Thói quen nhâm nhi tách trà hoa cúc ấm áp đã trở nên quen thuộc với nhiều người Việt để thư giãn tinh thần. Khi pha chế tại nhà, nhiều người băn khoăn nên kết hợp hoa cúc với mật ong hay kỷ tử để vừa thơm ngon, vừa mang lại lợi ích tối ưu cho cơ thể.

Xét dưới góc độ dữ liệu khoa học hiện có, việc kết hợp hoa cúc cùng kỷ tử tạo ra tác dụng hiệp đồng rõ rệt đã được chứng minh về mặt chống oxy hóa và kháng viêm [1]. Trong khi đó, các dữ liệu nghiên cứu đi kèm hiện chưa ghi nhận bằng chứng tương tự cho sự kết hợp giữa hoa cúc và mật ong, dù mật ong vẫn là chất tạo ngọt tự nhiên phổ biến trong đời sống.

Giải mã sức mạnh hiệp đồng của trà hoa cúc và kỷ tử

Hoa cúc (Chrysanthemum morifolium) và kỷ tử (Lycium barbarum) dùng riêng lẻ hay kết hợp đều là thức uống sức khỏe được tiêu thụ hàng ngày qua nhiều thế kỷ [1]. Điểm thú vị nằm ở chỗ hai nguyên liệu này sở hữu các nhóm hoạt chất khác nhau nhưng lại bổ trợ đắc lực cho nhau khi vào cơ thể [1].

Trong hoa cúc có chứa chủ yếu 8 hợp chất phenolic, nổi bật là acacetin-7-O-rutinoside, luteolin-7-O-glucoside và axit chlorogenic [1]. Ngược lại, kỷ tử lại dồi dào hợp chất polysaccharide cùng các chất chống oxy hóa như carotenoid (đặc biệt là zeaxanthin tạo nên màu đỏ cam đặc trưng), riboflavin, betaine, thiamine, axit nicotinic, cryptoxanthin, coumarin và axit ascorbic [1], [2]. Ngoài ra, kỷ tử còn chứa các thành phần như AA-2betaG, beta-carotene, cerebroside, beta-sitosterol và flavonoid [3].

Khi pha chung hoa cúc và kỷ tử, các hoạt chất từ hai dược liệu không chỉ cộng gộp đơn thuần mà tạo ra "tác dụng hiệp đồng" (synergistic interaction) [1]. Hiểu đơn giản, sự phối hợp này giúp đánh thức và khuếch đại khả năng bảo vệ tế bào vượt trội hơn so với việc chỉ dùng từng nguyên liệu riêng rẽ [1].

Cơ chế kháng viêm và chống oxy hóa của bộ đôi này vận hành thông qua việc làm bất hoạt các con đường tín hiệu gây viêm bên trong tế bào như MAPK (gồm ERK và JNK) và NF-kappaB [1]. Nhờ đó, hỗn hợp trà giúp ức chế sự biểu hiện của các gen gây viêm cũng như giảm sản sinh các gốc tự do gây hại [1].

Nghiên cứu khoa học nói gì về sự kết hợp này?

Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã đánh giá tác dụng kết hợp của hoa cúc (Chrysanthemum morifolium cv. Hangju) và quả kỷ tử (Lycium barbarum) dưới dạng trà pha đối với các hợp chất hóa học, hoạt tính chống oxy hóa và kháng viêm trên mô hình đại thực bào RAW 264.7 [1]. Nhóm nghiên cứu thử nghiệm 5 tỷ lệ pha trộn khác nhau bằng cả phương pháp hóa học (ORAC và FRAP) lẫn thử nghiệm hoạt tính chống oxy hóa trên tế bào (CAA) [1].

Kết quả cho thấy ở phương pháp hóa học, hoạt tính chống oxy hóa tăng tỷ lệ thuận với hàm lượng hoa cúc [1]. Tuy nhiên, trên thử nghiệm tế bào CAA, nước pha ở tỷ lệ hoa cúc và kỷ tử là 1:1 lại đạt hoạt tính chống oxy hóa cao nhất, thể hiện tương tác hiệp đồng rõ rệt với chỉ số kết hợp CI = 0.11 (P < .01) [1]. Cũng ở tỷ lệ 1:1 này, dịch trà giúp giảm sản xuất oxit nitric (NO) do LPS kích thích và ức chế biểu hiện mRNA của các yếu tố gây viêm gồm iNOS, TNF-alpha, IL-1beta và IL-6 (P < .05) [1]. Giới hạn của nghiên cứu này là mới thực hiện trên mô hình tế bào đại thực bào trong phòng thí nghiệm [1].

