinh học đã phân tích chi tiết con đường di chuyển và bài tiết của các sắc tố củ dền trong cơ thể sinh vật. Năm 1993, một nghiên cứu sử dụng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) đã phân tích dịch sinh học để làm rõ số phận của sắc tố củ dền [2]. Các nhà nghiên cứu phát hiện hai đỉnh sắc tố betacyanin chính có phổ hấp thụ cực đại ở bước sóng 535 nm [2]. Trong đó, betacyanin 1 là betanin (hoặc epimer của nó) và betacyanin 2 là một disaccharide của betacyanin 1 [2].
Thử nghiệm trên 100 người bình thường uống 60 mg chiết xuất củ dền cho thấy tỷ lệ thu hồi qua nước tiểu trong 0-8 giờ chỉ đạt 0,06% - 0,54% đối với betacyanin 1 và 0,01% - 0,6% đối với betacyanin 2 [2]. Chỉ có 4 đối tượng xuất hiện nước tiểu đỏ rõ rệt, tương ứng với mức thu hồi sắc tố nằm ở cận trên của quần thể nghiên cứu [2]. Thử nghiệm trên mô hình chuột cũng chứng minh hấp thu qua hỗng tràng là không đáng kể và không có sự bài tiết qua mật [2]. Độ thanh thải qua thận của các sắc tố này đạt xấp xỉ độ thanh thải huyết tương, cho thấy beeturia không bắt nguồn từ khiếm khuyết trong chuyển hóa gan hay suy giảm bài tiết ở thận [2].
Đến năm 2005, một thử nghiệm lâm sàng can thiệp đã theo dõi động học bài tiết của betalain trên 6 phụ nữ khỏe mạnh không hút thuốc [6]. Những người tham gia được uống 500 mL nước ép củ dền thương mại chứa 362,7 mg betalain cùng với 500 mL nước lọc [6]. Mẫu nước tiểu được gom định kỳ trong suốt 24 giờ sau uống để phân tích quang phổ và sắc ký [6]. Kết quả cho thấy lượng betalain nguyên vẹn đào thải qua nước tiểu trung bình là 1001 microgam, tương đương khoảng 0,28% liều uống vào [6].
Tốc độ bài tiết sắc tố củ dền đạt đỉnh tối đa sau thời gian trung vị là 3,0 giờ (dao động từ 2,5 đến 8,0 giờ) với lượng bài tiết 91,7 microgam/giờ [6]. Thời gian bán thải của hợp chất này được xác định là 7,43 giờ [6]. Con số đào thải qua thận rất thấp này khẳng định sinh khả dụng đường uống của betalain là rất nhỏ hoặc thận chỉ đóng vai trò thứ yếu trong việc loại bỏ chúng [6]. Nghiên cứu năm 2017 cũng ghi nhận không thể tìm thấy betanin dạng tự do trong huyết tương người sau khi uống nước ép củ dền ở các mốc từ 1 đến 8 giờ, cho thấy sắc tố này có thể đã bị phân hủy hoặc đồng phân hóa trong đường tiêu hóa [7].
Các thử nghiệm chuyển hóa năm 2019 cũng củng cố điều này khi chỉ ra thành dạ dày người chuyển hóa tới 75%, ruột non chuyển hóa 35% và đại tràng chuyển hóa 60% lượng betanin đưa vào [3]. Ở người, nồng độ betalain đạt đỉnh trong huyết tương sau 3 giờ và hoàn toàn biến mất sau 8 giờ [3]. Trên mô hình động vật thí nghiệm, thận lọc sắc tố này rất nhanh với thời gian bán thải huyết tương chỉ 32 phút và nước tiểu chuyển màu chỉ sau 3 phút tiêm truyền [3].
Điểm khác biệt sống còn giữa Beeturia và tiểu máu thực sự
Mặc dù beeturia hoàn toàn vô hại, màu sắc đỏ hồng của nó lại rất dễ bị nhầm lẫn với tình trạng tiểu máu (hematuria) hoặc tiểu huyết sắc tố (hemoglobinuria) [5]. Tiểu máu thực sự xảy ra khi có sự hiện diện của các tế bào hồng cầu trong hệ thống tiết niệu, thường xuất phát từ các bệnh lý nghiêm trọng ở đường tiết niệu dưới [5]. Ngoài ra, nước tiểu màu đỏ còn có thể cảnh báo rò động mạch chủ - tâm nhĩ, nhiễm ký sinh trùng Schistosoma haematobium hoặc tan máu nội mạch [5].
