Nhiều phụ nữ chọn chế độ ăn keto (cắt giảm tối đa tinh bột, tăng chất béo) để giảm cân nhanh chóng. Tuy nhiên, không ít người gặp tình trạng kinh nguyệt thưa dần, thậm chí mất kinh hoàn toàn sau một thời gian áp dụng. Hiện tượng này khiến nhiều chị em lo lắng về sức khỏe sinh sản.
Câu trả lời là ăn keto có thể gây rối loạn hoặc mất kinh nguyệt. Nguyên nhân chính không chỉ đến từ việc cắt giảm carbohydrate, mà phần lớn bắt nguồn từ sự thiếu hụt năng lượng khả dụng và sụt cân nhanh, làm ức chế hoạt động của trục nội tiết điều hòa sinh sản [1, 2].
Trục nội tiết dưới đồi - tuyến yên - buồng trứng vận hành ra sao?
Hệ sinh sản nữ giới được điều khiển bởi trục hạ đồi - tuyến yên - buồng trứng (trục HPO). Vùng dưới đồi tiết hormone giải phóng gonadotropin (GnRH) theo từng nhịp để kích thích tuyến yên. Tuyến yên nhận tín hiệu sẽ tiết ra hormone tạo hoàng thể (LH) và hormone kích thích nang trứng (FSH), từ đó kích hoạt buồng trứng sản xuất estrogen và phóng noãn [1].
Khi cơ thể thiếu hụt calo do ăn kiêng khắt khe, vùng dưới đồi nhận tín hiệu năng lượng thấp. Để sinh tồn, cơ thể sẽ tạm dừng chức năng sinh sản - vốn tiêu tốn nhiều năng lượng nhưng không cấp thiết cho sự sống trước mắt [6, 7]. Trạng thái này dẫn đến vô kinh chức năng do vùng dưới đồi (Functional Hypothalamic Amenorrhea - FHA), một dạng ức chế chức năng có thể hồi phục mà không do tổn thương thực thể [1, 2, 6].
Năng lượng cạn kiệt và sự sụt giảm leptin
Chế độ ăn keto cắt giảm carb thường làm giảm cảm giác thèm ăn, dẫn đến việc nạp quá ít calo một cách vô tình. Thiếu hụt calo làm suy giảm lượng mỡ cơ thể, kéo theo sự sụt giảm nồng độ leptin - một hormone do mô mỡ tiết ra [1, 6]. Leptin có vai trò kích thích vùng dưới đồi tiết GnRH. Khi nồng độ leptin hạ thấp, xung nhịp tiết GnRH bị rối loạn, kéo theo suy giảm các xung LH từ tuyến yên [1].
Sự gián đoạn này khiến buồng trứng không nhận đủ kích thích để phát triển nang trứng và rụng trứng, dẫn tới tình trạng thiếu hụt estrogen nghiêm trọng [1, 7]. Ngoài ra, tình trạng thiếu hụt năng lượng còn kích hoạt trục dưới đồi - tuyến yên - thượng thận hoạt động quá mức, làm gia tăng hormone căng thẳng cortisol, gián tiếp gây ức chế trục sinh sản [1, 4].
Bằng chứng khoa học về thiếu hụt năng lượng và kinh nguyệt
Các nghiên cứu khoa học đã làm sáng tỏ cơ chế tác động của thiếu hụt calo và giảm cân lên chu kỳ kinh nguyệt qua nhiều nhóm đối tượng:
Nghiên cứu về hội đồng vận động viên nữ (Female Athlete Triad) năm 2012 chỉ ra rằng thiếu hụt năng lượng và stress là nguyên nhân cốt lõi gây vô kinh chức năng vùng hạ đồi [1]. Tình trạng này dẫn đến thiếu hụt estrogen, suy giảm mật độ khoáng của xương (BMD), làm tăng tiết cortisol và rối loạn trục tuyến giáp [1]. Lượng mỡ giảm thấp làm sụt giảm leptin, trực tiếp phá vỡ nhịp tiết LH [1].
Một tổng quan công bố năm 2023 tập trung vào tình trạng vô kinh liên quan đến giảm cân [2]. Nghiên cứu xác nhận việc sụt cân hoặc trọng lượng cơ thể thấp gây ức chế thuận nghịch trục HPO, đặc trưng bởi tình trạng không rụng trứng và suy giảm estrogen [2]. Tác giả nhấn mạnh thay đổi lối sống và bổ sung dinh dưỡng giúp phục hồi kinh nguyệt, dù kết quả còn phụ thuộc vào mức độ căng thẳng tâm lý của từng cá nhân [2].