Bên cạnh tác dụng trên tế bào miễn dịch, sự kết hợp giữa hoa cúc và kỷ tử còn được khảo sát trên sức khỏe đôi mắt [4]. Một nghiên cứu năm 2012 đã đánh giá tác dụng bảo vệ của chiết xuất kỷ tử và hoa cúc trên mô hình chuột bị bệnh võng mạc tiểu đường do streptozotocin gây ra [4]. Chuột thí nghiệm được chia thành 6 nhóm: nhóm đối chứng lành mạnh, nhóm tiểu đường không điều trị, nhóm tiêm insulin, nhóm dùng chiết xuất kỷ tử, nhóm dùng chiết xuất hoa cúc và nhóm dùng kết hợp cả chiết xuất kỷ tử lẫn hoa cúc [4].

Sau thời gian theo dõi bằng đo điện võng mạc và xét nghiệm mô bệnh học, nhóm chuột tiểu đường không điều trị bị giảm đáng kể biên độ sóng a, sóng b và chậm thời gian tiềm ẩn của sóng b [4]. Ngược lại, tình trạng suy giảm biên độ sóng a và b không xuất hiện ở nhóm được dùng kỷ tử [4]. Phân tích mô bệnh học cũng cho thấy không có sự khác biệt đáng kể giữa các nhóm dùng kỷ tử, hoa cúc, hoặc kết hợp kỷ tử - hoa cúc so với nhóm đối chứng khỏe mạnh, gợi ý tiềm năng bảo vệ võng mạc trong bệnh tiểu đường [4]. Điểm hạn chế là nghiên cứu thực hiện trên mô hình động vật, cần thêm dữ liệu lâm sàng trên người [4].

Vai trò bổ trợ từ hoạt chất trong kỷ tử

Khi chọn kỷ tử để pha cùng hoa cúc, bản thân kỷ tử cũng mang lại nhiều lợi ích sinh học đã được khảo sát qua hàng loạt nghiên cứu từ tế bào, động vật đến thử nghiệm lâm sàng trên người [5], [3], [6], [7]. Các dữ liệu tổng quan năm 2017 và 2018 ghi nhận kỷ tử giúp giảm đường huyết, giảm lipid máu, chống mệt mỏi, điều hòa miễn dịch (kích hoạt tế bào T, tế bào B, đại thực bào, tế bào NK) và tăng mật độ zeaxanthin ở điểm vàng của mắt [2], [3]. Đáng chú ý, việc tiêu thụ kỷ tử ở người bình thường giúp làm tăng gần 10% khả năng chống oxy hóa trong huyết thanh [3].

Ở cấp độ tế bào, một nghiên cứu năm 2024 trên mô hình tế bào PC12 bị tổn thương bởi carbendazim cho thấy việc xử lý trước bằng chiết xuất kỷ tử tươi giúp giảm 14.6% mức gốc tự do (ROS) và ức chế 12.0% sự suy giảm điện thế màng ty thể (MMP) [7]. Cơ chế này đạt được nhờ kích hoạt quá trình phosphoryl hóa oxy hóa (OXPHOS), duy trì ổn định chu trình axit tricarboxylic (TCA) và điều hòa con đường chuyển hóa GSH [7].

Trên mô hình động vật lão hóa, nghiên cứu công bố năm 2007 đã cho chuột già uống polysaccharide từ kỷ tử ở các mức liều 200, 350 và 500 mg/kg trọng lượng cơ thể trong suốt 30 ngày, có đối chiếu với nhóm dùng vitamin C [5]. Kết quả ghi nhận hoạt chất này giúp khôi phục hoạt tính của các enzyme chống oxy hóa nội sinh (gồm SOD, CAT, GSH-Px), tổng khả năng chống oxy hóa (TAOC) và chức năng miễn dịch về mức bình thường, đồng thời giảm peroxy hóa lipid [5]. Hoạt tính của polysaccharide kỷ tử tương đương với vitamin C, và khi kết hợp thêm vitamin C thì hiệu quả chống oxy hóa trong cơ thể chuột càng tăng lên [5].