Để phân biệt beeturia vô hại và tiểu máu bệnh lý, y học dựa vào xét nghiệm nước tiểu bằng que thử dipstick [5]. Khi que thử cho kết quả dương tính với máu, mẫu nước tiểu sẽ được soi dưới kính hiển vi để tìm tế bào hồng cầu nhằm phân biệt giữa tiểu máu và hemoglobin niệu [5]. Nếu nghi ngờ tan máu, các bác sĩ sẽ tiến hành thêm xét nghiệm đếm hồng cầu lưới, phết máu ngoại vi, định lượng bilirubin, haptoglobin và nồng độ hemoglobin tự do [5].
Ngược lại, nếu một người có nước tiểu màu đỏ nhưng que thử dipstick hoàn toàn âm tính với hemoglobin, nguyên nhân chủ yếu đến từ sắc tố thực phẩm như củ dền, bệnh chuyển hóa porphyria hoặc do thuốc [5]. Các loại phẩm màu công nghiệp hoặc một số loại thuốc như hydroxocobalamin cũng có thể làm nước tiểu đổi sang màu đỏ tạm thời [5]. Thậm chí, việc nhiễm khuẩn do Citrobacter sedlakii hoặc Serratia marcescens cũng có thể tạo ra nước tiểu màu đỏ [5].
Điểm khác biệt rõ ràng nhất là nước tiểu do ăn củ dền thường trong, chỉ có màu hồng cánh sen hoặc đỏ tươi đồng nhất và không đi kèm cục máu đông. Người bị beeturia không có cảm giác đau rát khi đi tiểu, không sốt và màu sắc sẽ tự biến mất sau một vài lần đi vệ sinh. Trái lại, nước tiểu bệnh lý thường đục, có thể kèm theo cặn, dải máu, đau quặn lưng hông hoặc cảm giác buốt rát đường tiểu.
Lợi ích sức khỏe và giới hạn của sắc tố củ dền
Dù khiến nhiều người sợ hãi vì làm đổi màu nước tiểu, sắc tố đỏ betalain trong củ dền thực chất lại là một hợp chất có hoạt tính sinh học quý giá [3]. Sắc tố củ dền đã được chứng minh là an toàn tuyệt đối, không có độc tính trên động vật gặm nhấm cũng như trên người, và đã được ứng dụng rộng rãi trong công nghiệp thực phẩm dưới mã màu E162 [3]. Các đánh giá độc chất học khẳng định betalain không gây ung thư, không gây đột biến gen và thậm chí còn có khả năng kháng lại các tác nhân gây đột biến như MNNG [3].
Bên cạnh độ an toàn cao, các betalain còn là những chất chống oxy hóa cực mạnh [3]. Nghiên cứu công bố năm 2012 đã chứng minh betanin có khả năng dọn dẹp các gốc peroxynitrite (ONOO-) rất hiệu quả [4]. Khả năng ức chế phản ứng nitrat hóa tyrosine của betanin có giá trị IC50 đạt 19,2 microM, vượt trội hơn so với chất chống oxy hóa quen thuộc là ascorbate với IC50 ở mức 79,6 microM [4]. Đồng thời, betanin ở nồng độ 0,05 - 1,0 mM còn bảo vệ chuỗi DNA không bị đứt gãy trước sự tấn công của các gốc oxy hóa khử [4]. Những kết quả này cho thấy sắc tố củ dền có tiềm năng bảo vệ tế bào trước các dạng stress oxy hóa và stress nitrosative [4].
Tuy sở hữu nhiều tiềm năng sinh học vượt trội trong phòng thí nghiệm, các nhà khoa học cũng chỉ ra một giới hạn lớn của betalain là sinh khả dụng qua đường tiêu hóa của người rất thấp [6], [3]. Phần lớn các sắc tố này bị thoái giáng bởi nhiệt độ, acid dạ dày và enzym chuyển hóa của đường ruột trước khi có thể ngấm vào các mô sâu hơn [1], [3], [7]. Do đó, người tiêu dùng không nên kỳ vọng củ dền có thể hoạt động như một loại thần dược chữa bách bệnh.