Một nghiên cứu năm 2007 khảo sát 40 bệnh nhân chán ăn tâm thần (BMI trung bình 15,14 kg/m²; sụt cân trung bình 28,67%) so với 15 người khỏe mạnh [3]. Các nhà khoa học thực hiện kích thích bằng 100 microgam GnRH tiêm tĩnh mạch, sau đó một tuần dùng tiếp 100 mg clomiphene citrate đường uống trong 5 ngày [3]. Kết quả cho thấy nồng độ LH và FSH cơ bản ở nhóm bệnh nhân thấp hơn rõ rệt; nồng độ LH tương quan thuận với cân nặng (r = +0,373) và chỉ số BMI (r = +0,385), nhưng tương quan nghịch với tỷ lệ phần trăm sụt cân (r = -0,356) [3].
Nghiên cứu năm 2000 đo nồng độ hormone vỏ thượng thận (CRH), vasopressin và beta-endorphin trong dịch não tủy của 15 phụ nữ vô kinh vùng hạ đồi và 14 phụ nữ có kinh đều [4]. Kết quả ghi nhận nồng độ CRH và vasopressin tương đương nhau giữa hai nhóm, còn beta-endorphin ở nhóm vô kinh lại thấp hơn [4]. Điều này cho thấy sự gia tăng cortisol máu ở người vô kinh vùng hạ đồi mòn mỏi không được duy trì bởi sự gia tăng nồng độ CRH hay beta-endorphin trong dịch não tủy [4].
Một nghiên cứu năm 2011 tiến hành giải trình tự gen ở 55 phụ nữ mắc FHA và đối chiếu với 422 người đối chứng [5]. Kết quả phát hiện 6 đột biến dị hợp tử trên 7 bệnh nhân (chiếm khoảng 13%), bao gồm các đột biến mất chức năng trên các gen FGFR1 (G260E, R756H), PROKR2 (R85H, L173R), GNRHR (R262Q) và biến thể trên KAL1 (V371I) [5]. Không có đột biến nào xuất hiện ở nhóm đối chứng, chứng minh một số phụ nữ mang khuynh hướng di truyền khiến trục sinh sản nhạy cảm hơn trước các yếu tố stress hay thiếu hụt calo [5].
Nghiên cứu công bố năm 2022 phân tích các tác động của vô kinh vùng hạ đồi lên xương và thần kinh [6]. Sự suy giảm bài tiết GnRH dẫn đến suy sinh dục do giảm gonadotropin, gây thiếu hụt estrogen [6]. Tình trạng này cản trở quá trình tích lũy mật độ xương đỉnh ở phụ nữ trẻ, đồng thời ảnh hưởng tiêu cực đến chức năng nhận thức (trí nhớ ngôn ngữ, khả năng điều hành) và gia tăng nguy cơ lo âu, trầm cảm [6].
Nghiên cứu tổng quan năm 2012 về rối loạn nội tiết làm rõ thêm rằng việc giảm nạp calo làm thay đổi nhịp tiết GnRH, tạo ra kiểu tiết gonadotropin non nớt (tăng tỷ lệ FSH/LH, giảm tần số và biên độ các đợt phát xung LH) [7]. Hậu quả là giai đoạn nang noãn kéo dài và giai đoạn hoàng thể bị khiếm khuyết [7]. Khi tiêm xung GnRH, kinh nguyệt có thể được kích hoạt trở lại, chứng minh tuyến yên và buồng trứng vẫn đáp ứng tốt nếu nhận được tín hiệu hạ đồi đầy đủ [7].
Nghiên cứu năm 1995 đánh giá vai trò của dopamine trên 14 bệnh nhân vô kinh vùng hạ đồi và 9 người bình thường bằng cách truyền tĩnh mạch 10 mg metoclopramide [8]. Kết quả cho thấy nhóm vô kinh có cortisol nền cao không đáp ứng tiết LH với thuốc, phản ánh sự liên quan mật thiết giữa hoạt hóa trục thượng thận (stress) và mức độ ức chế kinh nguyệt [8].