Không phải lúc nào các thành phần tách chiết riêng lẻ cũng tạo ra tác dụng hiệp đồng như mong đợi [8]. Một nghiên cứu năm 2019 khảo sát 3 phân đoạn của quả kỷ tử (toàn phần trong nước, không chứa pectin và polysaccharide) trên 3 dòng tế bào vú gồm MCF-10A (lành tính), MCF-7 và MDA-MB-231 (ung thư vú) [8]. Phân đoạn không chứa pectin giàu polyphenol nhất đã ức chế sự phát triển của tế bào ung thư phụ thuộc vào nồng độ, trong khi phân đoạn polysaccharide chỉ có tác dụng ở nồng độ cao nhất (1000 mug/mL) trên tế bào MCF-7 [8]. Khi phối hợp hai phân đoạn này trên dòng tế bào MCF-7, các nhà khoa học không thấy hiệu ứng hiệp đồng như kỳ vọng, dù việc thêm polysaccharide vẫn góp phần vào hoạt tính dược lý chung [8].

Về bằng chứng lâm sàng trên người, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng mù đôi công bố năm 2025 (thực hiện năm 2022) đã tiến hành trên 80 bệnh nhân nam bị giãn tĩnh mạch thừng tinh, chia đều thành nhóm can thiệp (40 người) và nhóm giả dược (40 người) [6]. Nhóm can thiệp uống 400 mg chiết xuất kỷ tử mỗi ngày trong 2 tháng và được đánh giá lại sau 90 ngày [6]. Kết quả cho thấy nhóm dùng kỷ tử tăng cường đáng kể hoạt tính enzyme chống oxy hóa (Superoxide dismutase, Glutathione peroxidase), giảm chỉ số stress oxy hóa Malondialdehyde (MDA), đồng thời cải thiện nồng độ Testosterone, số lượng, độ di động và hình thái tinh trùng (P < 0.05), ngoại trừ thể tích tinh dịch chỉ tăng nhẹ không đáng kể [6]. Giới hạn của thử nghiệm là cỡ mẫu còn nhỏ, cần thêm các nghiên cứu quy mô lớn hơn để khái quát hóa kết quả [6].

Lợi ích, giới hạn bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Các dữ liệu trên cho thấy việc kết hợp hoa cúc và kỷ tử mang lại lợi ích rõ ràng nhất ở khả năng chống oxy hóa và làm dịu các phản ứng viêm ở cấp độ tế bào [1]. Khi uống trà kết hợp hai nguyên liệu này, cơ thể nhận được cả nhóm phenolic từ hoa cúc lẫn polysaccharide và carotenoid từ kỷ tử [1], [2].

Tuy nhiên, người dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn của các bằng chứng hiện tại. Phần lớn nghiên cứu về sự kết hợp trực tiếp giữa hoa cúc và kỷ tử mới dừng lại ở mô hình tế bào trong phòng thí nghiệm hoặc trên động vật mắc bệnh thực nghiệm [1], [4]. Cơ chế chống oxy hóa chi tiết của kỷ tử vẫn cần được điều tra thêm để làm sáng tỏ hoàn toàn [2].

Một hiểu lầm phổ biến là cho rằng pha càng nhiều hoa cúc hoặc kỷ tử càng tốt, hoặc xem loại trà này như thuốc điều trị bệnh. Thực tế, nghiên cứu cho thấy tỷ lệ cân bằng 1:1 giữa hoa cúc và kỷ tử mới là điểm rơi tối ưu để kích hoạt tương tác hiệp đồng chống oxy hóa và kháng viêm trên tế bào [1]. Trà thảo mộc chỉ đóng vai trò thức uống hỗ trợ sức khỏe hàng ngày, hoàn toàn không thể thay thế thuốc chữa bệnh hay các phác đồ điều trị y khoa.