Cần lưu ý thêm rằng các nghiên cứu về hoạt tính chống ung thư và bảo vệ DNA của betalain đa phần mới dừng lại ở mức độ thử nghiệm in vitro trên dòng tế bào hoặc mô hình động vật [4], [3]. Việc ngoại suy trực tiếp các kết quả này thành tác dụng điều trị bệnh trên cơ thể người đòi hỏi thêm nhiều nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn trong tương lai.
Những hiểu lầm phổ biến về hiện tượng Beeturia
Hiểu lầm tai hại nhất là việc đánh đồng hiện tượng đỏ nước tiểu sau khi ăn củ dền với bệnh ung thư bàng quang hoặc suy thận cấp. Sự trùng hợp ngẫu nhiên giữa một bữa ăn có củ dền và màu nước tiểu sẫm lại khiến nhiều người hoảng loạn tự ý đi mua các loại thuốc cầm máu hoặc kháng sinh để uống. Hành động này không những không có tác dụng mà còn gây hại cho gan và hệ tiêu hóa.
Một ngộ nhận khác là cho rằng beeturia là dấu hiệu của việc cơ thể bị ngộ độc củ dền hoặc chức năng đào thải của gan thận bị suy giảm nghiêm trọng. Như dữ liệu khoa học từ các thí nghiệm tưới máu gan và thận trên động vật đã chứng minh, beeturia không hề phản ánh sự suy giảm chức năng thanh thải của gan hay thận [2]. Quá trình này đơn thuần phản ánh sự hấp thu một phần sắc tố còn nguyên vẹn qua niêm mạc đại tràng vào dòng máu [1].
Nhiều người cũng tin rằng tất cả mọi người khi ăn củ dền đều phải bị đỏ nước tiểu giống nhau. Trên thực tế, hiện tượng này chỉ ghi nhận ở khoảng 10% đến 14% dân số [1], [2]. Tỷ lệ này dao động tùy thuộc vào tính acid trong dịch vị dạ dày, tốc độ làm rỗng dạ dày và hệ vi sinh vật đường ruột của từng cá nhân [1]. Nếu dịch vị dạ dày của bạn có tính acid cao và hệ vi khuẩn đường ruột phân hủy sắc tố tốt, nước tiểu của bạn sẽ hoàn toàn giữ được màu vàng rơm bình thường sau bữa ăn [1].
Cuối cùng, có quan niệm cho rằng beeturia là một bệnh di truyền nguy hiểm cần phải triệt tiêu. Thực chất, đây là một biến thể sinh lý lành tính. Hiện tượng này chỉ được ghi nhận là xuất hiện thường xuyên hơn ở những người bị thiếu máu thiếu sắt hoặc có hội chứng kém hấp thu đường ruột [2]. Do đó, thay vì hoang mang, người có cơ địa beeturia chỉ cần lưu tâm hơn một chút đến tình trạng vi chất của bản thân.
Ai nên thận trọng khi sử dụng củ dền?
Mặc dù sắc tố betalain hoàn toàn không độc hại đối với cơ thể người [3], một số đối tượng vẫn cần hết sức cẩn trọng khi đưa củ dền vào thực đơn hàng ngày. Nhóm đầu tiên là những người có tiền sử bị sỏi thận, đặc biệt là loại sỏi canxi oxalate. Hàm lượng acid oxalic trong chế độ ăn có thể làm tăng sự hấp thu và giữ màu của betalain [1], [5]. Việc tiêu thụ quá nhiều oxalate có thể làm tăng nguy cơ kết tinh sỏi tại đường tiết niệu ở những người có cơ địa nhạy cảm.
Nhóm thứ hai là những người đang gặp các triệu chứng bất thường tại đường tiết niệu. Nếu bạn quan sát thấy nước tiểu có màu đỏ nhưng đi kèm với các dấu hiệu như tiểu buốt, tiểu rắt, cảm giác nóng rát, sốt nhẹ hoặc đau mỏi vùng thắt lưng, tuyệt đối không được chủ quan quy kết cho củ dền. Đây có thể là biểu hiện của các bệnh lý nhiễm trùng đường tiết niệu dưới hoặc tổn thương thực thể cần được bác sĩ thăm khám và chỉ định xét nghiệm nước tiểu ngay lập tức [5].
