Thói quen nhằn bỏ hạt lựu vì sợ viêm ruột thừa hay tắc ruột rất phổ biến trong nhiều gia đình Việt. Nhiều người mất hàng giờ tách từng hạt nhỏ hoặc cấm trẻ em nuốt hạt vì lo ngại hạt cây tích tụ trong bụng.
Nuốt hạt lựu lượng vừa phải, nhai kỹ không gây hại cho người có hệ tiêu hóa khỏe mạnh. Tuy nhiên, nuốt lượng lớn hạt lựu mà không nhai kỹ, đặc biệt ở người cao tuổi hoặc người có bệnh lý đường ruột, có thể tạo thành khối bã thức ăn gây tắc ruột [1]. Các tài liệu nghiên cứu hiện tại tập trung vào nguy cơ tạo khối bã gây tắc ruột và nút phân, không ghi nhận dữ liệu về viêm ruột thừa do hạt lựu.
Khối bã thức ăn thực vật và cơ chế hoạt động của chất xơ không hòa tan
Hạt cây ăn quả chứa lượng lớn chất xơ, nhưng cần phân biệt rõ hai nhóm chất xơ hòa tan và chất xơ không hòa tan [2]. Chất xơ hòa tan hút nước khi tiếp xúc dịch tiêu hóa, tạo thành chất dạng gel rồi được vi khuẩn tại đại tràng phân hủy và sinh khí [2]. Ngược lại, các loại hạt là nguồn chất xơ không hòa tan, đi qua đường ruột mà không bị tiêu hóa [2]. Vỏ ngoài của hạt thường cấu tạo từ các hợp chất như cellulose, hemicellulose hoặc pectic polysaccharide mà enzyme tiêu hóa của con người không thể phân giải [3] [4].
Khi nuốt lượng lớn các chất không tiêu hóa hoặc tiêu hóa kém, chúng có thể tích tụ trong đường tiêu hóa tạo thành khối rắn gọi là "bezoar" (khối bã thức ăn) [5] [6]. Y văn phân loại khối bã theo thành phần cấu tạo lõi: phytobezoar (sợi thực vật, rau quả, hạt), trichobezoar (tóc), lactobezoar (sữa đông ở trẻ sơ sinh), pharmacobezoar (thuốc không tiêu) và khối bã dị vật khác [5] [3] [7]. Trong đó, khối bã thực vật (phytobezoar) là loại phổ biến nhất [3].
Dạ dày là vị trí hình thành khối bã thường gặp nhất, tiếp đến là ruột non (đặc biệt là hỗng tràng và hồi tràng đoạn gần), hiếm gặp hơn ở đại tràng hoặc trực tràng [5] [3]. Quá trình hình thành khối bã thường bắt nguồn từ việc suy giảm cơ chế nghiền thức ăn của dạ dày hoặc rối loạn phức hợp vận động di chuyển giữa các bữa ăn [7]. Khi các hạt và xơ thực vật đi xuống ruột non, đại tràng và trực tràng, quá trình hấp thu nước tại những đoạn ruột này làm khối hạt khô cứng lại như đá, gây nút phân hoặc bít tắc lòng ống tiêu hóa [7] [4].
Y văn ghi nhận gì về ca bệnh tắc ruột do hạt lựu và hạt cây?
Một báo cáo ca bệnh công bố năm 2016 đã ghi nhận trực tiếp trường hợp tắc ruột non do hạt lựu tại Bệnh viện Nemazee, Đại học Khoa học Y khoa Shiraz (Iran) vào năm 2015 [1]. Bệnh nhân là nam giới 61 tuổi, nhập viện cấp cứu vì tắc ruột sau khi ăn một lượng lớn hạt lựu vài ngày trước đó [1]. Chụp X-quang bụng cho thấy các quai ruột non giãn kèm nhiều mức nước - hơi; chụp cắt lớp vi tính (CT) phát hiện khối tổn thương lốm đốm bọt khí tại đoạn cuối hồi tràng làm giãn các quai ruột phía trên [1]. Nguyên nhân được xác định do thói quen ăn uống lượng lớn thực phẩm giàu chất xơ nhưng nhai không kỹ, kết hợp những thay đổi sinh lý do lão hóa [1].
Về tỷ lệ tắc ruột chung do khối bã, một phân tích gộp đăng tải trong báo cáo năm 2009 tổng hợp 19 nghiên cứu (giai đoạn 1994 - 2005) trên 996 ca tắc ruột non cấp tính [3]. Kết quả chỉ ra 8 ca do khối bã ở ruột non, chiếm 0,8% tổng số nguyên nhân [3]. Khối bã đứng thứ năm trong các nguyên nhân gây tắc ruột non cấp, xếp sau dính ruột (83,2%), thoát vị ngoại (3,1%), khối u ác tính (2,9%) và thoát vị nội (1,9%) [3].