Hệ quả sức khỏe khi bị mất kinh kéo dài
Kinh nguyệt không chỉ phản ánh khả năng sinh sản mà còn là thước đo sức khỏe nội tiết tổng thể của người phụ nữ. Tình trạng thiếu hụt estrogen kéo dài do mất kinh vùng hạ đồi mang lại nhiều rủi ro:
Mật độ khoáng của xương suy giảm là hệ lụy đáng ngại nhất [1]. Estrogen đóng vai trò bảo vệ xương; khi nồng độ chất này xuống thấp, nguy cơ loãng xương, mất xương sớm và gãy xương sẽ tăng cao [1, 6].
Bên cạnh đó, hạ estrogen còn tác động xấu đến hệ thần kinh, làm suy giảm trí nhớ ngôn ngữ, suy giảm chức năng điều hành và làm gia tăng nguy cơ mắc các rối loạn tâm trạng như lo âu, trầm cảm [6]. Sức khỏe tim mạch cũng chịu ảnh hưởng tiêu cực khi tình trạng này kéo dài mà không được can thiệp [2].
Hiểu lầm thường gặp về ăn keto và kinh nguyệt
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần cắt bỏ carb là cơ thể tự động khỏe mạnh và sạch mụn, còn mất kinh chỉ là dấu hiệu cơ thể đang "thải độc" hay "làm quen với mỡ". Đây là quan niệm hoàn toàn sai lầm. Mất kinh là tín hiệu báo động đỏ cho thấy cơ thể đang trong trạng thái cạn kiệt năng lượng và chịu stress sinh học nghiêm trọng [1, 6].
Một số người khác cho rằng ăn keto không thể thiếu năng lượng vì đã nạp nhiều chất béo. Trên thực tế, chế độ ăn quá ít carb khiến lượng glycogen cạn kiệt, đồng thời cảm giác ngấy mỡ dễ làm giảm tổng calo nạp vào một cách quá mức mà người ăn không nhận biết, dẫn đến sụt cân nhanh và ức chế trục HPO [2, 7].
Ai nên thận trọng khi muốn ăn keto?
Những người có tiền sử kinh nguyệt không đều, hội chứng buồng trứng đa nang hoặc từng bị rối loạn kinh nguyệt không nên tự ý áp dụng chế độ ăn keto ngặt nghèo.
Phụ nữ có chỉ số khối cơ thể thấp (BMI dưới 18,5), người có tiền sử rối loạn ăn uống, vận động viên hoặc người thường xuyên tập luyện thể thao cường độ cao cần đặc biệt cẩn trọng vì nguy cơ cạn kiệt năng lượng rất cao [1, 3, 6].
Phụ nữ đang có kế hoạch mang thai, đang mang thai hoặc cho con bú tuyệt đối không nên ăn keto hạn chế calo nếu không có chỉ định và theo dõi sát sao từ bác sĩ chuyên khoa.
Gợi ý điều chỉnh để bảo vệ chu kỳ kinh nguyệt
Nếu muốn kiểm soát cân nặng mà vẫn duy trì sức khỏe sinh sản, chị em cần lưu ý các nguyên tắc dinh dưỡng hợp lý:
Không cắt giảm calo quá đột ngột. Hãy đảm bảo mức thâm hụt calo ở mức vừa phải, tránh để cơ thể rơi vào trạng thái thiếu hụt năng lượng khả dụng [1, 2].
Nếu nhận thấy chu kỳ kinh nguyệt bị thưa (chu kỳ kéo dài trên 35 ngày) hoặc mất kinh từ 1-2 tháng, cần nới lỏng chế độ ăn bằng cách bổ sung carbohydrate phức hợp (khoai lang, yến mạch, gạo lứt) và tăng khẩu phần năng lượng hàng ngày [2, 7].
Cân bằng khối lượng vận động và thời gian nghỉ ngơi để giảm áp lực lên trục hạ đồi - tuyến thượng thận, hạn chế tăng sinh cortisol [1, 4]. Chú ý ngủ đủ giấc và giải tỏa căng thẳng tâm lý.
Giảm cân hay thay đổi vóc dáng là một hành trình dài hạn, đòi hỏi sự kiên nhẫn và lắng nghe cơ thể. Kinh nguyệt đều đặn là minh chứng cho một hệ nội tiết khỏe mạnh. Đừng vì mục tiêu giảm cân cấp tốc mà đánh đổi sức khỏe xương khớp và khả năng sinh sản lâu dài; hãy tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng khi nhận thấy bất kỳ dấu hiệu bất thường nào.