Ngoài ra, những người mắc các chứng bệnh liên quan đến thiếu hụt sắt hoặc rối loạn hấp thu đường tiêu hóa cũng nên chú ý [2]. Sự xuất hiện thường xuyên của hiện tượng beeturia với màu đỏ đậm có thể là một gợi ý gián tiếp về tình trạng thiếu sắt hoặc niêm mạc ruột tăng tính thấm [2]. Trong trường hợp này, bạn nên chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được xét nghiệm công thức máu và ferritin huyết thanh.
Người đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính cũng cần theo dõi kỹ màu sắc nước tiểu. Một số dược phẩm khi tương tác với môi trường acid hoặc vi khuẩn đường ruột cũng có thể gây đỏ nước tiểu [5]. Việc phân biệt rõ nguồn gốc màu sắc sẽ giúp bạn tránh can thiệp sai lệch vào phác đồ điều trị đang áp dụng.
Cách chế biến và sử dụng củ dền hợp lý
Để tận dụng tối đa giá trị dinh dưỡng của củ dền mà không gây ra những phen "thót tim" khi vào nhà vệ sinh, cách chế biến đóng vai trò rất quan trọng. Chiết xuất củ dền trong môi trường nước có độ hòa tan và nồng độ betanin cao hơn so với chiết xuất cồn [8]. Đồng thời, các phân tích cho thấy sắc tố này khá nhạy cảm và kém bền trong môi trường acid [2].
Nếu bạn muốn hạn chế hiện tượng beeturia, hãy nấu chín củ dền thay vì ép nước uống sống hoàn toàn. Quá trình gia nhiệt và nấu chín kỹ kết hợp với enzym tiêu hóa sẽ làm giảm bớt độ bền của sắc tố betalain, khiến chúng dễ bị khử màu hơn trước khi kịp hấp thu qua đại tràng [1]. Ngược lại, nếu bạn uống nước ép tươi nguyên chất với lượng lớn, khả năng nước tiểu đổi màu sẽ cao hơn rất nhiều [6].
Về liều lượng, người trưởng thành khỏe mạnh chỉ nên bổ sung củ dền ở mức độ vừa phải, khoảng 100 g đến 200 g củ dền nấu chín trong một bữa ăn, dùng từ 1 đến 2 lần mỗi tuần. Khi uống nước ép, bạn có thể pha loãng với các loại củ quả khác như cà rốt, táo hoặc dưa chuột, thay vì uống một ly nước ép củ dền đậm đặc 500 mL [6]. Không nên ăn củ dền cùng lúc với các loại thực phẩm chứa lượng oxalate quá cao như hàu, vì oxalate sẽ ngăn chặn quá trình mất màu của củ dền và làm hiện tượng beeturia đậm nét hơn [5].
Thời điểm lý tưởng để thưởng thức các món ăn từ củ dền là trong các bữa ăn chính, khi dạ dày tiết đủ acid dịch vị để hỗ trợ phân hủy sắc tố [1]. Hãy duy trì thói quen uống đủ 1,5 đến 2 lít nước mỗi ngày sau khi ăn củ dền để hỗ trợ hệ bài tiết đào thải nhanh chóng lượng sắc tố dư thừa ra ngoài cơ thể.
Hiện tượng nước tiểu đổi màu đỏ sau khi ăn củ dền thực chất chỉ là một phản ứng sinh lý lành tính do đào thải sắc tố betalain qua đường tiết niệu [1], [2]. Tình trạng này hoàn toàn vô hại, không gây suy giảm chức năng gan thận và sẽ tự động biến mất trong vòng 24 giờ [2], [6]. Tuy nhiên, nếu màu đỏ trong nước tiểu kéo dài nhiều ngày hoặc đi kèm các cơn đau buốt, bạn cần đến ngay các cơ sở y tế để được xét nghiệm chẩn đoán kịp thời [5].