Ở nhóm trẻ em, tình trạng nút phân do hạt chủ yếu xảy ra tại trực tràng, tiếp theo là hồi tràng [2]. Báo cáo năm 2003 ghi nhận bé trai 6 tuổi bị khối bã hạt hướng dương kẹt ngay rìa hậu môn, ban đầu biểu hiện giống viêm dạ dày ruột cấp và phải lấy khối bã dưới thuốc an thần [6]. Một báo cáo khác năm 2021 tại Mỹ mô tả bé trai 35 tháng tuổi (nặng 16,8 kg) ăn một túi hạt hướng dương dẫn đến đau bụng, khó đại tiện, nhìn thấy hạt ở hậu môn [2]. Dù đã lấy phân thủ công và dùng thuốc làm mềm phân, bé phải nhập viện lại sau 2 ngày; thuốc nhuận tràng đường uống và đặt trực tràng đều thất bại, bác sĩ phải gây mê để lấy khối bã hạt hướng dương kéo dài từ trực tràng lên đoạn cuối đại tràng sigma [2]. Ngoài ra, báo cáo năm 2024 cũng ghi nhận một trẻ em tại Ghana bị tắc ruột do nuốt hạt ca cao [4].
Ở người trưởng thành và người cao tuổi, các loại hạt khác cũng gây biến chứng tương tự khi đi kèm bệnh nền đường ruột. Báo cáo năm 2011 mô tả bệnh nhân nữ 35 tuổi bị đau bụng âm ỉ vùng cạnh rốn trái và táo bón nặng dần suốt 2 năm phải dùng thuốc nhuận tràng [5]. Siêu âm và X-quang phát hiện khối bã hạt thanh mai (Box Myrtle) tại đại tràng sigma hình thành trên nền một đoạn hẹp đại tràng lành tính [5]. Báo cáo năm 2023 ghi nhận cụ bà 86 tuổi bị khối bã di chuyển xuống trực tràng gây tắc ruột từng đợt và chảy máu trực tràng [7]. Do chứng hẹp hậu môn, bệnh nhân không thể tự rặn ra, các kỹ thuật nội soi đều thất bại, bác sĩ phải dùng ống soi hậu môn và kẹp để phá vỡ khối bã cứng như đá [7]. Gần đây, báo cáo năm 2025 mô tả một bệnh nhân bị tắc đường tiêu hóa dưới sau 4 ngày đau bụng tái phát và khó đi ngoài do ăn hạt cây Akebia trifoliata; sau điều trị thông tắc, lòng ruột phục hồi nhưng vẫn để lại nhiều vết loét [8].
Đánh giá lợi ích và giới hạn của bằng chứng khoa học
Các số liệu trên cho thấy tắc ruột hoàn toàn do khối bã hạt cây là tình trạng y khoa hiếm gặp, chỉ chiếm 0,8% các ca tắc ruột non cấp [3] [8]. Ở điều kiện bình thường, chất xơ không hòa tan trong hạt giúp tăng khối lượng phân, hỗ trợ nhu động ruột nếu cơ thể được cung cấp đủ nước [2]. Rủi ro chỉ xuất hiện khi có sự mất cân bằng: nạp lượng hạt quá lớn cùng lúc, không nhai nát vỏ hạt cứng và thiếu hụt chất lỏng trong lòng ruột [2] [4] [1].
Giới hạn của các bằng chứng hiện tại là phần lớn dữ liệu đến từ các báo cáo ca bệnh đơn lẻ (case report) ở những bệnh nhân có thói quen ăn uống bất thường hoặc có sẵn bệnh lý giải phẫu đường ruột [5] [7] [1]. Các báo cáo này phản ánh những tình huống cực đoan khi người bệnh nuốt lượng lớn hạt (như hạt lựu, hướng dương, dưa hấu, chuối rừng, ca cao, vừng, dưa chuột, lê gai) mà không nhai kỹ [5] [4] [1]. Do đó, độc giả không nên đánh đồng các ca cấp cứu hiếm gặp này với việc ăn một lượng lựu vừa phải trong bữa tráng miệng hằng ngày.
Những hiểu lầm thường gặp khi ăn quả có hạt
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng nuốt bất kỳ hạt lựu nào cũng dẫn đến viêm ruột thừa hoặc phải mổ cấp cứu. Thực tế, y văn trích dẫn chỉ ghi nhận rủi ro tạo khối bã gây nút phân trực tràng hoặc tắc ruột non, đại tràng khi tích tụ số lượng lớn [5] [2] [1]. Không có số liệu nào trong các nghiên cứu trên kết luận hạt lựu gây viêm ruột thừa.