Vậy còn mật ong thì sao? Trong phạm vi các nghiên cứu khoa học được trích dẫn, không có dữ liệu khảo sát về tác dụng hiệp đồng giữa hoa cúc và mật ong. Việc thêm mật ong vào trà hoa cúc chủ yếu phục vụ mục đích điều vị, giúp giảm vị đắng nhẹ của hoa cúc và cung cấp năng lượng nhanh từ đường tự nhiên. Nếu mục tiêu của bạn là tối ưu hóa khả năng chống oxy hóa và kháng viêm dựa trên bằng chứng thực nghiệm, kỷ tử là lựa chọn phối hợp có cơ sở khoa học vững chắc hơn [1].

Ai nên thận trọng khi dùng trà hoa cúc kỷ tử?

Dù là nguyên liệu tự nhiên lành tính và ít tác dụng phụ, không phải ai cũng phù hợp để sử dụng thức uống này thường xuyên [2], [3].

Theo khuyến cáo từ nghiên cứu, phụ nữ đang mang thai không nên tự ý sử dụng kỷ tử [2]. Những người đang gặp các vấn đề sức khỏe cấp tính hoặc bệnh nền đặc thù như đang bị tiêu chảy, đang sốt hoặc mắc bệnh viêm khớp cũng nằm trong nhóm không được khuyến khích dùng nguyên liệu này [2].

Đối với người có bệnh lý mạn tính như tiểu đường, tim mạch hoặc đang phải dùng thuốc điều trị hàng ngày, việc dùng trà thảo mộc đậm đặc cần có sự tham vấn từ bác sĩ chuyên khoa. Nếu muốn dùng thêm mật ong để tạo vị ngọt, người cần kiểm soát đường huyết hoặc cân nặng cũng nên hạn chế lượng dùng để tránh nạp dư thừa đường đơn.

Cách pha và thưởng thức trà hoa cúc kỷ tử hợp lý

Để tận dụng hiệu quả hiệp đồng đã được ghi nhận trong nghiên cứu, bạn có thể áp dụng tỷ lệ pha trộn cân bằng 1:1 tính theo trọng lượng giữa hoa cúc khô và quả kỷ tử khô [1]. Chẳng hạn, mỗi lần hãm trà có thể dùng khoảng 5 gram hoa cúc kết hợp cùng 5 gram kỷ tử cho một ấm nhỏ dùng trong ngày.

Trước khi pha, nên tráng nhanh hoa cúc và kỷ tử qua nước ấm để loại bỏ bụi bẩn. Sau đó, cho hai nguyên liệu vào ấm, rót nước nóng và hãm trong khoảng 10 đến 15 phút để các hợp chất phenolic trong hoa cúc cùng polysaccharide, vitamin trong kỷ tử tiết ra đều trong nước trà [1], [2].

Bản thân quả kỷ tử khi ngấm nước nóng sẽ tiết ra vị ngọt thanh tự nhiên, giúp làm dịu vị ngăm đắng của hoa cúc mà không cần thêm đường hay mật ong. Bạn còn có thể nhai trực tiếp phần xác quả kỷ tử sau khi uống hết nước để hấp thu trọn vẹn lượng carotenoid và chất xơ còn lưu lại [2]. Ngoài ra, việc kết hợp chế độ ăn giàu vitamin C tự nhiên từ rau quả tươi trong ngày cũng là cách tốt để hỗ trợ thêm hoạt tính chống oxy hóa của polysaccharide từ kỷ tử [5].

Thời điểm thích hợp để thưởng thức trà là vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều sau bữa ăn để cơ thể tỉnh táo và thư giãn. Tránh uống quá nhiều trà sát giờ đi ngủ vào buổi tối vì lượng nước lớn có thể gây tiểu đêm, làm gián đoạn giấc ngủ.

Tóm lại, pha trà hoa cúc cùng kỷ tử theo tỷ lệ 1:1 là phương pháp kết hợp mang lại tác dụng hiệp đồng chống oxy hóa và kháng viêm đã được khoa học ghi nhận [1]. Bạn hãy duy trì thức uống này ở mức độ vừa phải như một thói quen lành mạnh, kết hợp cùng lối sống vận động cân bằng và luôn lắng nghe cơ thể để đảm bảo an toàn cho sức khỏe.