Hiểu lầm thứ hai là nghĩ rằng hạt cây chứa nhiều chất xơ nên ăn càng nhiều càng chống táo bón tốt. Các nhà khoa học chỉ rõ chất xơ trong vỏ hạt là chất xơ không hòa tan, không tự tan thành gel như chất xơ hòa tan [2]. Nếu ăn quá nhiều hạt lựu mà uống ít nước, ruột già tiếp tục hút cạn dịch từ khối bã, biến đám hạt thành khối bê tông cứng gây táo bón nặng hơn, thậm chí gây loét niêm mạc ruột hoặc chảy máu trực tràng [7] [4] [8].
Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?
Nhóm đầu tiên là người cao tuổi [1]. Quá trình lão hóa làm giảm khả năng nhai nghiền do răng yếu và làm chậm nhu động đường tiêu hóa, khiến hạt lựu dễ tích tụ thành khối bã tại đoạn cuối hồi tràng như ca bệnh người đàn ông 61 tuổi tại Iran [1]. Người già có kèm chứng hẹp hậu môn cũng đối mặt nguy cơ kẹt khối bã không thể tự đào thải [7].
Nhóm thứ hai là trẻ nhỏ, đặc biệt trẻ dưới 6 tuổi [6] [2]. Trẻ thường nuốt chửng hạt mà không nhai, đường kính lòng ruột và ống hậu môn nhỏ khiến hạt dễ đọng lại ở trực tràng và đại tràng sigma gây nút phân cấp tính phải can thiệp dưới gây mê [6] [2].
Nhóm thứ ba là người có bệnh nền tiêu hóa hoặc tiền sử can thiệp ngoại khoa. Các yếu tố nguy cơ đã được xác lập gồm: tiền sử phẫu thuật dạ dày, liệt dạ dày (gastroparesis), rối loạn vận động dạ dày, hẹp ruột lành tính hoặc hẹp ruột sau xạ trị, rối loạn nội tiết và rối loạn tâm thần kinh [5] [3] [7] [4]. Ở những người này, cơ chế nghiền và đẩy thức ăn bị suy giảm, khiến hạt lựu rất dễ mắc lại tại các đoạn ruột hẹp [5] [7].
Cách ăn lựu an toàn và tận dụng tốt chất xơ
Để thưởng thức lựu an toàn, nguyên tắc quan trọng nhất là kiểm soát khẩu phần và nhai kỹ [1]. Việc nhai nát hạt giúp phá vỡ lớp vỏ cellulose cứng bên ngoài, giảm tải cho dạ dày và ngăn các hạt kết dính thành khối trong ruột non [4] [1]. Không nên ăn dồn dập một lượng lớn lựu trong thời gian ngắn [1].
Khi ăn cả hạt lựu, cần uống đủ nước và kết hợp chế độ ăn giàu chất xơ hòa tan từ rau mềm, trái cây khác để giữ độ ẩm cho phân, tránh tình trạng đại tràng hút kiệt nước làm khô cứng khối hạt [2] [4]. Đối với trẻ nhỏ dưới 6 tuổi, người già răng yếu hoặc người có tiền sử phẫu thuật dạ dày, hẹp ruột, giải pháp an toàn nhất là ép lấy nước uống hoặc nhằn bỏ bã hạt sau khi nhai lấy nước ngọt [6] [7] [2] [1].
Nếu sau khi ăn nhiều hạt lựu hoặc các loại hạt khác mà xuất hiện triệu chứng đau bụng âm ỉ hoặc từng cơn, chướng bụng, buồn nôn, nôn mửa, táo bón kéo dài nhiều ngày hoặc chảy máu trực tràng, người bệnh cần đến cơ sở y tế ngay [7] [4] [8]. Tuyệt đối không tự ý lạm dụng thuốc nhuận tràng tại nhà vì có thể không hiệu quả với khối bã cứng và làm chậm trễ thời gian điều trị [5] [2]. Người có bệnh nền tiêu hóa hoặc đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ về chế độ ăn giàu chất xơ phù hợp.
Nuốt hạt lựu không đáng sợ nếu bạn có hệ tiêu hóa khỏe mạnh, ăn lượng vừa phải và nhai kỹ. Hãy lắng nghe cơ thể, uống đủ nước và điều chỉnh cách ăn phù hợp với độ tuổi để nhận trọn dinh dưỡng từ thức quả này mà không lo biến chứng đường ruột.